Ndihmesë në historinë e Turqisë në shekullin e XIX-të dhe veçanërisht të Shqipërisë

http://www.zeriyt.com/kontributi-i-shqiptareve-ne-perandorine-turke-t22905.15.html

Ndihmesë në historinë e Turqisë në shekullin e XIX-të dhe veçanërisht të Shqipërisë

(Përkthyer nga gjermanishtja)

(Vazhdim)*

Nga Prishtina trupat u nisën në drejtim të Gjakovës dhe të Prizrenit. Këto dy rrethe nuk ishin bashkuar me kryengritjen. Komandantët e trupave arrestuan disa personalitete të njohur si krerë të kryengritjes dhe vendosën kudo sistemin e mbledhjes së rekrutëve. Pastaj Kuartieri i përgjithshëm u zhvendos në Tetovë. Që këtej gjenerali Hajredin Pasha ndërrmori një ekspeditë drejt Dibrës dhe Matit, gjatë së cilës përballoi luftime të përgjakshme. Krerët e kompromentuar të Dibrës i a mbathën drejt Shkodrës me qëllim që prej andej të largoheshin jashtë vendit. Por nuk i a dolën dot mbanë. Në Shkodër, u arrestuan. Me këtë rast, Guvernatori trashëgimtar feudal i Dibrës, Haki Pasha, nga familja e pashallarëve trashëgimtarë të Dibrës, u largua nga Dibra; ndonëse, me ardhjen e trupave perandorake, ai u gjend në krah të tyre, por pavarësisht nga kjo, ai u akuzua se kishte ndihmuar fshehurazi kryengritjen e shqiptarëve kundër Portës. Ai u arrestua më 28 tetor 1844 dhe u dërgua në Konstandinopojë. Në Dibër filloi mbledhja e rekrutëve dhe u dha urdhër për çarmatosjen e të gjitha rretheve, me përjashtim të Shkodrës. Por pllakati dimri dhe mbledhja e rekrutëve dhe armëve nuk vazhdoi më. Më 1845 rajoni i Gjakovës ngriti krye. Një vit më parë serasqeri i Rumelisë e kishte ndaluar mbajtjen e armëve, por megjithatë rajoni nuk i u bind këtij urdhëri dhe malësorët u bashkuan përsëri nën udhëheqjen e krerëve të tyre, Binak Aliut dhe Sokol Aramit. Kryengritja u shtri në viset e Rekës dhe përfshiu fiset e Bytyçit, Gashit, Tropojës dhe Krasniqes. Serasqeri i Rumelisë mendoi ta shtypte kryengritjen veçanërisht me trupat e çrregullta që duhej të dërgonin rajonet e tjera të Shqipërisë. Kjo trupë kishte rreth 3000 burra nga Shkodra sidomos malësorë katolikë nga fiset e Hotit, Kastratit, Reçit, Lohias dhe Postribës, por shumica mirditorë dhe matjanë. Kryengritësit numëronin rreth 8000 vetë. Ata dëbuan garnizonin e Gjakovës, por në fillim të qershorit, trupat perandorake e rimorrën Gjakovën, dhe trupat e çrregullta i u drejtuan malit nga Juniku në krahinën e Rekës. Në fillim kryengritja pati disa suksese, por kur trupat e çrregullta u përforcuan me topa nga ushtria perandorake, arritën të kapnin Qafën e Morinës në Bytyç, dhe pasi kryengritësit u tërhoqën që aty më 1 korrik, trupat hynë në Gash dhe në Krasniqe. Për t'i shtypur përfundimisht kryengritësit, serasqeri urdhëroi që të niseshin nga Shkodra trupa të tjera të çrregullta, dhe t'u viheshin atyre në shpinë për t'u prerë tërheqjen. Malësorët e fiseve të Shalës dhe Shoshit dhe Ali Pashë Gucia me një kontigjent trupash nga Gucia, Plava, Vasojeviçi dhe Kutshi, për fat të mirë i kryen me sukses këto operacione sa që më 6 korrik të gjithë kryengritësit u dorëzuan. Serasqeri arrestoi persona të ndryshëm nga Gjakova të ngatërruar me kryengritjen dhe rivendosi rregullin. Ai dërgoi kapidanin e Mirditës me trupat e çrregullta të Mirditës, Matit dhe Tetovës në luginat e maleve për të mbledhur ushtarë edhe midis malësorëve. Megjithatë sukseset e centralizimit turk qenë të përkohshme. Për sa kohë që ishte e pranishme një forcë e madhe ushtarake turke, me forcë, u mobilizuan tek-tuk disa ushtarë dhe u mblodhën ca taksa, por me t'u kthyer në Manastir valiu apo serasqeri, edhe në ato vende kthehej gjendja e mëparshme. Krahinat e Shkodrës, Gjakovës dhe Dibrës ruajtën rregullat e vjetra administrative dhe nuk i u nënshtruan asnjëherë plotësisht ligjit ushtarak të vitit 1843 dhe ligjeve të reja mbi taksat. Qeveria e Konstandinopojës kënaqej që këto krahina ruanin në pamjen e jashtëme nënshtrimin dhe nuk ngrinin krye hapur kundër saj. Kur provoi të vendoste qeverisjen centralizuese në Shqipërinë e Jugut, kjo pati më pak telashe se sa në Shqipërinë e Veriut. Në mars të vitit 1845, një ferman perandorak mbërriti në Janinë. Fermani urdhëronte që të zbatohej ligji që i hiqte guvernatorit kompetencën e mbledhjes së taksave. Megjithatë ky ferman nuk u zbatua. Në prill 1846, komandanti i trupave të Manastirit (serasqeri i Rumelisë) Mehmed Reshit Pasha u dërgua në Janinë me detyrë që të organizonte qeverisjen e re. Ai futi në të ligjin ushtarak dhe taksat e reja, ngriti këshilla me njerëz të botimeve të ndryshme dhe ndaloi mbajtjen e armëve. Për sa kohë që serasqeri i Rumelisë qëndroi në Janinë bashkë me trupat e tij, punët shkuan mirë, por kur ai iku dhe valiu Hafiz Pasha mbeti vetëm (ai kishte qënë komandant i ushtrisë turke që, në qershor 1832 ishte thyen nga egjiptianët në Nisibin të Mesopotamisë) shpërtheu revolta kundër formës së re të qeverisjes.

