Arkitektura islame nëpër KosovëPrizreni dëshmi historike e qytetërimit islam

http://kuran-ks.com/kitap/xhamite-e-prizrenit.doc

Arkitektura islame nëpër Kosovë Prizreni dëshmi historike e qytetërimit islam

Në pjesën e dytë të shekullit të XV gjegjësisht rreth vitit 1455 ishte periudha me të cilin Prizreni ishte ballafaquar me qytetërimin Islam, i cili vazhdon edhe në ditët e sotshme. Prizreni gjatë gjithë kohës së ekzistimit të Perandorisë Osmane ka qenë qendër e Sanxhakut të Prizrenit prej vitit 1455 e gjer më vitin 1912, ndërsa në një periudhë të shkurtër kohore ka qenë edhe qendër e Vilajetit të Kosovës prej vitit 1868 e gjer më vitin 1874.

Prizreni si qendër e rëndësishme politike, administrative, kulturore, tregtare, zejtare në periudhën e Perandorisë Osmane, është pasuruar me shumë objekte të ndërtuara të qytetërimit islam duke u nisur që nga ndërtimet e shumta të xhamive, mejtepeve, medreseve, urave, haneve, çesmeve, hamameve, sahat kullave, karvansarajeve, bezistaneve, imaret-haneve, tyrbeve, teqeve, etj., të cilët edhe pse në masë të vogël i kanë mbijetuar shkatërrimit të kohës dhe armikut edhe në ditët e sotshme, kështu që në këtë aspekt mund të themi lirisht se Prizreni është per execellens në Kosovë për ruajtjen e gjurmëve të trashëgimisë kulturore të pasur të qytetërimit islam.

Sipas sallnamesë së Vilajetit të Kosovës të vitit 1874 në Prizren në atë kohë kanë qenë gjithsejtë: 27 xhami, 17 mejtepe, 1 bibliotekë, 4 medrese, 8 teqe, 2 hamame, 13 hane, 15 tyrbe, 9 ura, 125 mulli, 150 çesme, 2 sahat kulla etj.

Në ditët e sotshme kemi prezent në gjendje të mirëmbajtur ekzistuese: 28 xhamia, 1 medrese, 1 hamam, 1 sahat kullë, 7 teqe, 9 ura, 12 çesme, 1 bibliotekë etj. Por nga këto dëshmi të shumta të trashëgimisë kulturore të qytetërimit islam, në këtë punim, do të bëjë vetëm përshkrimin e xhamive të shumta të Prizrenit.

Prizreni sa i përket xhamive të shumta ekzistuese lirisht mund te themi se mund të llogaritet së bashku me Sarajevën e Bosnjës, Pazarin e Sanxhakut, Shkodrën e Shqipërisë, Shkupin e Maqedonisë me numër më të madh të xhamive në Ballkan, normal duke mos marrë në konsideratë Stambollin në Turqi.

Ndërsa xhamia e Sofi Sinan Pashës në Prizren bashkë me xhaminë e Gazi Husrevbeut në Sarajevë dhe xhaminë e Mustafë Pashës në Shkup paraqesin tre margaritarë më të çmuar të qytetërimit islam të ndërtuara në Ballkan në kohën e Perandorisë Osmane.

Xhamitë e Prizrenit mund ti klasifikojmë në dy grupe: Në grupin e parë hyjnë gjithsejtë 28 xhamia të cilat i kam radhitur sipas vjetërsisë:
 * 1) grupi e xhamive ekzistuese dhe të rrënuara që datojnë nga koha e Perandorisë Osmane;
 * 2) grupi i xhamive ekzistuese e të ndërtuara pas largimit të Perandorisë Osmane nga trojet shqiptare.
 * 1) xhamia e Namazgjahut (Kërëk) -1455;
 * 2) xhamia e Fet-hijes (Atik) - 1455;
 * 3) xhamia e Mahmut Pashës (Kalasë) - 1455;
 * 4) xhamia e Suzi Çelebisë ( Suziut) - 1513;
 * 5) xhamia e Jakub beut (Arastës) – 1526;
 * 6) xhamia e Haxhi Kasëmit (Toskës) – 1526;
 * 7) xhamia e Kukli Mehmed beut (Saraçhanes) – 1534;
 * 8) xhamia e Mevlana Xhafer efendisë (Jenimahallës) – 1538;
 * 9) xhamia e Ilijaz Kukës – 1543;
 * 10) xhamia e Kasëm Pashës – 1558;
 * 11) xhamia e Mustafa Pashës – 1562;
 * 12) xhamia e Gazi Mehmed Pashës (Bajrakli) – 1573;
 * 13) xhamia e Myderizë Ali efendisë – 1581;
 * 14) xhamia e Qatib Sinanit (Velishah) – 1591;
 * 15) xhamia e Sofi Sinan Pashës – 1615;
 * 16) xhamia e Maksud Pashës (Marashit) – 1641;
 * 17) xhamia e Mehmed beut(Begzades) – 1689;
 * 18) xhamia e Sejdi beut (Kurillës) – shek.XVII;
 * 19) xhamia e Sejdi beut – shek.XVII;
 * 20) xhamia e Terzi Memit (Terzimahallës) – 1721;
 * 21) xhamia e Terxhuman Iskenderit (Dragomanit) – shek.XVIII;
 * 22) xhamia e Haxhi Ramadanit (Çoragës) – shek.XVIII;
 * 23) xhamia e Ahmed beut (Tabakhanës) – shek.XVIII;
 * 24) xhamia e Budak Hoxhës (Troshanit) – shek.XVIII;
 * 25) xhamia e Çuhaxhi Mahmudit(Margkëllëqit) – 1808;
 * 26) xhamia e Emin Pashës – 1831;
 * 27) xhamia e Mahmud Pashës (Hoçamahallës) – 1833;
 * 28) xhamia e Mahmud Pashës (Bylbylderes) – shek.XIX;

