Template:KUTIAPortugalia

Republika Portugeze apo Portugalia (Portugalisht: República Portuguesa) është shtet i ndodhur në pjesën jug-perëndimore të Evropës, me dalje në Oqeanin Atlantik. Kufirin tokësor i vendit më të njohur gjatë shekullit XV, përshkruhet nga i vetmi shtet fqinjë, Spanja. Në përbërje të shtetit Portugezë hyjnë edhe disa ishuj në Oqeanin Atlantik, si: ishujt e Açores dhe Madajra.

Vendi në të cilën është krijuar kjo republikë, ka pasur një lulëzim konstant po thuaj gjatë 3100 viteve të dominimit të perandorive dhe kulturave të ndryshme që nga iberianët, tartesonët, keltët, fenikasit, kartagjenasit, grekët, romakët, fiset gjermane dhe murishtë. Të gjitha kulturat e këtyre perandorive, mbretërive e popujve të njohur, kanë lënë gjurmë në këtë vend.

Vetë emri i Republikës "Portugali" duket se vjen nga vendi i lashtë sipas emrit romak "Portus Cale", që mendohet të jetë një fjalë e kombinuar latino-greke me kuptimin "Porti i bukur" apo ndonjë kombinacion i fjalëve të popujve të tjerë që kanë lënë gjurmë në bërthamën e perandorisë më të njohur në shekullin e XV dhe të XVI , që shtrihej nga Brazili deri te India.

Historia

Artikulli kryesor: Historia e Portugalisë

Historia e hapësirës që zë sot Portugalia, është e ngjashme me atë të Evropës jug-perëndimore. Gjatë luftërave kundër arabëve, veçohen disa figura si Ferdinati i I-të i Kastielës. Rreth viteve 1300-1400 vije deri tek shpallja e mbretërisë mbretërisë që sundon për disa gjenerata e njohur si dinastia Aviz. Pas disa konflikteve mbretërore, martesave me princa e mbretër spanjoll rreth viteve 1650-1660 vendoset dinastia e quajtur Dinastia Bragança. Më 31 gusht 1911 nxirret kushtetuta e republikës, me të cilën merr fund sundimi monarkë dhe vije deri tek ndarja e kishës nga shteti. Në qershor 1927, gjenerali M. De Oliveita Gomes da Costa merr sundimin dhe vendosë diktaturën e tij.

Gjatë luftës së dytë botërore ishte neutrale dhe më 1949 pason anëtarësimi në NATO dhe lëshimi për ShBA i bazës në Azoren. Më 1955 anëtarësohet në Kombet e bashkuara, ndërsa më 1979 fillon bisedimet me Bashkimin Evropian.

Në politiken e jashtme tenton të mbrojë pronat e kohës së kolonive të cilat që nga 1951 zyrtarisht thirren provincat e jashtme. Suksei që vlenë të përmendet në këtë drejtim është ai në Timorin lindor.

Politika

Pas kushtetutës së 10 prillit 1976 e cila ishte në fuqi që nga 25 prilli i po ati viti, Portugalia ishte republikë demokratike e cila kuptohet si kalim pa klasa në socializëm. Sipas kushtetutës me tendenca socialiste, për dëmshpërblime të tokave të pronarëve të mëdhenj, kushtetuta mund të ndryshohej më së shpejti në tetor të 1980-ës dhe pastaj çdo 5 vite në raste të veçanta. Kryepari i shtetit, sipas kësaj kushtetute është presidenti i republikës, i zgjedhur me mandat 5 vjeçar. Në të njëjtën kohë kryepari është edhe president i këshillit revolucionar 20 anëtarësh që janë këshilltarë të organit kontrollues të zbatimit të kushtetutës dhe janë ligj vënës për çështje ushtarake. Përndryshe ligj vënia ishte në duar të kuvendit të Republikës ("Assembleia da Republica") i përbërë nga 263 delegatë me mandat 4-vjeçar. Republika udhëhiqet nga një kryeministër i zgjedhur nga presidenti si dhe nga ministrat dhe sekretarët e shtetit.

Njësitë administrative

Artikulli kryesor : Njësitë administrative në Portugali

Portugalia ka një strukturë të komplikuar të ndarjes administrative. Baza e kësaj strukture janë 308 komunat (portugalisht concelhos dhe njëjës concelho), të cilat ndahen në 4,000 bashkësi lokale (portugalisht freguesias, dhe njëjës - freguesia). Të gjitha këto përmblidhen në nivele më të larta, disa në rrethe administrative e disa në bashkësi të tjera të ndara sipas interesave p.sh.m. në komuna turistike të quajtura ndryshe edhe zona turistike), Përveç kësaj ka edhe bashkësi të krijuara sipas interesit historik si: Alentejo, Algarve, Beira, Douro Litoral, Estremadura, Minho, Ribatejo, dhe Trás-os-Montes.

Gjeografia

Artikulli kryesorë : Gjeografia e shtetit

Sipërfaqja e përgjithshme e Portugalisë së bashku me ujdhesat është 92,391 km2, shtrihet rreth koordinatave gjeografike 39 30 V, 8 00 L dhe 91,951 km 2 të kësaj sipërfaqeje janë tokë ndërsa 440 km 2 ujë.

Vija bregdetare e Portugalisë është 1,793 km e gjatë ndërsa kufiri tokësorë 1,214 km i gjatë.