(vijon)

G 207-208, 1902, nr 8 (shtator)


 * Shiko "ALBANIA", viti 6-të, nr 4 (G: 119)

VALIU I RI I SHKODRËS

Nuk është e vërtetë që Shaqir Pasha guvernatori i ri i përgjithshëm i Shkodrës së Shqipërisë s'po qeveris mirë. Është e vërtetë se po vërejmë që ky funksionar i lartë deri më sot as ka acaruar urrejtjet, as ka nxitur turbullira, as ka kryer veprime shumë arbitrare. Ai është i matur, paqësor, i mençur dhe i paanshëm. Të mos jemi shumë të ashpër dhe t'i jemi mirënjohës për vullnetin e tij të mirë. Ne e kemi lavdëruar Qazim Pashën kur ishte në rolin e guvernatorit dhe e kemi sulmuar kurë u bë kryetar i një grupi fanatikësh. Le të fillojmë pra ta lavdërojmë Shaqir Pashën. Në fund të fundit, të mos harrojmë se duke u ndodhur në mes dëshirave të kundërta puna e Shaqir Pashës nuk është shumë e lehtë. Pra, le ta falenderojmë sinqerisht për dinjitetin e qëndrimit dhe për zotësinë e tij.

G 117-119, 1902, nr 4 (prill-maj)

NDIHMESË NË HISTORINË E TURQISË Në shekullin e XIX-të Dhe VEçANËRISHT NË ATË Të SHQIPËRISË

(Përkthim nga gjermanishtja)

Sulltan Mahmudi i II-të, që hipi në fronin e perandorisë turke më 1808, është autori i ndryshimit të plotë të Kushtetutës së brendshme të Perandorisë. Deri në atë kohë, Kushtetuta ishte një autonomi provinciale, e mbështetur mbi parimin federal, duke i lënë liri të plotë, jo të kufizuar nga centralizimi shpirtit dhe vlerave kombëtare të popujve jo turq që jetonin brenda perandorisë. Qeverisja ishte ushtruar nëpërmjet familjeve trashëgimtare të agallarëve dhe të bejlerëve. Pushteti i tyre ishte trashëguar dhe qeveria e Konstandinopojës, domethënë sulltani dhe divani i tij, mjaftoheshin duke ndikuar në emërimin e nëpunësve të lartë në qeverisjen provinciale, të posteve të sanxhak beut, të bejler beut dhe të vezirit. Sultan Mahmudi kërkonte që ta zëvendësonte organizimin shthurur autonomist me një qeverisje centralizuese të rreptë, e cila ishte më në harmoni me frymën e reformave që ishin futur në ushtri. Vënia në jetë e këtij plani ndeshi në kundërshtimin e fortë të kombeve jo turke të Turqisë: shqiptarë, boshnjakë, kurdë, sirianë dhe arabë dhe shkaktoi luftëra të brendshme të ashpra që zgjatën deri në mesin e shekullit të XIX-të. Një vëzhgues i mprehtë i gjendjes në Turqi, ambasadori francez zoti d'Avril, jep si shpjegim të qëndresës së vendosur të popujve të lartpërmendur ndaj politikës centralizuese të nisur nga sulltan Mahmudi këto tre shkaqe: Shkaku i parë është antipatia e racave e cila i nxiste popujt jo turq kundër osmanllinjve, dhe që është më e fortë se bashkësia fetare. Karakteri i osmanllinjve, i formuar nga cilësi, zakone dhe të meta të tjera, gjendej kudo në kundërshtim me karakterin kombëtar të popujve jo turq, në mënyrë të tillë që këta të fundit njeriun aziatik që kishte të njëjtën fe me të e shikonin si pushtues dhe sundimtar i huaj. Shkaku i dytë i qëndrimit armiqësor të muhamedanëve jo turq ndaj centralizimit qëndron tek mungesa e rregullit dhe shpërdorimit për të cilat fajësohej qeverisja centralizuese. Deri në atë kohë turqit vetëm kishin mbretëruar, tani filluan të qeverisnin. Mirpo, ç'është e vërteta, turqit zotëronin aftësi të mëdha për të sunduar dhe këtë e kishin provuar, kur për qeverisjen e popujve më të ndryshëm, e kishin përcaktuar prej shumë kohësh, që qeveria të mbante parasysh karakterin e tyre. Por ata janë administratorë shumë të këqinj. Në fakt ata nuk mund ta përmbajnë dot lakminë e verbër dhe të shfrenuar që është tipike për ta dhe që shkatërron të gjitha burimet e pasurisë publike. Shkaku i tretë është se qeverisja centralizuese u imponua kudo në saje të një politike makiaveliste. Të dyja këto mënyra veprimi e kanë damkosur qeverisjen centralizuese me një njollë të pashlyeshme në sytë e popullsisë. Në kohën kur filloi të mbretëronte sulltan Mahmudi, Shqipëria qeverisej nga dy vezirë. Në Shqipërinë veriore, familja e Bushatllinjve kishte katër breza që po qeveriste vendin. Mustafa Pasha nga Shkodra ishte valiu i Iskendries (Shkodra, Ohri, Elbasani dhe Dukagjini). Veziri i Shkodrës, nga familja e Bushatllinjve qeveriste kështu vilajetin e sotëm të Shkodrës, dhe përveç këtij edhe sanxhaqet e Elbasanit, Pejës (ky i fundit ishte dikur me emrin e sanxhakut të Dukagjinit), Manastirit, Ohrit