Në grupin e dytë janë gjithsejtë 8 xhami të cilat i kam radhitur njëjtë sipas vjetërsisë:
 * 1) xhamia e Mesxhidit – 1918;
 * 2) xhamia e Arbanës – 1971;
 * 3) xhamia e Hazreti Ebubekrit (Tusuzit) – 1980;
 * 4) xhamia e Hazreti Ymerit (Medresesë) – 1985;
 * 5) xhamia e Hazreti Osmanit (Ortakollit) – 1988;
 * 6) xhamia e Medines( Arbanë) – 1992;
 * 7) xhamia e Mesxhid Uhudit - 1997;
 * 8) xhamia e Dardanës (Jaglenicës) – 2005;

Karakteristikë tjetër që vlen të përmendim është se sipas salnamesë së Vilajetit të Kosovës së vitit 1874 në Prizren ishin gjithsejtë 27 xhami, në atë kohë në Prizreni numëronte gjithsejtë 43.992 banorë, tek në vitin 2005 Prizreni arriti të barazojë numrin e xhamive 27 ekzistuese nga koha e Perandorisë Osmane, por në të cilën tash në Prizren në këtë kohë jetojnë rreth 150.000 banorë.

Në vijim do të bëjë përshkrimin e të gjitha xhamive ekzistuese dhe ato të rrënuara gjatë kohës, sipas grupeve ndarëse në të cilat kam bërë klasifikimin e xhamive të Prizrenit.

Xhamia e Namazgjasë (Kërëk) - Pas çlirimit të Prizrenit nga zgjedha serbe me 21 qershor 1455 ushtria e Perandorisë Osmane për të falur namazet e përbashkëta në shpejtësi e ngriti Namazgjanë e cila gjendej atëherë në dalje të Prizrenit. Xhamia e Namazgjahut është objekt i parë i monumental i kulturës Islame në qytetin e Prizrenit.

Është i vetmi monument i tillë që është ruajtur në Kosovë, krahas Namazgjahut të Kukli Mehmed beut i cili gjendej larg Bresanës 2 km në hyrje të fshatit Buzezë të Opojës, gjurmët e të cilit gjenden edhe në ditën e sotshme, si dhe Namazgjahut të Koxha Sinan Pashës në hyrje të Prishtinës, për fat të keq gjurmë e të cilës tani nuk ekzistojnë. Pas plot 547 vjet, në bashkëpunim me Kuvendin e Prizrenit dhe Entin komunal për mbrojtjen e përmendoreve, ushtria shumëkombëshe e KFOR-it njësia turke nisi ringritjen e këtij monumenti me vlerë të çmueshme kurse me 5 prill 2002 u bë hapja solemne e Namazgjahut të Fatih Sulltan Mehmedit. Qyteti i Prizrenit arriti më në fund të rikthejë dhe të pasurohet përsëri, krahas shumë objekteve tjera fetare, me monumentin e parë të qytetërimit islam të Prizrenit.

Xhamia e Fet-hijes(Atik) – Pas çlirimit të Prizrenit me urdhër të Sulltan Fatih Mehmedit i cili qëndroi në atë kohë në Prizren gjer në shtator të vitit 1455, pasi që në atë kohë ekzistonin disa kisha ortodokse serbe, gjer në ndërtimin e xhamive të para, për të falur namazet e përbashkëta të xhumasë, kisha ortodokse serbe e “Shën Bogorodica Ljevishka” e rindërtuar nga mbreti Millutin në shek.XIV nga bazilika bizantine, u shndërrua në xhami e cila njihej me emrin Fet-h apo Atik apo në mesin e qytetarëve prizrenas me emrin Xhuma Xhami, pasi që u falë xhumaja e parë në të në Prizren. Kjo xhami shërbeu në funksion të faltores islame gjer në vitin 1918, kur ushtria serbe e riokupoi për herë të dytë Prizrenin, ia rrënuan minaren dhe e kthyen përsëri në kishë, gjersa sot është muze dhe si monument i posaçshëm me vlerë të theksuar të trashëgimisë së pasur kulturore. Në mbishkrimin(kitabhanen) e kësaj xhamie shkruan:” kjo është Fet-hije, Atik xhami, për ibadet është bërë me kohë, këtë e ka themeluar ehli kuffar, prej dorës së tij është marrë me luftë nga Hunkar, elhamdulilah që Fatihu e muar, dhe brendia e kësaj xhamie me islam u mbush”.

