Kosova Wiki
Advertisement
File:LocationAsia.png

Harta e botës në të cilën me të gjelbërt është Azia.

File:Two-point-equidistant-asia.jpg

Azia

Azia është kontinenti më i madh dhe me dendësi më të madhe të popullsisë nga të gjitha kontinentet tjera. Ky kontinent mbulon 8.6% të tërë sipërfaqes së tokës apo 29.4% të sipërfaqes tokësore të Tokës, është 4.5 herë më e madhe se Evropa dhe përbën 60% të popullatës botërore.

Etimologjia

Kontinenti i Azisë e ka marr emrin nga fjala asiriane "ASU" , që do të thot dritë, lindje e diellit. Asirianët me këtë emër i quanin të gjitha vendet të cilat shtriheshin në lindje të shtetit të tyre.

Përkufizimi dhe kufijtë

Kufijt e Azisë janë tokësorë dhe detarë. Në veri ka dalje në Oqeanin e Ngrirë të Veriut; në jug futet thellë në Oqeanin Indian; në lindje brigjet e sajë lagen nga Oqeani Paqësorë, kurse në perëndim,Deti Kaspik, Mali Kaukaz, Deti i Zi, Gryka e Bosforit, Dardanelet dhe Deti Egje. malet dhe lumi Ural e ndajnë nga Evropa. Nga Afrika , Azinë e ndanë: Kanali i Suezit dhe Deti i Kuq. Nga Amerika Veriore e ndan ngushtica e Beringut e gjerë 85 km..

Vendet dhe regjionet

File:Asia-map.png

Harta fizike e Azisë duke mos përfshirë Azinë Perëndimore

File:Location-Asia-UNsubregions.png

Regjionet e Azisë:      Azia Veriore      Azia Qendrore      Azia Jugperëndimore      Azia Jugore      Azia Lindore      Azia Jug-lindore


Regjioni dhe shteti Hapësira
(km²)
Demografia
(1 Korrik 2002)
Dendësia
(për km²)
Kryeqyteti
Azia Qendrore:
20px Kazakistani 2,346,927 13,472,593 5.7 Astana
20px Kirgistani 198,500 4,822,166 24.3 Bishkek
20px Taxhikistani 143,100 6,719,567 47.0 Dushanbe
20px Turkmenistani 488,100 4,688,963 9.6 Ashgabat
20px Uzbekistani 447,400 25,563,441 57.1 Tashkent
Azia Lindore:
20px Kina 9,584,492 1,384,303,705 134.0 Pekini
20px Hong Kong 1,092 7,303,334 6,688.0 Hong Kong
20px Japonia 377,835 126,974,628 336.1 Tokio
20px Macao 25 461,833 18,473.3 Makao
20px Mongolia 1,565,000 2,694,432 1.7 Ulanbatori
20px Korea Veriore 120,540 22,224,195 184.4 P'yŏngyang
20px Korea Jugore 98,480 48,324,000 490.7 Sueli
20px Taivani 35,980 22,548,009 626.7 Taipei
Afrika Veriore:
20px Egjipti[1] 63,556 1,378,159 21.7 Kairo
Azia Veriore:
20px Rusia[2] 13,115,200 39,129,729 3.0 Moska
Azia Jug-Lindore:
20px Brunei 5,770 350,898 60.8 Bandar Seri Begawan
20px Kamboxhia 181,040 12,775,324 70.6 Phnom Penh
20px Indonezia 1,419,588 227,026,560 159.9 Xhakarta
20px Laosi 236,800 5,777,180 24.4 Vientiani
20px Malajzia 329,750 22,662,365 68.7 Kuala Lumpur
20px Mianmar 678,500 42,238,224 62.3 Naypyidaw
20px Filipinet 300,000 84,525,639 281.8 Manila
20px Singapuri 693 4,452,732 6,425.3 Singapuri
20px Tailanda 514,000 62,354,402 121.3 Bangkoku
20px Timori Lindor 15,007 952,618 63.5 Dili
20px Vietnami 329,560 81,098,416 246.1 Hanoi
Azia Jugore:
20px Afganistani 647,500 27,755,775 42.9 Kabul
20px Bangladeshi 144,000 133,376,684 926.2 Dhaka
20px Butani 47,000 2,094,176 44.6 Thimphu
20px India 3,287,590 1,045,845,226 318.2 Nju Delhi
20px Irani 1,648,000 66,622,704 40.4 Teherani
20px Maldives 300 320,165 1,067.2 Malé
20px Nepali 140,800 25,873,917 183.8 Kathmandu
20px Pakistani 803,940 147,663,429 183.7 Islamabadi
20px Shiri Lanka 65,610 19,576,783 298.4 Kolombo
Azia Perëndimore:
20px Armenia 29,800 3,330,099 111.7 Yerevan
20px Azerbajxhani 41,370 3,479,127 84.1 Baku
20px Bahraini 665 656,397 987.1 Manama
20px Qipro 9,250 775,927 83.9 Nicozia
20px Gaza 363 1,203,591 3,315.7 Gaza
20px Gjeorgjia 20,460 2,032,004 99.3 Tbilisi
20px Iraku 437,072 24,001,816 54.9 Bagdadi
20px Izraeli 20,770 6,029,529 290.3 Jerusalemi
20px Jordania 92,300 5,307,470 57.5 Amani
20px Kuvajti 17,820 2,111,561 118.5 Kuwait City
20px Lebanoni 10,400 3,677,780 353.6 Beiruti
20px Naxçivan 5,500 365,000 66.4 Naxçivan
20px Omani 212,460 2,713,462 12.8 Muscat
20px Katari 11,437 793,341 69.4 Doha
20px Arabia Saudite 1,960,582 23,513,330 12.0 Riyadh
20px Siria 185,180 17,155,814 92.6 Damasku
20px Turqia[3] 756,768 57,855,068 76.5 Ankara
20px Emiratet e Bashkuara 82,880 2,445,989 29.5 Abu Dabi
20px Bregu Perendimorë 5,860 2,303,660 393.1
20px Jemeni 527,970 18,701,257 35.4 Sana
Gjithsej 43,810,582 3,902,404,193 86.8