dhe rrethinat, pra gjithë Shqipërinë veriore me përjashtim të disa rajoneve lindorë. Në Shqipërinë jugore sundonte Ali Pashë Tepelena. Më 1770 ai kishte marrë pashallëkun e Janinës dhe me kohë e shtrin sundimin e tij mbi të gjithë Shqipërinë jugore duke i dhënë djalit të tij Myftar Pashës sanxhakun e Beratit, djalit tjetër, Veli Pashës sanxhakun e Trikallës (Tesali) dhe të voglit, Saliut pashallëkun e Lepantos (Etohinë dhe Akarninë). Qëndrimi i vezirit Ali Pasha ishte në kundërshtim të hapur me planet dhe qëllimet e sultlanit Mahmudit. Shpërdorimet dhe aktet e dhunës që i lejonte vetes Aliu si dhe lutjet dhe kërkesat e shumë prej armiqve të tij po çonin drejt një konflikti të armatosur midis ulltanit e vasalit të fuqishëm të tij. Shkaku që shkaktoi përplasjen e madhe ndërmjet tyre ishte tentativa e Aliut për të vrarë në Konstandinopojë një nga armiqtë e tij më të betuar, Ismail Pasho beun. Pas kësaj, sulltani e urdhëroi Ali Pashën të paraqitej përpara tij për t'u mbrojtur nga akuza që rëndonte mbi të, në mos do të quhej rebel. Aliu nuk iu bind këtij urdhëri dhe sulltani e shkarkoi nga posti i valiut të Janinës dhe Delvinës dhe në prill 1820 organizoi një ekspeditë ushtarake kundër tij. Përshkrimin e kësaj lufte me të gjitha hollësitë e saj na e ka lënë Pukëvili në librin e tij "Historia e rilindjes së Greqisë", i cili ka qënë konsull i përgjithshëm i Francës në Janinë dhe ishte jo vetëm bashkëkohës por edhe dëshmitar që i ka parë me sytë e vet ngjarjet. Pas një qëndrese prej dy vjetësh Ali Pasha i u dorëzua në besë Hrushid Pashait, por më 5 shkurt 1822, me urdhër të sulltanit dhe duke shkelur fjalën e dhënë, ai u vra. Luftëtarët kundër vezirit të Shqipërisë jugore ishin shkëndija që ndezi atë zjarr të madh: kryengritjen e grekëve dhe luftërat e tyre për t'u çliruar nga zgjedha turke. Gjatë viteve 1821-1829 kryengritja, që u kthye shumë shpejt në një luftë të rregullt, mbërtheu gjithë veprimtarinë dhe të gjitha forcat e Turqisë, aq më shumë që kjo e fundit, gjatë luftës kundër grekëve ishte edhe në luftë me Rusinë (1828-1829). Gjatë kësaj kohe, përpjekjet e sulltan Mahmudit për të reformuar organizimin e brendshëm të perandorisë së tij ishin paralizuar. Veziri i madh Mehmet Reshid Pasha, në vitet e fundit të luftës në Greqi, kishte patur përvojë të hidhur me shqiptarët. Gjithë Shqipëria jugore ishte nën armë me qëllim që të mbështeste, si ushtarë me pagesë, nën urdhërat e bejlerëve dhe agallarëve të tyre, veprimet e ushtrisë të vezirit të madh. Meqë administrata e ushtrisë turke nuk ishte në gjendje t'u paguante këtyre ushtarëve rrogën e vendosur sipas marrëveshjes, disa herë midis kryekomandantit të ushtrisë dhe atyre plasën grindjet. Ushtarët ngritën krye, braktisën pozicionet, rrëmbyen me forcë pasuri të shtetit ose i morrën popullsisë taksa lufte për të plotësuar nevojat e tyre. Këta ushtarë kur shkonin në luftë ose ktheheshin prej saj plaçkitnin dhe u merrnin haraç shtetasve të bindur të sulltanit. Të gjitha këto vështirësi dhe telashe i shkaktuan Mehmed Reshid Pashës një zemërim të thellë dhe një neveri të madhe për shqiptarët. Ai diti t'ia fuste në vesh sulltanit mendimet e tij dhe ishte i vendosur ta shtypte egoizmin e pabindur dhe shpirtin e pavarësisë të popullsisë shqiptare dhe ta detyronte këtë të fundit t'i nënshtrohej plotësisht vullnetit të Konstandinopojës. Zbatimi i këtyre vendimeve ndeshi në një pengesë të madhe, sepse Mehmed Reshid Pasha, në fillim të vitit 1829 ishte emëruar vezir i madh dhe komandant i ushtrisë që luftonte kundër rusëve. Meqë Reshid Pasha u kthye nga rusët kudo ku u ndesh me ta, lufta ruso-turke përfundoi shpejt; më 26 shtator 1829 u nënshkrua paqja e Andrinopojës, dhe Reshid Pasha u kthye në teatrin e veprimtarisë së tij brenda perandorisë për të shfryrë më në fund kundër shqiptarëve zemërimin që i vlonte prej kohësh në shpirt. Ai mori si shembull sjelljen e Mehmed Ali Pashës në Egjipt, i cili i hoqi qafe memelukët që e shqetësonin duke i masakruar ata në kalanë e Kajros, më 1811. Ky shembull kishte marrë ratifikimin sulltanor për faktin se edhe sulltan Mahmudi e përdori vetë kur masakroi jeniçerët në qershor 1826. Në qershor 1830, Reshid Pasha ftoi gjithë bejlerët që kishin marrë pjesë në luftën e Greqisë të paraqiteshin