Xhamia e Mahmud Pashës(Kalasë) – në Kalanë e Prizrenit e cila daton qysh nga koha e periudhës romake janë vendosur forcat ushtarake osmane nga viti 1455 dhe qëndruan aty gjer në vitin 1912. Krahas objekteve ushtarake ndërtuan edhe një xhami. Xhamia ka qenë me dimensione të vogla dhe ka shërbyer vetëm për nevojat e ushtarëve osman. Por në vitin 1689 me rënien e Prizrenit në duar e ushtrisë austriake nën komandën e gjeneralit Pikolini ajo plotësisht u shkatërrua dhe pas një kohe të gjatë ajo përsëri u rindërtua në vitin 1828 nga ana e Mahmut Pashë Rrotllës dhe qëndroi stoik gjer në vitin 1912 me ç’rast u rrënua nga ushtria serbe pas okupimit të Prizrenit. Themelet e xhamisë së Kalasë ende sot e kësaj dite qëndrojnë dhe është e udhës që përsëri nga faktorët përgjegjës, në rrallë të parë nga Bashkësia islame e Prizrenit, të iniciohet procedura për rindërtimin e saj, krahas rindërtimit të xhamisë së Namazgjahut, dhe të jetë në funksion të objekteve të shumta me vlera të posaqshme të qytetërimit islam në Prizren.

Xhamia e Suzi Çelebisë(Sozisë)- njihet si xhamia më e vjetër e qytetit të Prizrenit. Në popull njihet me emrin xhamia e Sozisë. E ka ngritur në vitin 1513 dijetari Suzi Çelebiu, një poet i njohur i asaj kohe, i cili krahas xhamisë ndërtoi edhe mejtepin, bibliotekën( në historinë e bibliotekave të Kosovës njihet si biblioteka e parë e Kosovës), një çezme dhe një urë në lagjen e sipërmendur të Sozisë. Është e njohur vepra poetike e tij e shkruar”Gazavetnameja” Përmendet se renovimin dhe ngritjen e minares së Soziut e ka bërë Ymer beu gjatë kohës së tij.. Viteve nëntëdhjeta xhamia është riparuar plotësisht, dhe është në gjendje të mirë funksionale.

Xhamia e Jakub beut (Arastës) – e ka ngritur në vitin 1526 Jakub bej Evrenoszade, në popull ka qenë e njohur me emrin Arasta ngjit me Kapali Çarshinë e Prizrenit e cila fillonte nga xhamia e Sinan Pashës dhe përfundonte tek xhamia e Jakub beut, kjo çarshi e mbyllur u dogj tërësisht në vitin 1913 dhe prej asaj kohe nuk ka mbetur fare gjurma e saj. Ka qenë e ngritur 2m lart nga sipërfaqja e tokës dhe çmohej me bukurinë e rrallë të brendisë së xhamisë. U rrënua në vitin 1963 nga pushteti komunist vendor, dhe në vend të saj është ngritur godina e shërbimit të kontabilitetit shoqëror, kinse me arsye se s’ka pasur lokacion të duhur për të në qytet. Nga gjurmët e saj ka mbetur vetëm minarja shtatlartë e cila ende sot e kësaj dite ekziston falë “mëshirës” së një pushtetari komunist vendor i cili e kurseu atë nga rrënimi total.

Xhamia e Haxhi Kasëmit( Toskës) – e ka ngritur Haxhi Kasëmi me gjasë para vitit 1526, i cili në atë kohë ka qenë veterinar me prejardhje nga Anadolli. Por në Vakëfnamen e Kukli beut përmendet se ka ekzistuar kjo xhami dhe se për këtë arsye viti i saktë i ndërtimit nuk dihet pasi që nuk ekziston fare mbishkrimi i tij i parë. Këtë xhami e ka rindërtuar Mahmut Pashë Rotlla i Prizrenit në vitin 1831 për shpirt të nënës së tij të vdekur Hatman Hanëmit. Mbishkrimi ekzistues i xhamisë është i vitit 1831 ku përshkruan emrin e rindërtuesit Mahmut Pasha. Pas luftës së Kosovës xhamia është rinovuar tërësisht, është në gjendje të mirë funksionale. Në popull njihet me emrin xhamia e Toskës.

Xhamia e Kukli Mehmed beut (Saraçhanes) – gjendet në lagjen e Saraçhanes, të cilin e ka ndërtuar para xhamisë së Ilijas Kukës në vitin 1534 Kukli Mehmed beu, donator i njohur i Opojës me prejardhje nga Anadolli. Është e njohur dhe e ruajtur Vakëfnameja e Kukli Mehmed beut që nga viti 1538. Ka lanë hajrate( vakëfe) në shumë vende, si në Prizren 2 xhamia dhe një teqe, në Bresanë të Opojës një xhami, një teqe, një saraj, një tyrbe dhe një çezme. Ka ndërruar jetë më 1585. Xhamia viteve nëntëdhjeta është rinovuar tërësisht dhe është në gjendje të mirë funksionale. Në popull njihet me emrin xhamia e Saraçhanes sipas lagjes në të cilin graviton.