Relievi

N60-90, E30-60 N60-90, E60-90 N60-90, E90-120 N60-90, E120-150 N60-90, E150-180
N30-60, E30-60 N30-60, E60-90 N30-60, E90-120 N30-60, E120-150 N30-60, E150-180
N0-60, E30-60 N0-60, E60-90 N0-60, E90-120 N0-60, E120-150
30 degrees, 1800x1800
Artikulli kryesor: Relievi i Azisë

Azia karakterizohet si kontinenti më i vjetër i rruzullit tokësor. Pjesa më e vjetër konsiderohet pjesa e Angarës, e cila është sajuar në periudhën arkaike. Pastaj në fillim të paleozoikut formohet edhe nji masë në jug e quajtur Godvana, e cila ka përfshirë nga kontinenti i Amerikës Jugore deri tek ai i Australisë, por edhe disa pjesë të Azisë. Lëvizjet e mëvonshme kan shkaktuar coptimin e Angarës dhe me coptimin e Godvanës, në fundosjen e sajë, duke formuar Oqeanin Indian. Në mes të këtyre dy masave Angarës dhe Godvanës ka qenë formuar një det i madh i quajtur Tetis.

Klima

Artikulli kryesor: Klima e Azisë

Shtrirja e madhe gjeografike e kontinentit të Azisë ka shkaktuar klimë të llojllojshme. Në të dominojnë gati të gjithë tipat klimatik të sipërfaqës së Tokës. Mbi këtë kontinent konfrontohen masat ajrore të viseve tropikale me ato polare, kontinentale me ato maritime. Në pjesën qendrore të Azisë ndikimi i masave të lagështa dhe të nxehat detare nuk arrin të depërtojë dhe pikrisht këto vise janë nën influencën e klimës së thatë kontinentale.