tek ai në Manastir, ku do të plotësoheshin kërkesat e tyre në lidhje me rrogat e prapambetura të ushtarëve dhe meqë rasti i ishte dhënë atij, vezirit të madh, që të shpërblente krerët shqiptarë për shërbimet e tyre besnike. Në Manastir mbërriti një numër i madh të ftuarish dhe secili nga bejlerët shoqërohej nga disa njerëz të shpurës së tij. Gjithë-gjithë rreth pesëqind vetë. Pas disa ditësh, veziri i madh organizoi një stërvitje treguese të garnizonit të tij sipas rregulalve evropiane të sapo futura në ushtrinë turke. Në këtë stërvitje ai ftoi të gjithë shqiptarët, por dias prej tyre, ata që i kishte më për zemër, i porositi që të mos vinin. Gjatë stërvitjes, artileria dhe këmbsoria dolën si rastësisht përballë krerëve shqiptarë dhe hapën një zjarr aq të dendur dhe të pandërprerë, deri sa të gjithë spektatorët u vranë. Midis krerëve të shquar që gjetën vdekjen, duhen përmendur: Arslani, beu i Karamurades, që kishte marrë pjesë në pushtimin e Athinës; Veliu, beu i Goroshianit që herën e fundit kishte qënë guvernator i Prevezës dhe Artës. Meqë masakra e Manastirit nuk i zhduku dot të gjithë krerët shqiptarë, veziri i madh Reshid Pasha vazhdoi ndjekjen e tyre. Në Janinë gjendeshin vëllai i Asllan beut, Ethem beu, dhe vëllai i Veli beut, Myslim beu. Rashid Pasha i dha urdhër djalit të tij Emin Pashës, që qeveriste sanxhakun e Janinës, t'i ftonte të dy bejlerët në kështjellën e Janinës dhe atje t'i vriste. Myslim beu ra në kurth dhe u vra, ndërsa Ethem beu nuk u gënjye, përkundrazi, me të marrë vesh vrasjen e shokut të tij, për të marrë hak, plaçkiti qytetin e Janinës me njerëzit e tij dhe u tërhoq në vendin e tij dhe Emin Pasha nuk qe në gjendje ta ndalonte dot. Reshit Pasha deshte të vriste edhe Aliko bej Lamçen, por ky i fundit u mbajt njëzet ditë me radhë në manastirin e Ostanicës, në krahinën e Pogoniamit dhe më në fund çau udhë midis trupave të vezirit të madh dhe iku në male. Reshit Pasha i ndërpreu veprimet luftarake në jug për shkak se veziri i Shkodrës, Mustafa Pashë Bushatlliu ngriti krye kundër qeverisë së Konstandinopojës, dhe Reshid Pasha, në mars 1831 u largua nga Janina për të marrë komandën e trupave që do niseshin kundër Mustafa Pashës. Ky i fundit, më 1820, i u bind thirrjes së sulltanit për t'u bashkuar me trupat turke që do të luftonin kundër Ali Pashës, por me të kaluar lumin e Shkumbinit, u detyrua të kthehej në Shkodër me ngut për të mbrojtur tokat e veta nga dyndja e malazezve, sigurisht të nxitur nga pashai i Janinës. Më 1823, Mustafa Pasha, me urdhër të sulltan Mahmudit, u nis përsëri me ushtrinë e tij në teatrin e luftës greke. Ai depërtoi atëherë deri në Karpenisi. Në luftën kundër trupave të Mustafa Pashës gjeti vdekjen edhe Marko Boçari i famshëm, dhe rrethimi i dëgjuar i Misologjit filloi nga Mustafa Pasha. Murtaja që shpërtheu midis trupave të Lindjes që merrnin pjesë në rrethim, mos marrja e masave nga komandanti i ushtrisë, i cili i la trupat rrethuese pa ushqime dhe pa mbrojtje përballë dimrit të ashpër, e detyruan Mustafa Pashën të tërhiqej bashkë me ushtrinë dhe të ngrinte rrethimin e Misologjit. Meqë nuk gjeti asgjëkundi në Shqipërinë jugore kazerma dimërore të papërshtatshme, ai qe i detyruar të kthehej deri në krahinën e tij. Sulltan Mahmudi u zemërua jashtë mase nga tërheqja e vezirit të Shkodrës dhe vendosi ta hiqte qafe ashtu siç veproi para disa kohësh edhe me vezirin e Janinës, sepse edhe Mustafa Pasha ishte një pengesë për zbatimin me sukses të politikës centralizuese të sulltanit që synonte shtypjen e çdo autonomie. Veziri i njihte mirë qëllimet e sulltanit dhe shqetësohej që lufta e pashmangshme që kishte përpara duhej ta gjente sa të armatosur sa më mirë. Ai nuk i bind urdhërit për t'u nisur përsëri në luftën e Greqisë dhe kur Rusia, në prill 1828, i shpalli luftë Turqisë, Mustafa Pasha e vonoi për një kohë të gjatë nisjen e kontigjentit të tij dhe u duk në teatrin e luftës vetëm pas rënies së Andrinopojës (30 gusht 1829), kur gjenerali Diebiç marshoi me Lule Burgas dhe çurle pra mbi kryeqytetin Konstandinopojë. kundërshtarët e politikës së sulltanit i varën shpresat e tyre tek ushtria e Mustafa Pashës. Ata prisnin që ky i fundit të hynte në Konstandinopojë dhe ky do të ishte sinjali i shfronësimit të