Xhamia e Mevlana Xhafer efendiut( Jenimahallës) – për vitin e saktë të ndërtimit nuk kemi njohuri, pasi që nuk ekziston mbishkrimi i saj, por pasi që përmendet në Vakëfnamen e Kukli Mehmed beut me emrin xhamia xhedid që do të thotë xhamia e re atëherë duhet të jetë e ndërtuar para vitit 1538. Poashtu është e përmendur edhe në Kronikën (Menakibin) e Tahir efendiut- një burim i rëndësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës Osmane. Këtë xhami e ka ngritur Dervish Çelebiu, pranë xhamisë gjendet varri i Xhafer efendiut i cili ka ra dëshmor dhe i cili prehet në tyrben pranë xhamisë së tij i cili ishte me prejardhje nga Arabia. Në vitin 2005 xhamia është rrënuar tërësisht përveç minares së saj dhe në vend të saj është së ndërtuari godina e re e xhamisë, përurimi i së cilës u bë kohë më parë. Përndryshe në popull njihet me emrin xhamia e Jenimahallës sipas emrit të lagjes në të cilin graviton xhamia.

Xhamia e Ilijaz Kukës – e ka ngritur në vitin 1543 Kukli Mehmed beu dhe e ka emërtua me emrin e gjyshit të vet Ilijaz Kuka i cili ka marrë pjesë aktive në çlirimin e Prizrenit në vitin 1455 nga zgjedha serbe. Mbishkrimi i tij i parë nuk ekziston, ndërsa mbishkrimi i tanishëm i xhamisë daton nga viti 1897 vit në të cilin Ahmed beu e ka rinovuar tërësisht xhaminë dhe i cili e ka pas prejardhjen nga familja e Kukli Mehmed beu. Xhamia është funksionale dhe në gjendje të mirë pas meremetimit të kryer kohë më parë.

Xhamia e Kasëm Pashës – është e vetmja xhami e Prizrenit për të cilin nuk e dimë lokacionin dhe vendin ku ka gravituar. Por ekziston mbishkrimi i saj në “Mbishkrimet e Prizrenit” në të cilin figuron viti i ndërtimit të saj, viti 1558, poashtu nuk dihet as koha në të cilin është rrënuar xhamia, por mund të supozoj se kjo xhami e ndërtuar në vitin 1558, ka qenë e rrënuar në vitin 1689 me rastin e invadimit të ushtrisë austriake nën komandën e gjeneral Pikolinit, dhe pas asaj kohe ajo fare nuk është rindërtuar. As në Kronikën e Mehmed Tahir efendisë fare nuk përmendet. Por për hir të asaj se ekziston si dëshmi e gjallë mbishkrimi i saj, e kam klasifikuar në grupin e xhamive ekzistuese apo të rrënuara të periudhës Osmane.

Xhamia e Mustafa Pashës – e ka ngritur në vitin 1562 Mustafa Pasha në pjesën më të bukur të qytetit përball beledisë së vjetër të qytetit. Por nga kjo xhami e bukur në kohën e tanishme asnjë gjurmë e saj nuk ekziston, pasi që pas rrënimit të minares në vitin 1950 nga një stuhi e fortë, pushteti i atëhershëm komunist mur vendimin për rrënimin e saj, ashtu që në vitin 1952 e rrënuan xhaminë dhe së bashku me oborrin e saj të madh plot me varreza, në vend të saj ndërtuan tregun e gjelbër, pas tregut të gjelbër viteve tetëdhjeta u ndërtua godina e Bankës, në të cilin objekt pas luftës së Kosovës u vendos selia e UNMIK-ut e tani është selia Kuvendi Komunal të Prizrenit. Xhamia ka pas një pamje të bukur dhe impozante, dhe ka qenë e vendosur në një trekëndësh kryqëzor të Prizrenit.

Xhamia e Gazi Mehmed Pashës( Bajraklisë) – xhamia qendrore dhe kryesore e Prizrenit është ndërtuar në vitin 1574 nga Gazi Mehmed Pasha, një ushtarak i famshëm osman i cili ka marrë pjesë në shumë beteja, dhe ka lanë shumë vakëfe( hajrate). Në Prizren përveç xhamisë, ka ndërtuar edhe medresenë më të vjetër në Kosovë e cila ka qenë aktive gjer në vitin 1947 kur nga ana e pushtetmbajtësve komunist u mbyll, pastaj hamamin e njohur të Prizrenit i cili është një monument me vlera të veçanta të qytetërimit islam, mejtepin në kuadër të xhamisë si dhe tyrben në oborr të xhamisë në të cilin nuk arriti të varrosej, pasi që ra dëshmor në fushëbetejë dhe u varros atje, tyrbja është shndërruar në bibliotekën e Bashkësisë Islame të Prizrenit në të cilin gjenden përveç librave të vjetra edhe një raritet i rrallë, dorëshkrimi i Kur’anit nga viti 1312. Viteve 90-ta nën udhëheqjen e imamit të xhamisë Reshat ef. Mexhiti u ndërmor një aksion i gjithanshëm për meremetimin e xhamisë në bashkëpunim me Bashkësinë Islame të Prizrenit dhe xhematin e Prizrenit, ashtu që me sukses u përmbyll ky aksion dhe mund të themi lirisht se xhamia e Gazi Mehmed Pashës me tërë kompleksin e saj( medresenë, bibliotekën dhe godinën e Vakëfit të Prizrenit) paraqesin një shembull”per exellens” në Kosovë. Në popull njihet me emrin xhamia e “Bajraklisë” pasi që me rastin e festave të ndryshme fetare është ngritur flamuri në maje të minares, traditë e cila vazhdon edhe në ditët e sotshme. Poashtu gjatë muajit të Ramazanit sinjali për iftar epej më së pari nga kjo xhami xhamive tjera të Prizrenit. Njashtu të gjitha manifestimet qendrore fetare në nivel të Prizrenit mbahen në xhamin e Bajraklisë apo Gazi Mehmed Pashës.

