Çmimi Nobel për Letërsi

Çmimi Nobel për Letërsi është çmimi më i lartë për arritjet më të mëdha letrare nga një (ose disa) autorë brenda një viti.

Për herë të parë me këtë çmim u laureua shkrimtari francez Sully Prudhomme në vitin 1901, ndërsa i fundit në vitin 2006 Çmimin Nobel për Letërsi e fitoi shkrimtari turk Orhan Pamuk. Shkrimtari i parë shqiptar që u emërua për këtë çmim ishte poeti kombëtar Gjergj Fishta, ndërsa në vitet ’90 disa herë u emërua prozatori i shquar Ismail Kadare, por fatkeqësisht ai ende nuk është laureuar me këtë Çmim.

Historiku
Shkencëtari suedez Alfred Nobel, në testamentin e tij të vitit 1895, ndër pesë çmimet që duhet të jepen, përcaktoi një çmim për letërsinë, për personin që në fushën e letërsisë krijon “veprën më të mirë në një drejtim ideal”. Laureati (fituesi i çmimit) duhej të përcaktohej nga “Akademia e Stokholmit”, që më vonë sipas statutit të Fondacionit Nobel u saktësua se është Akademia Suedeze. Sipas këtij statuti, përkufizohet belles-lettres, “jo vetëm letërsia, por edhe shkrimet e tjera, që për nga cilësia e formës dhe stilit kanë vlerë letrare”. Po ashtu u zbut qëndrimi që çmimi tu jepej veprave të botuara “në vitin paraprak” duke u zgjeruar edhe në “veprat e vjetra”, nëse “rëndësia e tyre nuk ishte bërë e qartë deri në atë kohë ”. Kandidatët, sipas statutit, duhet të emërohen me shkrim nga ata që mund ta bëjnë këtë deri më 1 shkurt të çdo viti. Sipas rregullores, të drejtën për të emëruar e ka Akademia Suedeze si dhe akademitë e tjera, institucionet dhe shoqatat e ngjashme me të në bazë të themelimit dhe të qëllimit. Gjithashtu këtë të drejtë e kanë edhe mësimdhënësit universitarë të estetikës, letërsisë dhe historisë. Një amandament i vitit 1949 qartëson kategorinë e mësimdhënësve: “profesorët e letërsisë dhe fillologjisë në universitete dhe kolegje universitare”. E drejta për të emëruar në atë kohë iu dha edhe fituesve të mëparshëm të Çmimit Nobel dhe “kryetarëve të shoqatave të autorëve që janë përfaqësues të krijimit letrar në vendet e tyre”. Statuti, po ashtu, përcakton themelimin e Komitetit të Nobelit “për të dhënë qëndrimin e tyre në lidhje me dhënien e çmimeve” si dhe të Institutit të Nobelit me një bibliotekë që duhej të mblidhte një koleksion substancial të letërsisë moderne. Fituesi i Çmimit Nobel për letërsi shpallet çdo vit më 10 tetor.

Medaljoni i Nobelit për Letërsi
thumb|Medaljoni i Nobelit për letërsi ©® Nobel Foundation

Medalja e Akademisë Suedeze paraqet një djalë të ri që rri ulur nën një dru dafine, që i dëgjon dhe shkruan këngën e Muzës. Në medalje shkruan:


 * Inventas vitam juvat excoluisse per artes

që në përkthim të fjalëpërfjalshëm do të thotë:


 * krijimet përmirësojnë jetën që është e zbukuruar përmes artit.

Këto janë vargje nga Eneida e Virgjilit, kënga VI, vargu 663.

Emri i lauratëve gdhendet poshtë figurave, ndërsa teksti “ACAD. SUEC.” Do të thotë Akademia Suedeze.

Medalja e Çmimit Nobel për Letërsi është dizajnuar nga Erik Lindberg.

Lista e fituesve të çmimit
Fituesit e çmimit janë të radhitur në kolona sipas viteve që janë ndarë në dekada.

Radhitja e shteteve fituese

 * 🇫🇷 - 14
 * - 10
 * 🇺🇸 - 11
 * 🇩🇪 - 10
 * 🇸🇪 - 7
 * 🇮🇹 - 6
 * 🇪🇸 - 5
 * 🇵🇱 - 5
 * 🇷🇺 - 5
 * 🇮🇪 - 4
 * 🇳🇴 - 3
 * - 3
 * - 2
 * - 2
 * - 2
 * 🇯🇵 Japonia - 2
 * 🇦🇹 - 2
 * 🇦🇺 - 2
 * 🇧🇪 - 1
 * 🇮🇳 - 1
 * 🇫🇮 - 1
 * 🇮🇸 - 1
 * Jugosllavia - 1
 * 🇮🇱 Izraeli - 1
 * 🇬🇹 Guatemala - 1
 * 🇨🇦 - 1
 * 🇨🇴 Kolumbia - 1
 * 🇨🇿 - 1
 * 🇳🇪 Nigeria - 1
 * 🇪🇬 Egjipti - 1
 * 🇲🇽 - 1
 * 🇿🇦 Republika Jugafrikane - 1
 * 🇵🇹 Portugalia - 1
 * 🇨🇳 - 1
 * 🇭🇺 - 1
 * 🇹🇷 - 1