Klima e Portugalisë është oqeanike e ndryshueshme, e ftohtë dhe me reshje në veri ndërsa në jug e ngrohtë.

Pjesa më e madhe e relievit të Portugalisë është terren malorë në veri të lumit Tagus dhe terren i vrazhdë në jug. Pika më e ultë e relievit gjendet përgjatë bregdetit të oqeanit Atlantik dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej 2,351 metrave në vendin e quajtur "Pika e vjetër" (por.:Ponta do Pico) në Azores.

Ekonomia

Ekonomia e shtetit

Demografia

Popullsia e Portugalisë është në një përqindje të madhe homogjene si nga gjuha dhe religjioni. Për nga përbërja etnike e popullsisë, ajo është një kombinim i popullsive para Romake, Iberianët dhe Keltëve të cilët dominonin në këto troje në kohën e Romës antike.

Demografia e Portugalisë (INE, Lisbon)
Viti Banorë Rritja Viti Banorë Rritja
1864 4,188,419 - 1950 8,510,240 10.2%
1890 5,049,729 20.5% 1960 8,851,240 4.0%
1911 5,969,056 18,2% 1970 8,648,369 -2.3%
1920 6,032,991 1,1% 1981 9,833,041 13.7%
1930 6,825,883 13.1% 1991 9,862,540 0.3%
1940 7,722,152 13.1% 2001 10,356,117 5.0%


Kultura

Kultura e shtetit

Të tjera

  • Telekomunikacioni
  • Transporti
  • Ushtria
  • Pushime


Lidhje të jashtme

x16px|alt=|link=|Commons Commons: Portugalia – Album me fotografi dhe/apo video dhe material multimediale




af:Portugal als:Portugal am:ፖርቱጋል an:Portugal ar:البرتغال arc:ܦܘܪܛܘܓܠ ast:Portugal az:Portuqaliya bar:Portugal bat-smg:Puortogalėjė be:Партугалія be-x-old:Партуґалія bg:Португалия bn:পর্তুগাল bo:ཕུ་ཐོ་ཡ bpy:পর্তুগাল br:Portugal bs:Portugal ca:Portugal cbk-zam:Portugal ce:Португали ceb:Portugal co:Portugallu crh:Portugaliya cs:Portugalsko csb:Pòrtugalskô cv:Португали cy:Portiwgal da:Portugal de:Portugal diq:Portekiz dsb:Portugalska dv:ޕޯޗުގަލް dz:པོར་ཅུ་གལ་ el:Πορτογαλία en:Portugal eo:Portugalio es:Portugal et:Portugal eu:Portugal ext:Purtugal fa:پرتغال fi:Portugali fiu-vro:Portugal fo:Portugal fr:Portugal frp:Portugal fur:Portugal fy:Portegal ga:An Phortaingéil gd:A' Phortagail gl:Portugal gn:Poytuga got:𐍀𐌰𐌿𐍂𐍄𐌿𐌲𐌰𐌻𐌾𐌰 gv:Yn Phortiugal hak:Phù-thò-â haw:Potugala he:פורטוגל hi:पुर्तगाल hr:Portugal hsb:Portugalska ht:Pòtigal hu:Portugália hy:Պորտուգալիա ia:Portugal id:Portugal ie:Portugal ilo:Portugal io:Portugal is:Portúgal it:Portogallo ja:ポルトガル jbo:potygu'e jv:Portugal ka:პორტუგალია kk:Португалия kl:Portugali kn:ಪೋರ್ಚುಗಲ್ ko:포르투갈 ks:पुर्तगाल ku:Portûgal kv:Португалия kw:Portyngal la:Lusitania lad:Portugal lb:Portugal li:Portugal lij:Pòrtogallo lmo:Portugal ln:Pulutugal lt:Portugalija lv:Portugāle mi:Potukara mk:Португалија ml:പോര്‍ച്ചുഗല്‍ mr:पोर्तुगाल ms:Portugal mt:Portugall nah:Portocallān nap:Purtuallo nds:Portugal nds-nl:Portugal ne:पोर्चुगल nl:Portugal nn:Portugal no:Portugal nov:Portugal nrm:Portûnga oc:Portugal os:Португали pam:Portugal pl:Portugalia pms:Portugal ps:پرتګال pt:Portugal qu:Purtugal rm:Portugal rmy:Portugaliya ro:Portugalia roa-rup:Portogallia roa-tara:Purtugalle ru:Португалия sa:पुर्तगाल sc:Portugallu se:Portugála sh:Portugal simple:Portugal sk:Portugalsko sl:Portugalska sm:Portugal sr:Португал sv:Portugal sw:Ureno szl:Portůgalijo ta:போர்த்துகல் tet:Portugál tg:Португалия th:ประเทศโปรตุเกส tl:Portugal tpi:Posugol tr:Portekiz ty:Pōtītī udm:Португалия uk:Португалія ur:پرتگال uz:Portugaliya vec:Portogało vi:Bồ Đào Nha vo:Portugän wa:Portugal war:Portugal wo:Portugaal wuu:葡萄牙 yi:פארטוגאל yo:Portugal zh:葡萄牙 zh-classical:葡萄牙 zh-min-nan:Phû-tô-gâ zh-yue:葡萄牙

Community content is available under CC-BY-SA unless otherwise noted.