Xhamia e Myderizë Ali efendisë – është ndërtuar në vitin 1581 nga myderrizi i njohur i asaj kohe Ali efendiu. Pranë xhamisë gjendet edhe varri i tij. Ka qenë alim i njohur i asaj kohe dhe ka ligjëruar edhe në medresenë e Gazi Mehmed Pashës. Në vitin 1975 nga shpërthimi i një zjarri të furishëm xhamia tërësisht u dogj, vetëm shpëtoi nga djegëja tyrbja e Myderiz Ali efendisë. Me iniciativën e të rinjve prizrenas në vitin 1980 nisi renovimi i kësaj xhamie dhe i cili përfundoi me sukses të plotë, në të cilin kam marrë pjesë aktive edhe unë, dhe është xhamia e parë e rinovuar në Prizren pas një periudhe kohore 30 vjeçare. Xhamia është me dimensione të vogla por karakteristikë e saj është oborri i madh rrethues rreth saj në formë trekëndëshi dhe pozita strategjike në të cilin graviton.

Xhamie e Çatib Sinanit( Velishah) – për vitin e saktë të ndërtimit nuk kemi njohuri, pasi që nuk ekziston mbishkrimi i saj i parë, mbishkrimi i tanishëm daton nga viti 1893 kur është bërë renovimi i xhamisë. Sipas disa rivajeteve(gojëdhënave) Sinani ka qenë çatib(sekretar) i arkivave të sulltanit, dhe pas një beteje të fituar, është ndërtuar xhamia me urdhër të sulltanit dhe është emërtuar me emrin e çatibit të tij Sinan. Por pasi lagja në të cilin graviton xhamia ekziston që nga viti 1591 atëherë xhamia duhet të jetë e ndërtuar para saj. Në Prizren tek popullata është e njohur me emrin Velishah apo Levisha. Viteve 90 është kryer riparimi i gjithanshëm ashtu që sot xhamia është në gjendje të mirë funksionale.

Xhamia e Sofi Sinan Pashës – në Prizren por edhe në Kosovë xhamia e Sinan Pashës është njëra prej xhamive më të njohura, dhe më e rëndësishme e traditës së begatshme të qytetërimit islam në trojet shqiptare. Kjo xhami është ngritur në vitin 1615 nga Sinan Pasha me prejardhje nga Vejle të Shqipërisë. Në pjesën e majtë të mihrabit është ruajtur mbishkrimi i saj ku shkruan” tarihi bina-misali xhenet-1024” që do të thotë” ndërtesa historike- vend xheneti-1615”. Gjendet mu në qendër të Shadërvanit të Prizrenit. E veçanta e saj është brendia e saj në të cilin me një mjeshtëri të rrallë është zbukuruar me kaligrafi të bukur arabe të shkruara të ajeteve kuranore. Lartësia e minares së saj është 42 m. Sipërfaqja e tërësishme e saj është 3126 m2, ku prej saj vetëm brendia xhamia ka 371m2 ndërsa oborri i saj 2755m2. Përveç kubes kryesore ekzistuese, ka pas edhe 3 kube më të vogla të cilat janë rrënuar prej eksplodimit gjatë kohës së okupimit bullgar të Prizrenit me 29 nëntor 1915. Ka nevojë për një renovim të tërësishëm dhe rindërtimin e 3 kubeve të vogla për të cilin është e interesuar qeveria turke në bashkëpunim me qeverinë kosovare në kuadër të ruajtjes së trashëgimisë së begatshme kulturore dhe për të cilin ka hartuar projektin dhe ka ndarë mjetet financiare të nevojshme për te. Është margaritar i rrallë që Prizrenin e bënë më të bukur dhe ja jep një pamje të veçantë qytetit të lashtë.

Xhamia e Maksud Pashës( Marashit) – për vitin e saktë të ndërtimit nuk kemi njohuri pasi që nuk ekziston fare mbishkrimi i saj, por është e sigurte që daton nga shekulli XVII, sipas disa të dhënave jo të plota, nga viti 1641. Atë e ka ndërtuar Maksud Pasha një vali(guvernator) i njohur i asaj kohe që ka lënë hajrate( vakëfe) të shumta. Viteve 90 ta në saje të koordinimit të punëve nga imami i saj Muharem ef. Haxhiu është kryer riparimi i tërësishëm i xhamisë dhe mund të them lirisht së është xhamia më e bukur, më e pastër dhe me një oborr të rrallë që me të vërtet paraqet një kopsht të bukur plot me lule që radhë kush e ka. Gjendet mu pran Lumbardhit të Prizrenit, në popull njihet me emrin xhamia e Marashit.

