Kokaj

 Kokaj është një fshat në Malet e Karadakut (Malet e Zeza), Gjilan, Kosovë. Shtrihet në juglindje të Gjilanit në gjersinë gjeografike veriore prej 42° 23' 26 dhe 21° 34' 46 të gjatësisë gjeografike lindore dhe  lartësi mbidetare 565 m lagjja e Poshtme dhe 643m lagjja e Epërme. Si vendbanim është krijuar para dy shekujve kur banorët e parë erdhen nga vendbanimi i Sanxhakut të Nishit, Klaiq. Fshati Kokaj përbëhet prej tri lagjeve të ndara njëra nga tjetra, e ato janë: Mahalla e Poshtme, Mahalla e Epërme dhe në mes tyre shtrihet Gurina, ku edhe është shkolla e fshatit e ndërtuar në vitn 1967, me iniciativën e plakut Nezir Haliti.

Etimologjia
Emrin Kokaj rrjedhë nga familja e dikurshme feudale që kishte përjetue lulzimin më të lartë në periudhën e formimit të shtetit të Arbërit, si dhe gjatë perudhës së shtetit të Skenderbeut.

Familja Kokaj ka qenë e vendosur në Fushëdjegur të rrethit të Vlorës.Sipas diplomatit dhe historianit të maxhistruar, Vrion Koka pas rënies së shtetit të Gjergj Kastrioti - Skenderbeu janë deportuar banorët e kësaj familje, shumica për Itali e vende tjera. Një vendbanimi me emrin Kokaj është në Fushën e Mbishkodrës në Shqipërinë veriore, në Veri të Koplikut. Me të njejtin emer njihet edhe nji përrua në qytetin Bajram Curr.

Klaiqi është vendbanim në Dardaninë veri-lindore ( sot Serbia jugore) prej nga ishin ardhur banorët e fshati Kokaj. Nga ky vendbanim pra e kan prejardhjen banorët e fshatit Kokaj të Karadakut. Klaiqi kishte më shumë se 80 shtëpi, kanë qenë të pasur dhe ekonomikisht të zhvilluar për shkak të tokës pjellore, ekonomike zejtare dhe familjare. Më 1837 prej Klaiqit janë shpërngulur disa familje, si Kokajt, që kishin mundësi materiale dhe më të pasura për t'i ikur ekspeditave të komitave serb, pasiqë kishin qenë tagrambledhës (spahi), dhe shtypja ndaj tyre ishte më e theksuar jo vetëm në Klaiq, por edhe në fshatra të tjera, që kufizohej me lagjet dhe vendbanimet e dikurshme shqiptare si: Gërgurovci, Bajra, Poroshtica, Llapashtica, Bucë, Drvodel, etj. Ata duke mbledhur taksa (të dhjetat) kanë rënë ndër ta edhe në hasmëri. Pasi Kokajt kishin marrë vendim të shpërngulen detyrimisht pasi që ishte sjell vendimi i një kuvendi që spahinjtë t’i shitnin tokat e tyre në Klaiq dhe të vendoseshin diku tjetër. Të shpërngulurit nga Klaiqiu vendosën në jug të Mireshit (ish-Dobërçanit)dhe pastaj në Pogragjë, kur edhe është një rrugë e fshatit me emrin sokaku i Kokajve.Disa shtëpi, po në atë kohë janë vendosur në Gjilan. Shumica syresh jetojnë edhe sot në këto dy vendbanime. Mandej banorët e lagjes Klaiq të qytetit të Gjilanit,( të cilit ende i kan pronat e tyre në Klaiq të nacionalizuara pas Luftës së Dytë Botrore) muhaxhirët e fshatit Kokaj gjegjësisht një lagje të Ranatocit i cili ndodhet në Malet e Karadakut komuna e Preshevës. Vendbanimi Kokaj në mes të Gjilanit dhe Preshevës, venbanim ky që pas vendosjes së pushtimit të Mbretëris SKS njihet edhe me emrin, Inatoc. Mirëpo, banorët e Kokajve dhe rrethina kurr nuk e kan njohur me këtë emër, sepse është emër i imponuar me pushtimin e këtyre trojeve nga ushtria serbe në vitin 1912. Sëpari u vendosen në Pogragjë, ku edhe kan jetur 3 vite. Pastaj tokën e blejtën nga Isa Beu i Shkupit, ndërsa kontraten e kan bërë në Vranjë. Në kontratë shkruante se është paguar toka nga "Kisha e Epërme" në veri, e në jug deri në " Zllatare ",ndërsa në lindje nga Lumi Sllubica e në perendim deri te Lumi Llapushnicë. Klaiqi është fshat në komunën e Lebanës të Jabllanicës (sot Serbia jugore), dikur i banuar me shqiptarë të cilët u dëbuan me dhunë nga pushtuesit serb. Rreth 50 vjetë më vonë në vitin 1878, pas pushtimit nga ushtria e tretë serbe nga banorët e mbetur në Klaiq të Lebanës fshatit Kokaj e dëbuan pas uzurpimit të shtëpive dhe ekonomisë disa familjarëve të Ali Bylykbashi dhe Demir Klaiqit, të cilat vendosën në vendbanimin te Muhaxhirët e sotshën të Kokajve, sikur edhe tri familje tjera që janë vendosur në mes të Kaçanikut dhe Ferizajit dhe mbajnë mbiemrin Koka, dhe shumë familje tjera në Gjilan, Preshevë, Prishtinë, Shkup, Kumanovë, e tjera.