Radhitja e gjuhëve

 * anglisht - 27
 * frëngjisht - 14
 * gjermanisht - 12
 * spanjisht - 10
 * italisht - 6
 * suedisht - 6
 * rusisht - 5
 * danisht - 3
 * polonisht - 3
 * norvegjisht - 3
 * hebraishte - 2
 * greqisht - 2
 * bengalishte - 1
 * oksitanezishte - 1
 * polonisht - 1
 * finlandishte - 1
 * islandishte - 1
 * serbokroatisht - 1
 * çekisht - 1
 * arabisht - 1
 * portugalisht - 1
 * kinezçe - 1
 * hungarisht - 1
 * turqisht - 1

Shiko dhe këtë

 * Alfred Nobel
 * Lista e fituesve të Çmimit Nobel

Lidhje të jashtme

 * Nobelprize.org — Faqja Zyrtare
 * The Nobel Prize Internet Archive
 * The Nobel Committees of the Royal Swedish Academy of Sciences
 * The Nobel Committee of the Karolinska Institute
 * The Swedish Academy
 * The Norwegian Nobel Committee
 * Britannica Spotlight: Guide to the Nobel Prizes
 * CNN: Nobel Centennial
 * The Local (Sweden) - Nobel Prizes

Nobelprys vir Letterkunde Nobelpreis für Literatur Premio Nobel de Literatura ar:ملحق:جائزة نوبل في الأدب arz:جايزة نوبل فى الادب Premiu Nobel de Lliteratura Nobel Ədəbiyyat Mükafatı Nuobele literatūras premėjė Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры Нобелова награда за литература সাহিত্যে নোবেল পুরস্কার Priz Nobel al Lennegezh Nobelova nagrada za književnost Premi Nobel de Literatura Nobelova cena za literaturu Gwobr Llenyddiaeth Nobel Nobelprisen i litteratur Nobelpreis für Literatur Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας Nobel Prize in Literature Nobel-premio pri literaturo es:Anexo:Premio Nobel de Literatura Nobeli kirjandusauhind Literaturako Nobel Saria fa:جایزه نوبل ادبیات Nobelin kirjallisuuspalkinto Prix Nobel de littérature Nobelpriis foar de Literatuer Duais Nobel sa Litríocht Duais Nobel ann an Litreachas Premio Nobel de Literatura Aundyr Nobel ayns Lettyraght פרס נובל לספרות Nobelova nagrada za književnost Irodalmi Nobel-díj Premio Nobel pro Litteratura Daftar penerima Nobel Kesusastraan Premio Nobel iti Literatura Nobel-premiarii en literaturo Nóbelsverðlaun í bókmenntum Premio Nobel per la letteratura ノーベル文学賞 Daftar pamenang bebungah Nobel Sastra ნობელის პრემიის ლაურეატები ლიტერატურის დარგში Әдебиеттен Нобел сыйлығы ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ 노벨 문학상 Praemio Nobeliano Litterarum laureati Nobelio literatūros premija Nobela prēmija literatūrā Нобелова награда за литература साहित्यातील नोबेल पारितोषिक Hadiah Nobel dalam Kesusasteraan Nobelpries för Literatur Nobelprijs voor de Literatuur Nobelprisen i litteratur Nobelprisen i litteratur Prèmi Nobel de literatura Nagroda Nobla w dziedzinie literatury Nobel de Literatura Nobel Suñay Simi Kapchiypi Premiul Nobel pentru Literatură Нобелевская премия по литературе Vincitura dû Nobel pâ littiratura (crunulòggicu) Nobelova nagrada za književnost Nobel Prize in Literature Zoznam nositeľov Nobelovej ceny za literatúru Nobelova nagrada za književnost Нобелова награда за књижевност stq:Nobelpries foar Literatuur Nobelpriset i litteratur Tuzo ya Nobel ya Fasihi รางวัลโนเบลสาขาวรรณกรรม Nobel Edebiyat Ödülü Нобелівська премія з літератури Giải Nobel Văn học 诺贝尔文学奖 Nobel Bûn-ha̍k Chióng 諾貝爾文學獎