Xhamia e Ibrahim beut( Begzades) – viti i saktë i ndërtimit nuk dihet, por dihet se gjatë depërtimit të austriakëve në Prizren në vitin 1689 ajo ka qenë ekzistuese që do të thotë se është ndërtuar më parë, pasi që nuk ekziston fare mbishkrimi i saj. E ka ndërtuar muhaxhiri i quajtur Ibrahim bej Begzade i cili kishte qenë atabeu i Kukli beut.. Në vend të xhamisë së rrënuar sot gjendet godina e shkollës së mesme teknike”Gani Çavdarbasha” të Prizrenit, me ç’rast ajo është shkatërruar tërësisht me rastin e shpërthimit të municionit më 5 dhjetor 1915. Pas shkatërrimit të saj nga eksplodimi ajo më kurrë nuk u rindërtua, pas ardhjes së pushtetit komunist, trolli në të cilin gjendej xhamia e dikurshme u dedikua për shkollë.

Xhamia e Sejdi beut(Kurillës) – është ndërtuar në shekullin XVII nga ana e Sejdi beut i cili ka qenë vëlla i Maksut Pashës. Këtë xhami gjatë kohës së vet në të cilin ka jetuar e ka rinovuar Dervish beu dhe e ka caktuar hatibin e xhamisë. Në popull njihet me emrin xhamia e Kurillës. Në oborrin e saj pran viteve nëntëdhjeta është nisur ndërtimi i xhamisë së re e cila u përfundua tek pas luftës së Kosovës, në vitin 2000 me ç’rast u bë edhe hapja solemne. Është xhami e bukur, funksionale dhe në një pozitë strategjike të lagjes së Kurrillës në të cilin graviton.

Xhamia e Sejdi beut – është ndërtuar në shekullin XVII nga ana e Sejdi beut, vëllait të valisë së njohur të Egjiptit Maksud Pasha të cilët kanë qenë vendas nga qyteti i Prizrenit, poashtu e ka ndërtuar edhe xhaminë e Kurrillës. Për vitin e saktë të ndërtimit nuk kemi të dhëna pasi që nuk ekziston mbishkrimi i sajë i parë. Mbishkrimet e sotshme ekzistuese tregojnë vitet e restaurimit të saj, e cila gjatë kohës shpesh është rinovuar, është xhami tejet e vogël por gjendet mu në qendrën e Prizrenit, në dalje të Shadërvanit. Viteve nëntëdhjeta është rinovuar tërësisht dhe sot është në gjendje të mirë funksionale.

Xhamia e Terzi Mehmed beut ( Terzimahallës) – është ndërtuar në vitin 1721 nga Terzi Mehmed beu për të cilin të dhëna tjera nuk posedojmë. Në popull njihet me emrin xhamia e Terzimahallës. Karakteristikë tjetër e kësaj xhamie është se përveç xhamisë qendrore të Gazi Mehmed Pashës, vetëm në këtë xhami është praktikuar tradita e faljes së namazeve të xhenazeve, e cila sot kjo traditë më nuk përfillet dhe falja e xhenazeve kryhet edhe nëpër xhamia tjera. Mbishkrimi i parë i saj nuk ekziston, mbishkrimet e sotshme ekzistuese janë nga viti 1811 dhe 1927 kur janë kryer punimet rinovuese të xhamisë .Është xhami mesatare dhe gjendet në lagjen e Terzimahallës.

Xhamia e Terxhuman Iskenderit (Dragomanit) – për vitin e saktë të ndërtimit nuk kemi njohuri,pasi mbishkrimi i saj nuk ekziston, por supozohet se është ndërtuar në shekullin XVIII nga ana e Terxhuman Iskender Subashit e cila gjendet në lindje të qytetit. Pas një kohe xhemati e ndërtoi edhe minaren e saj. Është e madhësisë mesatare, ka pësuar në vitin 1967 një djegëje pas së cilës është riparuar. Sot është në gjendje të mirë funksionale. Në popull njihet me emrin xhamia e Dragomanit sipas lagjes në të cilin graviton.

Xhamia e Haxhi Ramadanit (Çoragës) – është ndërtuar në shekullin XVIII nga ana e Haxhi Ramadanit në lagjen e njohur me emrin Çoraga, para xhamisë e ka edhe çezmën e ndërtuar nga cila edhe sot e kësaj dite rrjedh uji i pijshëm. Në popull njihet me emrin xhamia e Çoragës. Viteve nëntëdhjeta është kryer riparimi i tërësishëm i xhamisë ashtu që sot është në gjendje të mirë funksionale.

Xhamia e Ahmed beut( Tabakhanes) – është ndërtuar njashtu në shekullin e XVIII nga ana e Haxhi Mustafës në Tabakhane në perëndim të qytetit. Atë e ka rinovuar Ahmed beu duke i ngritur minaren dhe ka nxjerrë lejen për emërimin e hatibit të xhamisë. Në popull njihet me emrin xhamia e Tabakhanes, është xhami tejet e vogël dhe me minare të ultë.

