Mateçi

Mateç (mk.: Матејче) është fshta rrëz malor pjes e komunës së Likovës, Maqedoni.

Historia
Supozohet se emri i fshatit Mateç, më i madh me sipërfaqe dhe me numër të banorëve në Komunën e Likovës, është përdorur që në kohën e Ilirëve dhe Romakëve. Historia ka vërtetuar se në këtë trevë të Karadakut kanë jetuar Dardanët dhe Peonët. Më vonë këta treva i kanë takuar Perandorisë Romake, kurse prej vitit 1389 - 1912 Perandorisë Osmane.

Lokaliteti në verilindje të vendëbanimit të sotëm Mateç, tani tokë pjellore, livadhe të bujshme dhe të pasura me ujëra nëntokësore dhe lagështi të përhershme, mbanë emrin rimnik. Saktësisht, në këtë lokalitet gjatë lavrimit dhe mihjes së thellë të tokës apo gërmimeve të ndyshme haset në materiale të baltës së pjekur, para se gjithash gypa (tubacione), e mbeturina të tjera që dëshmojnë se para mijëra vitesh ka ekzistuar vendëbanim i Perandorisë Romake me pus të vetëm në qendër ku njerëzit herët në mëngjes janë rradhitur dhe kanë pritur të furrënizohen me ujë.

Mateçi ka edhe një cilësi të dalluar prej vendbanimeve të tjera: tërë ditën është i rrezatuar për shkak të topografisë specifike ndajë insollacionit diellor. Mëngjesi në gjuhën latine shprehet kështu: MATUTINUS (M- A -T- U - T - I - N -U –S ), A, UM, që do të thotë mëngjesor, i ditës, i mëngjesit. Kjo fjalë ka lidhje të ngusht edhe me emrin MATUTA ( M-A-T-U-T-A ) AE, f, hynesha e mëngjesit te latinët. Lidhshmëri të afërt me fjalët më lartë ka edhe emri i popullit të Thrakasve që është quajtur Maedi (Medi), ORUM SH apo (M -A- D - E-T ) populli i Thrakisë. E gjithë kjo që e thamë më lartë shikuar nga aspekti etimologjik, para se gjithash në gjuhën latine, mundë të konstatohet se banorët e vendëbanimit arkaik, rimnik (Mateç) për çdo mënghes (MATUTINUS) dhe rrespektim të hyneshës MATUTA kanë pritur qetë për furrnizim me ujë. Si në fjalën matutinus ashtu edhe në emrin e hyneshës, rrënja është e njejt  MAT.

Rrënjë e njejtë e fjalës-MAT mund të haset edhe në fjalën mëngjes të gjuhës Italiane (romake) MAT-TINO, gjatë kohërave të ndryshme prapashtesat e fjalëve të lartëpërmendura UTA, UTINUS dhe TINO janë shkrirë në prapashtesën E-Ç dhe ka dalur emri M-A-T-E-Ç    i përbër prej rrënjës  MAT dhe prapashtesës EÇ ( MAT + EÇ baraz MATEÇ). Emrin e fshatit Mateç e vërtetojnë edhe shkrimet e para në vitin 1519, kur shënohet në dokumentet kadastrale (fletoret e Prandoris Turke) në Stamboll se fshati Mateç ka paguar 17.000 akçe (monedhë e argjent turke) që ka qarkulluar në kohën e sundimit të sulltan Orhani (1326-1359).

Ky supozim është përcjellë edhe prej stërgjyshënve të familjeve më të vjetra dhe autoktone të fshatit PAPA - (llarëve), TAFË- (reçëve), dhe SAQA-(llarëve)  në Mateç.

Për emrin e  fshatit ka  edhe  gojëdhëna tjera të ngjajshme, por të pavërtetuara. Dikur paska jetuar gjyshi MATE, e folmja e Mateçit i ngjanë nëndialektit të shqiptarëve të krahinës MAT (sh.ynë).

E gjithë kjo që thamë më lart në lidhje me etimologjinë e fshatit Mateç para se gjithash supuzimi i rrënjës së fshatit MAT dhe prapashtesës EÇ (MAT + EÇ barazi MATEÇ) le të shërbej si nxitje për hulumtime të mëtejme shkencore për emrin dhe vendëbanimin M-A-T-E-Ç.

Gjeografia
Mateçi ka lartësi mbidetare 480m, sipërfaqe prej 34 ,1 km2 dhe sipas të dhënave të vitit 1994 ka 3.126 banorë.

Sipërfaqe shfrytëzuese bujqësore 3.237 ha nga të cilat tokë agrare janë 1.226 ha, kullota 484 ha dhe pyje 1.527 ha.

Në rrëzët e Karadakut të krijuar në orogjenezën hercine, në lartësi mbidetare 480 metra që nga kohërat më të vjetra u themelua dhe u zhvillua, vendbanimi i sotëm  Mateç. Përfshin një sipërfaqe prej 34,1 km2. Në veri kufizohet me teritorin e Hotlës, në jug me Vishticën e Ropalcën, në lindjen me territorin e Llopatit, në perendim me territorin e Lubotenit dhe Bullaçanit. Ky vendbanim me sipërfaqe më të madhe në rajonin e Komunës së Likovës (formuar në vitin l996), sot  tregon transformim në të gjitha sferat e jetës.