Hidrografia

Artikulli kryesor: Hidrografia e Azisë

Hidrografia e këtij kontinenti është një ndër elelmetet dalluese gjeografike. Në krahasim me teritorin e madh që ka , e që dallohet dukshëm nga kontinentet tjera, rrejetit i lumenjëve nuk ëshë zhvilluar në masë të duhur.[4] Megjithë atë, lumenjtë e Azisë janë të medhenjë, të gjatë, të pasur me ujë. Pjesa më e madhe e lumenjëve burimin e kanë në pjesën qendrore të Azisë, prej nga gravitojnë kah Oqeanët që e rrethojnë. Azia dallohet si kontinent me hapssirë të madhe gjeografike, prej nga rrjedhat ujore nuk arrijnë të derdhen në detetë e afërme. Kjo hapsirë shtrihet prej Liqenit Kaspik, në perëndim, deri te kufiri i Kinës, në lindje. Vetëm kësaj zone i takon 1/3 e kontinentit.

Bota bimore e shtazore

Bota bimore e Azisë eshtë e lidhur me shumllojllojshmerinë e klimës. Në pjesën veriore të kontinentit të Azisë janë të përhapura tundrat, ndërsa në jug të sajë tajga. Në pjesën qendrore stepat dhe shkretëttirat: në viset bregdetare të Detit të Mesdhe bimët mesdhetare , ndërsa në atë jugore pyjet e pashkelura që quhen xhungla.

Bota shtazore është e pasur me elefantë, tigra, shpesë etj. Në shkretëtitra jetojnë devja, çakalli etj. Në zonën e tajgave jetojnë : ariu, ujku, dhelpra etj., ndërsa në zonën e tundrës ariu i bardhë de dhelpra polare

Demografia

Artikulli kryesor: Demografia e Azisë

Në Azi, jetojnë rreth 3 860 000 000 banorë që është afër 60% e numrit të përgjithshëm të popullsisë botërore.

Dendësia e popullsisë është 80 banorë për kilometër katror, por kjo ndryshon nga një rajon pothuajse të pabanuara në veri të Siberisë dhe ate të tejët të dendur në jug-perëndim të kontinentit në të cilën jetojnë deri 500 për çdo km ². Viset më të banuara janë pjesët e Kinës lindore, , qendrore dhe jugore, Gadishulli Korean, pjesët e ishujve japoneze Honshu, Tajvan, ishujt indonezian Java, Bangladeshi, dhe Hinduistani në veri të Indisë. Në Rusi pjesë e Azisë - Siberi jetojnë vetëm rreth 30 milion banorë, një situatë e ngjashme në stepë të Azisë Qendrore, si dhe në Azinë jugperëndimore.

Rreth dy të tretat e popullsisë i përket racës së Azisë mongoloide që jetojnë në territorin e Japonisë në liqenin Kaspik dhe në Siberi dhe Indokinë. Pjesë të tjera të Azisë janë të banuara kryesisht me popuj indo-evropian ngjyrë të errët të lëkurës . Në Arqipelagun e Malajës jeton raca meleze.

Fetë kryesore në Azi janë hinduizëm, Islami, Krishterimi, Budizëm, Konfucianizmi, Taoismi dhe Shinto. Hinduizëmi është i përhapur në Indi, në Azinë Juglindore dhe Lindore janë të përfaqësuara Budizëm, Konfucianismi, Taoismi dhe Shinto, Islami në Azinë jugore, Pakistani, Bangladeshi dhe Indonezi, përderisa shumica e fesë katolike në Filipine dhe ortodokse në Rusi dhe Mesdhe në jug të Azisë

Ekonomia

Artikulli kryesor: Ekonomia e Azisë
Ekonomia e Azisë
Gjer më vitin 2003
Demografia: 3,958,768,100 (2006 Estimate)
GDP: US$18.077 trilion
GDP (Para): $8.782 trilion
GDP/kapita (PPP): $4,518
GDP/kapita (Para): $2,195
Rritja vjetore e GDP
për kapita :
Hyrjet e top 10%:
Miljonerët 2.0 million (0.05%)
Papunsia
Femra e vlerësuar
hyrje
Shumica e të dhënave janë marrë nga UNDP nga
viti 2002 tjerat të dhëna nga burime tjera.

Burimet natyrore

Prodhimi

Sherbimet financiare e tjera

Historia e Azisë

Gjuhët dhe literatura

Çmimet "Nobel"

gadishujt

Mitologjia

Filozofia

Feja

Shiko dhe këtë

  • Shkretëtirat ne Azinë qendrore

Shtesë

  1. Egjipti gjithmonë është konsideruar si shtet edhe i Afrikës Veriose por edhe i Azisë.
  2. Rusia konsiderohet shtet i dy kontinenteve edhe atë shtet i Evropës dhe Azisë.
  3. Turqia si dhe disa shtete të tjera është shtet dy kontinenta, Turia është urë lidhëse e Evropës dhe Azisë
  4. *Dr.sc. Riza Çavolli;Gjeografia Regjonale e Azisë, Prishtinë 1998.