Antropogjeografi dhe etnografi serb A. Urosheviq duke u munduar të argumentoj për imigrimin e popullsisë së Kosovës nga Shqipria, askund nuk përmend se banorët e vendosur në Kokaj janë të shpërngulur nga viset e Serbisë së sotme jugore.Vendbanimin e kanë krijuar vëllezërit, Halili dhe Fejaza, nga të cilët janë krijuar dy mahalla: mahallla e Epërme dhe mahalla e Poshtme. Familjet Koka ( 10 shtëpi) dhe ajo Halilaj (11 shtëpi) kan imigruar në këtë vend nga Malësia si katolik, çka nuk ka të bëjë me të vërtetën.

Toponimet
thumb|250px|Lagje Gurinathumb|250px|right|Mahalla e Epërme

Nga toponimet më tē rëndësishme janë: Harrnicat, Ara e Kishës, Ara e Magjethatës, Dushkaja, Gurina, Rrahi, Kacekaba, Gumnishta, Dardhishta, Roga e Vogël, Roga e Madhe, Firaja, Kacurreta, Roga e Rrushit, Roga e Fletave,(Zll)atare, Gurët e Kuq, Rrezet, Gumnishta, Plepishta, Pehari, Qarret, Lekeni, Zabeli, Livadhi Veselit, Kroni i Dafinit, Kroni i Ftonit, Kroni i Haxhi Mustafës, Ara e Havës, Pusi i Dafinit, Pusi i Kallakanxhës, Lugu i Gjan, Ara Rup,Roga e Musteqerrës, Shpella e Kaçakëve, Shpella e Arushës, Puhishta, Rameridi, etj.

Demografia
Sipas regjistrimit të parë që është bërë në vitin 1948 fshati Kokaj ka pasur 250 banorë, në vitin 1953 ka pasur 289 banorë, në vitin 1961,342, në vitin 1971, 386 ndërsa në vitin 1981, 376 banorë. Nga viti 1981 e këndej ka pasur vazhdimisht zvogëlim të popullsisë si pasojë e emigrimit të banorëve në drejtim të qendrës komunale të Gjilanit. Ramje të numrit të popullsisë ka shkaktuar lufta e fundit kur nga ky fshat u shpërngulën shumica e popullsisë si pasoj e pasigurisë. Në vitin 1999 paramilitarët serb kanë masakruar disa banoirë të këtij fshati. Sot në këtë fshat jetojnë vetëm pesë familje me rreth 30 banorë.

Ekonomia
Fshati Kokaj është fshat tipik agrarë. Nga sipërfaqja e përgjithshme 402 .52 ha, 121.21 sipërfaqe me ara, pemishte me 89 ari, me livadhe 5.00 ha, kullosa 20.00 ha, ndërsa pyje 234.00 ha. Sipërfaqet me toka jo produktive janë 23.00 ha.