sulltanit. Sulltani, që ishte në dijeni të këtyre planeve, urdhëroi që të bëheshin arrestime të shumta në kryeqytet: rreth gjashtëqind vetë u ekzekutuan si pjestarë të një komploti të madh, dhe Mahmudi nxitoi të përfundonte paqen me Rusinë për të mos i lënë Mustafa Pashës asnjë arsye që të qëndronte më gjatë me ushtrinë e tij në afërsi të kryeqytetit. Ndonëse Mustafa Pasha e dinte shumë mirë që sulltani kërkonte kokën e tij, ai nuk pati guximin - sepse nuk ishte gatuar nga ai brumë që të merr vendime të mëdha dhe të shpejta - ta jepte ai goditjen i pari duke vendosur trimërisht se ç'qëndrim do të mbante që të përmbysej sultlan Mahmudi, gjë që në situatën e tij më 1829, ai ishte në gjendje ta bënte. Por masakra e Manastirit e 20 prillit të vitit 1830 e tmerruan aq shumë Mustafa Pashën sa mëdyshjet e tij morrën fund. Ai arriti një marrëveshje me krerët e Shqipërisë jugore që kishin shpëtuar, si Ismail Poda nga Toskëria që zakonisht e thërrisnin selihdar Poda sepse kishte kryer pranë vezirit Ali Pasha detyrën e selihdarit, domethënë shqyrtarit, si dhe me bejlerët e Filatit dhe të Ajdonatit, pastaj nisi luftën. Mustafa Pasha i u vërsul Manastirit, atje ku gjendej veziri i madh Reshid Pasha me ushtrinë e tij. Përplasja e parë u zhvillua në malet e Babunës në afërsi të Prilipit. Trupat e Mustafa Pashës u thyen dhe u shpartalluan aq keq sa ai nuk u përball më në asnjë vend tjetër me vezirin e madh, por u tërhoq drejt e në Shkodër, u mbyll në kalanë e qytetit duke pritur rrethimin e Reshid Pashës. Veziri i madh nuk e la të priste gjatë; ai mbërriti në Shkodër pa ndeshur në asnjë qëndresë të shqiptarëve dhe rrethoi menjëherë kalanë. Mustafa Pasha kërkoi ndërhyrjen austriake. Në nëntor 1831 ai u detyrua të dorëzohej, por me ndërmjetësinë e Austrisë pranë qeverisë turke u la i lirë të dilte nga kalaja, por me kusht që të vendosej në Konstandinopojë. Pasuria vetjake nuk iu prek, madje edhe sot ajo është në duart e nipërve të tij. Në kohën e këtyre ngjarjeve, djali i vezirit të madh, Emin Pasha, që babai e kishte lënë si guvernator në Janinë, luftonte kundër aleatëve të vezirit të Shkodrës në Shqipërinë jugore. Ai theu bejlerët e çamërisë, që kishin sulmuar Janinën, pranë fshatit të Velçisht, më 3 korrik 1831. Bejlerët u mbyllën në kalanë e Ajdonatit, por i bënë ballë një rrethimi prej dy muajsh, u detyruan t'i dorëzoheshin Emin Pashës. Kundër Ismail selihdar Podës, aleatit tjetër të vezirit të Shkodrës, që mbrohej në vendin e tij, në kalanë e Melesinit, veziri i madh dërgoi pashanë e Selanikut, Mahmud Pashën. Selihdar Pasha u mbajt për pesë muaj rresht me aq burrëri sa më në fund Mahmud Pasha u detyrua të dilte dhe të largohej nga kalaja duke marrë me vete armët dhe plaçkën e tij. Ismail Poda është me origjinë nga fshati i Podës, i krahinës së Leskovikut përdorete si mbiemër emrin e fshatit të tij të lindjes, zakon ky që vërehej shpesh në Shqipërinë jugore. Ai kishte qënë një shtetas besnik i Ali Pashës, vezirit të Janinës, dhe ky i fundit, në obrrin e tij, i besoi detyrën e selihdarit, domethënë shqyrtarit, dhe kjo është arsyeja që Ismailin zakonisht e thërrisnin Selihdar Poda. Ai luftoi për çështjen e zotit të tij, vezirit të Janinës kundër trupave të serasqerit Arushid Pashait, por megjithatë i shërbeu sulltanit në luftën kundër Tesalisë, pas rënies së Aliut. Më 1823 sulltanit i frynë në vesh për të dhe sipas një fermani të padishahut ai duhej hequr qafe. Por ai arriti të shpëtonte, pasi vrau me dorën e tij katër kapridçibashi që kishin marrë urdhër ta qëronin, iku nga teatri i luftës bashkë me ushtarët e tij dhe u kthye në vendlindje, mbushur me një urrejtje të pafund për sulltanin, Portën e Lartë dhe për të gjithë osmanllinjtë dhe u betua se do të luftonte kundër tyre në jetë të jetëve. (Pukëvil, Historia e ringjalljes së Greqisë, IV, 1449). Në mars të vitit 1833, domethënë vitin tjetër, në Shqipërinë e jugut shpërtheu një kryengritje e re kundër qeverisë turke. Disa bejlerë dhe agallarë, të cilët më 1830 kishin gjetur strehë në Greqi të tmerruar nga masakra e Manastirit, u kthyen përsëri në Shqipërinë jugore dhe u përpoqën të përmbysnin administratën e re dhe të dëbonin nëpunësit e saj. Këta krerë ishin: Abdyl bej Koka nga Delvina, Tafil Buzi, Zenel Aga Gjoleka dhe