Referencat

Lidhje të jashtme

ace:Asia af:Asië ak:Ehyia als:Asien am:እስያ an:Asia ang:Asia ar:آسيا arc:ܐܣܝܐ (ܝܒܫܬܐ) arz:آسيا as:এছিয়া ast:Asia az:Asiya bar:Asien bat-smg:Azėjė bcl:Asya be:Азія be-x-old:Азія bg:Азия bn:এশিয়া bo:ཨེ་ཤེ་ཡ། bpy:এশিয়া br:Azia bs:Azija ca:Àsia cbk-zam:Asia cdo:Ā-ciŭ ceb:Asya chr:ᎠᏏᎠ ckb:ئاسیا co:Asia crh:Asiya cs:Asie csb:Azëjô cu:Асі́ꙗ cv:Ази cy:Asia da:Asien de:Asien diq:Asya dsb:Azija el:Ασία en:Asia eo:Azio es:Asia et:Aasia eu:Asia ext:Ásia fa:آسیا fi:Aasia fiu-vro:Aasia fo:Asia fr:Asie frp:Asia fur:Asie fy:Aazje ga:An Áise gan:亞洲 gd:Àisia gl:Asia glk:آسیا gn:Asia got:𐌰𐍃𐌹𐌰 gu:એશિયા gv:Yn Aishey ha:Asiya hak:Â-chû haw:‘Ākia he:אסיה hi:एशिया hif:Asia hr:Azija hsb:Azija ht:Azi hu:Ázsia hy:Ասիա ia:Asia id:Asia ie:Asia ig:Asia ilo:Asia io:Azia is:Asía it:Asia iu:ᐊᓰᐊ/asiia ja:アジア jbo:zdotu'a jv:Asia ka:აზია kaa:Aziya kab:Asya kg:Azia kk:Азия kl:Asia km:អាស៊ី kn:ಏಷ್ಯಾ ko:아시아 ksh:Aasije ku:Asya kw:Asi ky:Азия la:Asia lad:Asya lb:Asien li:Azië lij:Asia lmo:Asia ln:Azía lo:ອາຊີ lt:Azija lv:Āzija mg:Azia mhr:Азий mk:Азија ml:ഏഷ്യ mn:Ази mr:आशिया ms:Asia mt:Asja mwl:Ásia my:အာရှ mzn:آسیا na:Eija nah:Asia nap:Asia nds:Asien nds-nl:Azie ne:एशिया new:एसिया ng:Asia nl:Azië nn:Asia no:Asia nov:Asia nrm:Âsie ny:Asia oc:Asia om:Asia or:ଏସିଯା os:Ази pag:Asia pam:Asia pap:Asia pdc:Asie pih:Asya pl:Azja pms:Asia pnb:ایشیاء pnt:Ασίαν ps:آسيا pt:Ásia qu:Asya rm:Asia ro:Asia roa-rup:Asia ru:Азия sa:एशिया sah:Азия scn:Asia sco:Asie sd:ايشيا se:Ásia sh:Azija si:ආසියාව simple:Asia sk:Ázia sl:Azija sm:Asia so:Aasiya sr:Азија srn:Asi (doti) stq:Asien su:Asia sv:Asien sw:Asia szl:Azyjo ta:ஆசியா te:ఆసియా tet:Ázia tg:Осиё th:ทวีปเอเชีย tk:Aziýa tl:Asya tpi:Esia tr:Asya ts:Asia tt:Aziə udm:Азия ug:ئاسىيا uk:Азія ur:ایشیاء uz:Osiyo vec:Axia vi:Châu Á vo:Siyop war:Asya wo:Asi wuu:亚洲 xal:Азия yi:אזיע yo:Ásíà za:Yacouh zh:亚洲 zh-classical:亞細亞洲 zh-min-nan:A-chiu zh-yue:亞洲 zu:IAshiya

Advertisement