Xhamia e Budak Hoxhës ( Troshanit) – është ndërtuar në shekullin XVIII nga ana e Budak Hoxhës i cili ka qenë me prejardhje nga Semerkandi i largët i cili ka përjetuar një pleqëri të gjatë. Në vitin 1869 Mehmed Tahir efendiu e ka ndërtuar mimberin e xhamisë, dhe në të cilin ka shërbyer si imam djali i tij Rizau. Në popull ka qenë e njohur me emrin xhamia e Troshanit sipas lagjes në të cilin ka gravituar. Në vitin 1911 është riparuar tërësisht dhe ka pasur një pamje të bukur, para xhamisë ka pasur edhe çezmën e vet. Në vitin 1955 është rrënuar nga ana e pushtetarëve lokal komunist dhe në vend të saj janë ndërtuar kompleksi i policisë, burgut dhe gjyqeve komunale dhe të qarkut.

Xhamia e Çuhagji Mahmudit( Margkëllëqit) – viti i saktë i ndërtimit nuk dihet, pasi që nuk ekziston mbishkrimi i parë i saj, mbishkrimi ekzistues daton nga viti 1808 kur është kryer meremetimi i xhamisë nga ana e Abdullah agës. Xhaminë e ka ndërtuar shumë më herët Çuhagj Mahmudi, i cili ka qenë me prejardhje nga Margëlleqi i Çamërisë. Flitet se ky e paska nisur ndërtimin e xhamisë, por nuk e ka përfunduar pasi që ka ra shehid në fushëbeteje, dhe pas tij 40 vjet më vonë është përfunduar xhamia nga ana e xhematit dhe për nder të tij e kanë pagëzuar xhaminë me emrin e tij. Kjo xhami në popull njihet me emrin xhamia e Markkëllëqit. Viteve nëntëdhjeta është rrënuar tërësisht dhe në vend të saj është ngritur xhamia e re dhe e bukur, por me një oborr edhe më të bukur.

Xhamia e Emin Pashës – është ndërtuar në vitin 1831 nga ana e Mehmed Emin Pashës dhe mbi derën hyrëse qëndron mbishkrimi në të cilin shkruan:”sahibul-hajrat ve’l-hasenat Perzerini Tahirpasha-zade Mehmed Emin Pasha” që do të thotë:” ky hajrat është ngrit nga Prizrenasi Mehmed Emin Pasha i Tahir Pashës”. Sipas rëndësisë që ka, është xhamia e tretë e Prizrenit pas xhamisë së Gazi Mehmed Pashës dhe Sinan Pashës. Veçoria e saj kryesore është se përveç kubes kryesore i ka edhe tri kube të vogla dhe është kopje në miniaturë e xhamisë së Sinan Pashës. Ka të njëjtin stil dhe projekt të ndërtimit si xhamia e Sinan Pashës. Çmohet edhe për nga bukuritë e brendshme të dekorimeve dhe shkrimeve orientale dhe natyrës së vdekur. Në oborrin e kësaj xhamie ka qenë edhe medreseja e Emin Pashës, objekti i së cilës edhe sot e kësaj dite qëndron dhe aty tani është mejtepi i xhamisë.

Xhamia e Mahmud Pashës (Hoçamahallës) – është ndërtuar në vitin 1833 nga Mahmut Pashë Rotlla mytesarifi i Prizrenit nga viti 1809-1836, ka qenë njeri që ka lënë shumë hajrate dhe vakëfe. Përveç kësaj xhamie ka ndërtuar edhe xhaminë në Bylbyldere dhe në Kala, poashtu ka ndërtuar edhe sahat kullat në Kalanë e Prizrenit, në Mamushë dhe në Rahovec. Njashtu ka meremetuar xhaminë e Haxhi Kasëmit dhe hamamin e Gazi Mehmed Pashës. Kjo xhami e vogël që gjendet në lagjen e Hoçamahallës dhe në popull njihet me emrin xhamia e Hoçamahallës para ca kohësh është rrënuar tërësisht dhe në vend të saj është rindërtuar xhamia e re me minare të bukur, përurimi i së cilës u bë kohë parë.

Xhamia e Mahmut Pashës ( Bylbylderes) – e ka ndërtuar poashtu Mahmud Pasha në lagjen e e Bylbylderes në kohën e tij, fillim shekulli XIX, përveç kësaj në Bylbyldere e ka ngritur edhe një saraj, një mejtep, një medrese, nga të gjitha këto hajrate, sot bile as një gjurmë e vetme nuk ekziston. Se kur janë rrënuar nuk dihet saktë, por sipas gjitha gjasave këto janë rrënuar kur Prizreni u pushtua nga ushtria serbe gjatë luftërave ballkanike apo gjatë luftës së parë botërore kur Prizreni ra nën pushtimin bullgar.

Xhamia e Mesxhidit – pasi që ushtria serbe për herë të dytë e pushton Prizrenin në vitin 1918 xhaminë e Atikut apo Xhuma xhaminë e kthen në kishë në formën e më parme. Xhemati i asaj xhamie afër saj merr me qira një shtëpi në të cilin vendosin mesxhidin dhe i falin namazet me imamin Fejzullah Flukun. Më vonë xhemati e blenë atë shtëpi dhe këtu falen gjer në vitin 1971, kurrë e rrënojnë dhe në vend të saj ndërtojnë xhaminë e re duke ja shtuar edhe minaren. Xhamia është me dimensione të vogla, e mirëmbajtur dhe në gjendje funksionale. Për atë arsye quhet edhe xhamia e Mesxhidit, pasi që më parë plot 50 vjet në atë lokacion ka qenë aktiv mesxhidi i shpërmendur.