Mahmud Bajraktari. Kur Emin Pasha u nis kundër tyre në krye të një ushtrie të madhe, ata u tërhoqën përsëri në malet e kufirit greko-turk. Në verën e po atij viti, krahina e Gjirokastrës u ngre kundër administratës së re dhe vrau nëpunësit e qeverisë. Shqiptarët zunë grykat e Episkopisë dhe Kserovoltos, pranë Delvinaqit që zotëronin luginën e Gjirokastrës kur vjen nga Janina, por Emin Pasha u mori krahët dhe ata u detyruan të linin pozicionet e tyre dhe u shpërndanë nga trupat e tij. Për këtë ekspeditë, Emin Pasha kishte thirrur në radhët e ushtrisë së tij të krishterët e krahinës së Pogonit, të cilët i bënë shërbime të mëdha. Më vonë kryengritësit e Gjirokastrës i ndëshkuan të krishterët për ato shërbime, duke pjekur të gjallë në hell komandantin e tyre Johan Dakën dhe vranë djalin si dhe tre pjestarë të tjerë të familjes së tij. Në mars 1834, krerët shqiptarë që përmendëm më lart filluan rishtas sulmet e tyre në krahinat e Shqipërisë së jugut; këtë herë ndërmarrja e tyre u kurorëzua me sukses dhe ata u vendosën në Kurvelesh ku mblodhën një ushtri prej dy mijë vetësh. Morrën Beratin dhe e mbyllën garnizonin turk në kala. Që këtej u nisën në drejtim të Janinës. Kajmekani i Janinës, Hasan agai, u doli përpara me tetë mijë ushtarë nga trupave të rregullta pranë Servarit, nja gjashtë orë larg Janinës, në veri të saj dhe arriti t'i rrethonte, por Tafil Buzi, koka e kryengritësve, çau udhë përmes radhëve të trupave të kajmekamit me trimëri të paparë dhe u tërhoq në Kurvelesh, në drejtim të Tepelenës. Qeveria hyri në bisedime me kryengritësit dhe arriti t'u mbushte mendjen të hiqnin dorë nga lufta. Në Shqipërinë e Veriut, veziri i madh Mehmed Reshid Pasha, pasi nënshtroi guvernatorin trashëgimtar të Shkodrës, Mustafa Pashë Bushatlliun, nuk mundi ta vazhdonte më punën për nënshtrimin e feudalëve shqiptarë, ashtu siç e kishte projektuar sulltan Mahmudi, sepse në mars të vitit 1832 e thirrën me ngut në Azinë e Vogël për të marrë komandën e ushtrisë që duhej t'i mbyllte rrugën trupave të pashait të Egjiptit që po përparonin nga Siria në drejtim të Konstandinopojës. Mehmed Reshid Pasha u thye më 2 dhjetor 1832 në betejën e zhvilluar në Konia. Me nënshkrimin e paqes më 4 maj 1833 me ndërmjetësinë e Rusisë, telashet e jashtëme të Turqisë u mënjanuan dhe sulltan Mahmudi i u rikthye veprimtarisë së tij reformatore brenda perandorisë. Gjeneral Hafiz Pasha, guvernator i Shkodrës, kishte marrë udhëzime sipas të cilave, për të mundësuar vënien në jetë të qeverisjes centralizuese të përshtatura për Turqinë nga sulltan Mahmudi, duhej të shtypte mosbindjen e popullsisë së Shkodrës dhe të fuste sistemin e ri të rekrutimit për një ushtri të përhershme. Këmbëngulja e fortë e Hafiz Pashës për zbatimin e këtyre udhëzimeve çoi në 1835 në një kryengritje, për shtypjen e të cilës guvernatori nuk kishte forca të mjaftueshme. Në gusht të vitit 1835, sulltani dërgoi në Shkodër Mahmud Hamdi Pashën, por edhe ky nuk arriti ta shtypte kryengritjen.. ai u kënaq që ranë në ujdi për vendosjen e një farë qetësie, me sa duket, të përkohshme. Por nëse Mahmud Pasha nuk mundi, me të vërtetë, të bënte asgjë kundër popullsisë së Shkodrës, megjithatë ai e vazhdoi veprën që kishte ndërmend sulltani, vepër që veziri i madh Mehmed Reshid Pasha e kishte filluar në Shqipërinë e veriut me përmbysjen e Mustafa Pashë Bushatlliut, dhe kjo i hiqte të drejtën një numri të madh feudalësh më pak të rëndësishëm nga qeverisja trashëgimore e zotërimeve të tyre. Ai arrestoi Ibrahim beun e Kavajës dhe e dërgoi në burg në Konstandinopojë. Gjithë pasuria e kësaj familjeje shumë të kamur u konfiskua dhe sot përbën një pronë shumë prodhimtare për listën civile perandorake. Më 1836, Valiu i Rumelisë arrestoi beun e Pejës, Arslan Pasha, Mahmud Begolenë nga Gjakova, Sejfudin Pashën nga Prizreni, vëllezërit Mahmud dhe Emin Pasha dhe nga Dibra Sulejman bej Gulolli ose Xhogu*, i largoi ata nga funksionet e tyre qeverisëse të rajoneve dhe shumicën e syrgjynosi në Anatoli. Ai nuk arriti ta çonte deri në fund shkatërrimin e pushtetit feudal në Shqipëri sepse në shtator 1836 ai vdiq në Shkup. Më 1840, djemtë e Sulejman bej Gulollit që banonin në Dibër, bashkë edhe me pjesëtarë të tjerë të familjes u arrestuan nga Valiu i Rumelisë dhe u