Organizimi i jetës në fshat

Kurë të parët e fshatit Kokaj ishin vendosur në këto troje, aty nuk kishte tokë të punueshme. Ata fillimisht merreshin me kultivimin e bagëtisë edhe pse nuk kishte kushte të mira. Kishte pak kullosa, kryesisht tereni ishte i mbuluar me pyje jo të kultivuar si duhet. Kështu at u detyruan të çelin toka të reja, kështu, duke i shfrytëzuar drunjtë dhe cunga e rrënjët për nxehje, ndërsa toka shndërrohej ne tokë të punueshme, e cila jepte rendimente të dobëta në prodhimin e drithërave. Përveç grurit e misrit, fshatarët kultivonin edhe tërshërën, thekrën, groshë, kunguj, patate, etj. Gjithashtu kultivonin edhe shumë lloje të pemëve e sidomos perimeve, si domate, qepë, speca tranguj e më vonë edhe shalqirin e pjeprin. Popullate në Kokaj së voni prodhonin edhe bimë industriale, siç është duhani. Ata mbillnin mjaft sipërfaqe me duhan kjo u mundësonte angazhimin e të gjithë anëtarëve të familjes pavarësisht moshën dhe gjininë. Kultivimi i duhanit deri vonë sillte fitime të mira .Duhani kultivohej sidomos pas Luftës së Dytë botërore, deri ka vitet e tetëdhjeta.

Me shtimin e familjeve, edhe krahu i punës , ata vazhdimisht hapnin toka të reja , por gjithnjë burim i jetës në fshat ishte krahas drithërave mbeteshin bagëtia. Në mungesë të kullosave ishte problem edhe kultivimi i bagëtive.

Nga kafshët më së shumti mbanin lopë (gjedhe), dele, dhi, buallica, kuaj e gomar (për transport) etj.

Meshkujt në fillim më shumë ishin të angazhuar në hapjen e tokave të reja dhe ruajtjen e kafshëve, sigurimin e ushqimit, femrat angazhoheshin në përgatitjen e ushqimit, përpunimin e qumështit dhe disa punë të lehtat fushës. për veshmbathje, më së shumti i bënin nga leshi dhe lëkura e bagëtisë, nga ‘’ pastrërma ‘’ që thernin për sezon të dimrit. Nga lëkura e bagëtive bënin mbathje - opinga.

Nga përpunimi i leshit gratë e vyeshme thurnin gjësende të ndryshme për veshmbathje, si xhemperë, çorapë, etj. Si për fëmijë ashtu edhe për të rritur. Gjithashtu kishte edhe shtëpiake të zoja të cilat dini shumë mirë ta përdorin vekun (paisje prej drurit), të cilat bënin thurjen e qilimave, janave etj.

Meshkujt punonin arat, në këto punë shpesh iu ndihmonin edhe femrat, për të siguruar ushqimin për familje, por edhe për bagëtinë. Bagëtinë gjatë verës i kullotnin nëpër fusha e male, por për dimër veë sanës, kashtës dhe tallës, e cila nuk iu mjaftonte, ata duhej të përgatitnin për kafshët e tyre edhe ushqimin nga dushku. Kështu ata kërstitnin drunjtë me dushk të mirë dhe ato në një formë i konservonin duke krijuar stoqe prej dushku. Pastaj në dimër dushku i konservuar përdorej si ushqim për kafshë, por në veçanti për dele e dhi.

Drithërat ( gruri, elbi, tërshëra, thekra etj.), ruheshin në hambare të ndërtuar prej dërrasave, ndërsa misri nëpër n tavane të shtëpive ku edhe thahej, mandej nëpër kosha të ndërtuar me thupra druri. Bluarja e këtyre drithërave e bënin në mulliri e ndërtuar në lumin Llapush, si Mulliri i Fshatit ( që ishte në pronësi të fshatit), mandej Mulliri i Dalipit ( sipas pronarit) etj.

Kokasit dalloheshin edhe me mjeshtritë e tyre në ndërtimin e objekteve të banimit dhe të mullinjve. Dalloheshin edhe në përpunimin e drurit në ndërtimtari. Vet dinin të prodhojnë mjete të ndryshme pune si qerre, parmenda, zhgedha për tërheqje të qeve, samar për kuaj, mandej mjete për shtëpi si kaca, tpina e etj.

Në fshat kishte edhe bletarë të vyeshëm. Bletari i dalluar ishte plaku i fshatit haxhi Isai. Ai me sukses kultivonte numër të madh të shtëpizave (koshere) me bletë të cilat nuk i kultivonte për përfitime, por më shumë për nevojat e njerëzve të këtyre anëve për qëllime shëndetësore.

Fshatarët, atë pak tregti që e bënin, kryesisht realizonin në Preshevë dhe Gjilan. Por vlen të përmendet se kishte edhe të tillë që dinin të bënin tregti edhe me qytetet si Shkupi.