Kodrat, duke filluar menjëherë mbi fshat, ngriten si shkallë njëra mbi tjetrën, në fillim me gërmusha të ulta dhe kullota e më lart të mveshura me pyje të bujshëm  të llojeve të ndryshme që arrijnë lartësi edhe mbi 20 metra, veçanërisht lisi dhe ahu. Malet e Mateçit, pjesa e Karadakut apo Malit të Zi të Shkupit, janë të pasura me shumë burime nga të cilat formohet lumi i Mateçit, i cili bashkë me lumin e Hotlës bashkohet me atë të Likovës dhe së bashku ujërat e tyre rrjedhin në Pçinjë. Lumi, duke rrjedhur nëpër mes të fshatit, të njëjtin e ndanë  në dy pjesë gati të barabarta - veriore dhe jugore. Sasia e madhe e ujit të lumit Mateç dikur ka kontribuar që në vet vendbanimin e fshatit të punojnë gjashtë (6) mullinj ku përveç mateçasve kanë bluar miell edhe banorët e fshatrave të kësajë ane, e diku në fillim të shekullit XX, edhe nga Kumanova.

Menjëherë, në lindje të fshatit shtrihet fusha (1226 hektarë) që i takon fushëgropës së Kumanovës, kryesisht tokë humusore dhe e përshtatshme për prodhimin e bimëve të kopshtarisë dhe drithërave.

Nëpërmes të fshatit kalon lumi i Mateçit, ku bluajnë mullinjtë me nga tre gurë. Verës këtu për të bluajtur vijnë nga qyteti dhe fshtrat tjera që nuk	kanë lumenjë apo janë shterrur. Përndryshe, në fshat ( Mateç) gati secili ka pusin e vet, ka edhe burime. Përndryshe fshati është i pasur me ujë dhe mjaft i mirë për pije.

Fshati ka mbi l50 shtëpi. Ato zënë vendin kryesor në grupin e fshtrave të pasura të luginës së Moravës dhe në vet mbretërinë serbe. Shtëpitë janë të mbuluara me tjegulla qysh para 160 viteve. Në këtë fshat nuk ka as një shtëpi të mbuluar me kashtë. Shumë shtëpi shqiptare janë të lyera me gëlqere.

Oborret janë të rrethuara me mure gurësh apo tullash të papjekura - qerpiç, ose me gardhe të thurura që mbarojnë me therra. Përndryshe shqiptarët mateças askujt, por edhe shqiptarëve të fshatrave tjera, nuk kanë lejuar të vendosen në fshat.

Me një fjalë, Mateçi ka pozitë të përshtatshme gjeografike për zhvillimin e blegëtorisë dhe bujqësisë pasi që ka mal dhe fushë.

Demografi
Sipas numërimit të popullsisë në vite fshati ka pasur këtë zhvillim të popullsisë:


 * Viti 1953 - 2637 banorë
 * Viti 1971 - 2616 banorë (56,7% shqiptarë, 43,3% maqedonë)
 * Viti 2002 - 3394 banorë (88,7% shqiptarë, 11,3 maqedonë)

Toponime

 * Cerika dru i lisit,  i drejtë çarrë me lartësi me 10 metra.
 * Krroi i Beqirit - burim në afërsi të Cerikës, që e ka hapur Beqiri
 * Senjaku - ndonjëher vendë i prerë i drunjëve, masovikisht.
 * Çaçka - pika më e lartë malore në bregun e mesëm të malit Mateç.
 * Varri i Nurës - ndonjëher e kanë masakruar dhe serbët e fshatrave të prapabillës, ka qenë rojtar mali.
 * Varri i Aliut ka vdekur dhe aty e kanë varrosur.
 * Tranat e Bacit - Bajram Veliu ka prerë druj-trerë
 * Molla e kuqe - moll me kokrra të kuqe që ka egzistuar shumë vjetë
 * Guri i Shqipes - ndonjëher kanë banuar shqiponjat, që tani janë të rralla në malin e Mateçit.
 * Kitka mal ku me siguri ka pasur edhe bimë barishtore.
 * Guri i gjatë - gur ku shtrihet me gjatësi të madhe mbi sipërfaqe të tokës ku nuk ka pyje.
 * Reka e Zëzë - lum që rrjedhë dhe formohet prej burimeve të malit Jahur.
 * Reka Jahuri - lumë që rrjedh dhe formohet prej burimeve të malit Jahur.
 * Jahur - pa sqarime.
 * Ara e Shehut - ara e ndonjë shehu të dikurshëm nga lagja e Shehlerëve
 * Stani i Haxhiut - stan (baçillë)i ndonjë njeriu me ofiqin,haxhi.
 * Ostrec - mal ku përveç drunjëve ka edhe bimë barishtore dhe drunjë lëvore të trashë (greq.Ostrakon-kore)
 * Billa -maja më e lartë e malit Mateç ku ka horizont më të gjërë pamje.
 * Zabeli - vend mbi fshat,kodër që e zë diellin në orët e hershme.
 * Guri i Madh -madhësia e gurit që edhe sot duket.
 * Paporame - vend i lartë menjëherë mbi fshat.
 * Ara e Nelës - Sipas pronarit.
 * Ara e Raqipit -sipas pronarit.
 * Kupozishte - vend ku janë rritur lekrat e egra të mëdha.
 * Mulliri i popit - mulliri i dikurshëm,pronë e priftit.
 * Manastiri - i ndërtuar në lartësi 1009 metra mbidetare.Ndërtimii ka filluar më 1314 ka përfunduar më 1555.
 * Vllain Grob - varri i vllahut ku ka vdekur dhe është vorrosur.
 * Çezma e Nikushtakut - çezma në kufi me malin e Nikushtakut.
 * Porende - tokë shtresa-shtresa e përshtatshme për vreshtari.
 * Çardak - vend malor në lartësi nga malet tjera si çardak - Doksat.

Shih edhe
Матейче Матејче