syrgjynosën në Angora, sepse autoritetet perandorake thoshnin se një familje, ndonëse e zhveshur nga titulli i saj i lartë, megjithatë nëpërmjet ndikimit që ushtronte mbi popullsinë vendase ishte një pengesë shumë e madhe për t'ia nënshtruar rajonin e saj sundimit centralizues të qeverisë të Konstandinopojës. Midis familjeve feudale të Shqipërisë, i shpëtuan rrënimit të plotë guvernatorët trashëgimorë të Tetovës (në turqisht Kalkandelin) dhe të Shkupit***, vëllezërit Abdurahman dhe Avdi Pasha***. Pashallarët e Shkupit dhe të Tetovës u thirrën në Konstandinopojë më 1843 duke gjetur rastin për një grindje që kishte ndodhur midis tyre dhe që ata kërkonin t'i jepnin fund vetë. U zhveshën nga e drejta e qeverisjes së feudeve të tyre dhe ata vetë u syrgjynosën në Azinë e Vogël. Po kështu edhe feudalët e Prishtinës u përzunë nga qendra trashëgimore e familjes së tyre, sepse nipërit e Jashar Pashës nga Prishtina që e përmendëm pak më lart ishin rritur në Konstandinopojë dhe aty kanë vendbanimin e tyre të përhershëm. Pasi i zhveshi nga pushteti i tyre i fortë feudalët më të mëdhenj të Shqipërisë, qeveria e Konstandinopojës mendon ta zëvendësonte qeverisjen feudale me qeverisjen centralizuese dhe burokratike të sapo futur në praktikën e saj. Shqipëria u bashkua në një njësi administrative të vetme me qendër në Manastir, në krye të së cilës ishte Valiu i Rumelisë. Vilajeti i Rumelisë u krijua me hatisherifin perandorak të vitit 1836 (1252 sipas kalendarit turk dhe përfshinte territoret e Shkodrës, Prizrenit dhe Pejës që formonin secili nga një liva dhe kishte në krye një gjeneral të ushtrisë së rregullt. Prishtina, Shkupi dhe Tetova ishin nën pushtetin e pashallarëve vendas dhe bënin pjesë ose në vilajetin e Rumelisë ose në atë të Sofjes. Kavaja bashkë me Durrësin, Tiranën, Peqinin, Elbasanin, Matin, Dibrën, Gorën dhe Mokrën, Korçën dhe Starovën i përkisnin si rajone livës së Ohrit, në krye të së cilit punonte një kajmekam i Valiut të Rumelisë. Manastiri dhe territori i tij qeveriseshin drejtpërsëdrejti nga valiu. Pjesa jugore e Shqipërisë formonte vilajetin e Janinës që përfshinte rrethet e Beratit, Gjirokastrës dhe Artës në krye të të cilëve kishte nga një kajmekam, si dhe rajonet përreth Janinës. Edhe Gesalia kishte në krye një kajmekam dhe për disa kohë përfshihej në vilajetin e Janinës. Mbledhja e taksave i ishte lënë në dorë valiut. Ndarja dhe mbledhja e taksave nuk bëhej drejtpërsëdrejt nga nëpunësit e shtetit por nëpërmjet rrugës të dhënies me qira të tokave (në turqisht Iltsam). Shuma e përgjithshme e taksave të një krahine dilte nga qiraja një ose disa vjeçare e ndërmarrësit privat të kësaj krahine, shumë që ky i fundit e derdhte drejt e në thesarine shtetit në Konstandinopojë. Përveç kësaj administrata nuk merakosej fare për mënyrën se si ky ndërmarrës privat ndante dhe mblidhte taksat. Shpesh vetë kokat e vilajeteve ishin shpërndarës dhe mbledhës të taksave në rolin e atyre që merrnin me qira tokat. Kështu, më 1833, valiu i Janinës, Mahmud Hamdi Pasha kishte marrë me qira të ardhurat e shtetit për një vit, ndërsa valiu Nuri Osman Pasha e bëri këtë punë për tre vjet rresht 1842-1844. Merret me mend lehtë se në çfarë abuzimesh të çonte ky regjim, kur detyra e guvernatorit të përgjithshëm, që i jepte atij që ishte ngarkuar me këtë detyrë të gjitha mjetet e sundimit të shtetit, pa e kontrolluar kush, bashkohej në të njëjtën dorë me ndërmarrjen private të qiramarrësit që dëshiron të përfitojë sa më shumë që të jetë e mundur. Një urdhëresë turke, Hatisherifi i Gulshamesë e përcakton sistemin me fjalët e mëposhtme: "Në këtë sistem, qeverisja civile dhe financiare e një lokaliteti i është lënë në dorë arbitraritetit të një njeriu të vetëm, domethënë nganjëherë dorës së hekurt të pasioneve më të egra dhe më të pangopura, sepse nëse qiramarrësi nuk është njeri i mirë, ai do të kujdeset si e si të mbushë xhepat e tij". Këto masa u ndërmorrën për t'i dhënë popullsisë shqiptare sigurinë se ajo kishte fituar nga zëvendësimi i guvernatorëve feudalë trashëgimorë me nëpunës të huaj që ndërroheshin dhe vareshin plotësisht nga pushteti qëndror. Idetë mbi reformën e qeverisjes së perandorisë turke që dukej se nuk i shqiteshin nga mendja sulltan Mahmudit, u formuluan në mënyrë