Xhamia e Arbanës – gjendet në lagjen Arbana në hyrje të Prizrenit nga magjistralja Gjakovë-Prizren. Është ndërtuar në vitin 1971 dhe si e vetme e tillë ka qenë në shërbim të lagjes me 20.000 banorë. Është larg qendrës së Prizrenit afro 3 km. Në vitin 1974 donatori Buraiz Bale ia ngriti edhe minaren. Në vitin 2005 është rrënuar tërësisht së bashku me minaren e saj dhe janë duke u zhvilluar punimet në rindërtimin e saj.

Xhamia e Hazreti Ebu Bekrit(Tuzsusit) – gjendet në lagjen e re të Tuzsusit, lagje kjo më e madhe në Prizren. Është ndërtuar në vitin 1980, ndërsa minarja me dy sherefe është ngritur në vitin 1983. Është xhami e re dhe mjaft e madhe dhe funksionale e cila kaplon një xhemat të madh pasi që përfshin në gjirin e saj lagje të madhe. Në popull njihet me emrin xhamia e Tususit pasi që graviton në të njëjtën lagje.

Xhamia e Hazeti Ymerit( Medresesë) – gjendet në pjesën e re të qytetit, për tej shkollës së re fillore”Lekë Dukagjini. Është ndërtuar në vitin 1985, ka një minare të lartë me dy sherefe. Në kuadër të xhamisë është e vendosur edhe Medreseja e djemve e Prizrenit si paralele e ndarë e Prishtinës. Në popull njihet me emrin xhamia e Medresesë.

Xhamia e Hazreti Osmanit – gjendet në dalje të lagjes së Ortakollit apo në hyrje të lagjes së Arbanës. Është xhamia e re e ndërtuar në vitin 1988 nga xhemati i asaj lagjeje. Pas luftës i është ndërtuar edhe minarja. Është xhami në gjendje të mirë funksionale.

Xhamia Darus-Selam – gjendet njashtu në lagjen e Arbanës, larg qendrës së qytetit afër 2 km. Së pari është ngritur mesxhidi në vitin 1993 nga familja e njohur donatore Bala. Gjer në luftën e Kosovës të viteve 1998-1999 ka qenë në funksion të aktiviteteve të ndryshme fetare e kulturore. Pas luftës me iniciativën e Këshillit të xhamisë në vitin 2003 është rrënuar mesxhidi dhe në vend të saj është ndërtuar xhamia e re funksionale me kube dhe ndërtimi i së cilës përfundoi në vitin 2005. Në fillim të vitit 2006 nisën punimet për ndërtimin e minares së saj, dhe me 9 qershor me një ceremonial rasti u bë përurimi i minares së lartë 47 metra me një stil të posaqshëm ndërtimi dhe me 3 sherefe e cila është minare e vetme e tillë në qytetin e Prizrenit. Në mbishkrimin e saj shkruan: “Kjo minare e bukur është ngritur me ndihmën e Allahut xh.sh., me nijet të vakëfit bujar të saj dhe me duart e vlefshme të ndërtuesit të saj.30.05.2006”.

Xhamia ( Mesxhidi) Uhud – është ndërtuar për herë të parë në vitin 1997, por pas një kohe pushteti i atëhershëm serb e rrafshoi më tokë. Pas luftës së Kosovës përsëri ky mesxhid u ndërtua në të njëjtën vend ku ka qenë më parë. Trollin për ndërtimin e mesxhidit e ka lënë hajrat Jusuf Namlexhiu nga Prizreni, është me dimensione të vogla, gjithsejt 120 m2. Mesxhidi është pa minare dhe në formë të një shtëpie banimi.

Xhamia e Dardanës ( Jaglenicës) – gjendet në lagjen më të re të Prizrenit në Dardanë apo Jaglenicë të njohur në popull. Themelet dhe bodrumi i janë vënë qysh në vitin 1995 dhe punimet janë ndërprerë, ashtu që vazhdimi i ndërtimit të xhamisë rinisë në vitin 2005 me ç’rast edhe përfunduan punimet e brendshme. Është xhami me dimensione të vogla por tejet funksionale. Gjatë vitit 2006 u ndërtua edhe minarja e saj dhe kohë më parë u bë përurimi i saj. Është xhami me dimensione më të vogla, por mjaft funksionale.

15.02.2007 Faik MIFTARI

L i t e r a t u r a e k o n s u l t u a r:


 * 1) Vırmiça Raif, “ Prizren Camileri”, Prizren, 1996.
 * 2) Krasniqi Nehat, “Kronika(Menakib) e Tahir efendiut burim i rëndësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane”, Edukata Islame nr.57, Prishtinë, 1995, faqe 59-114.
 * 3) Miftari Faik, “Pakës dritë për Kosovën”, Prizren, 2001.