Përveç punëve të bujqësisë, interesimi për tregti, mandej duke udhëtuar në qytete të ndryshme edhe jashtë vendit, njerëzit filluan të ndiejnë nevojën për diapazon më të gjerë të diturisë, kështu që filloi interesimi për shkollim. Për këtë lëmi, do të flasim në kapitullin e veçantë.

Kultura dhe arsimi
thumb|250px|right|Lagjet e fshatit thumb|250px|right|Shkolla e fshatit thumb|250px|right|Xhamia e fshatit

Banorët gjegjësisht të rinjtë e fshatit Kokaj  përveç disa të rinjve që ishin shkolluar në mejtepet e Preshevës e më vonë në Locë, pastaj në xhminë e përbashkët të ndërtuar në vitin 1930 pran lumit Sllubica,të tjerët nuk patën fat të shkollohen deri pas Luftë së Dytë Botrore. Përjashtim ishte fati i djaloshit Mustafë i cili kur gjatë viteve të fundit të Luftës së Dytë iu bashkua një njësiti të Brigadave shqiptare që po kalonte nëpër Kokaj, si luftëtar 15 vjeçar në nëntor të 1944 dhe, më vonë sa qëndroi në Tiranë, kreu kualifikimin për mësues. Me në fund të vitit 1947 ishte kthyer në Kosovë, ku filloi punën e mësimdhënjes, nevojë kjo që ishte shumë e madhe për malësorët e Karadakut dhe banorët e Anamoravës.

Më vonë pas Luftës në vitin 1947 në fshatin Llocë u hap shkolla fillore  ku ishin pëfshi gjeneratat e ndryshme të rinjëve. Deri në vitin 1967 vijuan shkollën fillore të ulët shumë gjenerata, të cilat vazhdonin shkollimin në Pogragjë e tutje. Në vitin 1967 plaku Nezir Haliti (Mixha Nezë)  ndërtoi shkollën me vetëkontribut dhe në pronën e vet në mes të fshatit në afërsi të lagjes Gurinë. Mësues të parë ishin pikërisht të rinjtë e këtij fshati të cilit ishin shkolluar si Rrustem Rrustemi e Halil Halili. Numri i nxënësve në të katër klasat ishte nga 45 e deri në 55 nxënës. Sot kësaj shkolle i kanoset rreziku i shuarjes për arsye të mungesës së nxënësve. Në këtë vit shkollorë i ndjekin mësimet vetëm katër nxënës me të cilët punon mësuesi veteran Shefki Xheladini. Mësuesi Shefki sot jeton në Gjilan. Ndërsa udhëton për çdo ditë për të mbajtur mësim në Kokaj në shkollën e cila numëron vetëm katër nxënës. Një nxënës në klasën e parë, një nxënës në klasën e tretë dhe një nxënës në klasën e katërt. Vitin 2008/09 regjistrohen edhe dy nxënës në klasën e parë. thumb|right|250px| Nxënësit e f. Kokaj në Llocë

Pishtarët e parë të arsimit në fshatin Kokaj

 * Mustafë Koka (Rushiti)
 * Mulla Rifat Haliti
 * Zejnullah Halili
 * Rrustem Rrustemi
 * Halil Halili
 * Shefki Xheladini
 * Adem A.Jashari
 * Shaip Ajeti
 * Rahim Ymeri-Lloca

Manifestime
E dielja e fundit e korrikut - Ditë e takimit familjar Kokaj

Kokajt nga do ku janë, janë përcaktuar që e dielja e fundit e korrikut të jetë Ditë e takimit familjar në vendbanimin Kokaj dhe takimi mëton të jetë tradicional. Takimi i fundit në diasporë u mbajt me 06 qershor 2008 nga mërgimtarët në Bruk, Argau në Zvicer. thumb|right|250px| pamje nga Takimi Familjar thumb|right|250px| pamje nga Takimi Familjar

Përsonalitete

 * Hazir (Ramadan) Haziri
 * Mustafë Koka ( Rushiti)
 * Arben Ramadani
 * Zejnullah Halili
 * Rrustem Rrustemi
 * Dr.Nexhat Rrustemi
 * Nijazi Ramadani
 * Daut Dauti
 * Ilaz ef. Mustafa

Shih edhe

 * Malet e Karadakut
 * []
 * Anamorava
 * Klaiqi
 * Lloca

Lidhje të Jashtme

 * Informatë mbi shtrirjen gjeografike
 * Informatë mbi shtrirjen gjeografike
 * Informatë mbi shtrirjen gjeografike
 * http://www.kokajt.com
 * http://www.info-kokaj.tk/
 * http://www.kokaj.net