të saktë nga pasardhësi i tij, sulltan Abdyl Mexhidi dhe u parashtruan në një urdhëresë të njohur që kishte emrin Hatisherifi i Gulshanesë dhe daton më 3 nëntor të vitit 1839. Kjo urdhëresë, veçanërisht për sa i përket dy degëve të administrimit, është pikënisja e një vargu dispozitash të reja për Kushtetutën ushtarake dhe për sistemin e taksave të perandorisë. Urdhëresa perandorake për këto më sipër thotë: "Është e domosdoshme që të vendosen ligje për të caktuar numrin e rekrutëve që duhet të japë çdo lokalitet sipas nevojave të çastit dhe për të ulur në 4 ose 5 vjet kohën e shërbimit ushtarak" dhe më poshtë: "Është e domosdoshme që nga sot e tutje çdo anëtar i shoqërisë otomane të takohet me një sasi takse të përcaktuar nga pasuria që ka dhe nga mundësitë e tij dhe të mos i kërkohet asgjë tjetër se kaq" Ligji ushtarak i njoftuar doli më 6 shtator të vitit 1843. Administrimi i taksave i u hoq guvernatorëve dhe i u besua një personeli tjetër që ishte i ndarë nga mbledhësit e taksave dhe varej nga ministri i financave të Konstandinopojës. Si taksa të reja u shtuan një taksë për bagëtinë (që në turqisht quhej Xhelep) dhe një taksë mbi shtëpitë dhe tokat (në turqisht Vergji) dhe e dhjeta që deri në atë kohë ishte mbledhur nga spahinjtë do të mblidhej nga një i dërguar i veçantë i Konstandinopojës. Qeveria, megjithatë u kënaq përkohësisht me leximin e kësaj urdhërese perandorake dhe në Shqipëri nuk i vuri në fuqi ligjet e reja të nxjerra pas këtij të fundit. Emin Pasha, djali i vezirit të madh Mehmed Reshid Pashës, ithtar i zjarrtë i ideve centralizuese të sulltan Mahmudit, nga marsi i vitit 1831 deri në tetor 1833 dhe nga nëntori i 1836 deri në shtator 1837 kishte qënë vali në Shqipërinë jugore dhe besnik i ideve të babait të tij armik i betuar si ai i shqiptarëve, u mundua të zbatonte me forcë mobilizimin e ushtarëve dhe masave të tjera të reja që kishte urdhëruar sulltan Mahmuti. Këto veprime, shkaktuan kryengritjet e viteve 1833 dhe 34 që i kemi përshkruar në kapitullin e mëparshëm. Po kështu, si pasojë e qeverisjes së Emin Pashës, më 1837 shpërtheu përsëri një kryengritje e udhëhequr nga Ali bej Frakulla në Myzeqe dhe në rajonet e Beratit dhe të Vlorës. Qeveria e Konstandinopojës e pa mirë se veprimet e dhunshme të Emin Pashës nuk ishin të përshtatshme. Ajo e largoi atë nga Shqipëria e jugut dhe përkohësisht hoqi dorë nga futja e reformave të reja në krahinat e saj. Kështu, hatisherifi i Gulshanesë dhe ligjet e reja të hartuara sipas frymës së tij, nga viti 1839 deri më 1844 nuk u zbatuan në Shqipëri. Kur u provua përsëri, për të futur në Shqipërinë e veriut ligjet e reja ushtarake dhe ato për tatimet, krahinat e saj u përfshinë në një kryengritje të përgjithshme kundër politikës centralizuese të qeverisë turke. Ndonëse familjeve feudale u ishte hequr, në një formë a një tjetër, e drejta e qeverisjes së rajoneve të tyre dhe kjo qeverisje kishte kaluar në duart e burokracisë së qeverisë qëndrore, populli nuk u mësua kurrsesi me centralizimin. Kundërshtimi i centralizimit dhe kërkesa për autonominë e vetë Shqipërisë dhe institucioneve të saj të pavarura, që dikur ishin mbajtur gjallë për interesin e tyre nga disa familje feudale, tani kishin zënë rrënjë te shtresat më të gjera të popullsisë së qyteteve si përfaqësuese e këtyre ideve. Lëvizja u shfaq në një varg revoltash lokale kundër qeverisjes centralizuese. Në shtator 1839, popullsia e Prizrenit dëboi guvernatorin Ismet Pasha. Valiu i Rumelisë i dha urdhër kapedanit të Mirditës që të pushtonte qytetin e Prizrenit me mirditorët e tij për llogari të qeverisë së Konstandipojës. Kapedani nuk pranoi dhe meqë guvernatori nuk kishte forca ushtarake të mjaftueshme, qeveria u tërhoq nuk e ndëshkoi krahinën e Prizrenit dhe plotësoi pjesërisht kërkesat e popullsisë. Më 1844 shpërtheu në Tetovë, Shkup dhe Prishtinë një kryengritje e drejtuar kundër politikës centralizuese të qeverisë, kundër mobilizimit të rekrutëve për ushtrinë e përhershme dhe kundër taksave të reja. Midis Shkupit dhe Kupruhisë, u mblodh, nën komandën e dervishit Aga Zara, një ushtri shqiptare me afërsisht 10.000 vetë. Serasqeri i Rumelisë (komandanti i korpusit të Manastirit Reshid Pasha u ngarkua me shtypjen e rebelimit. Gjenerali Omer Pasha Frenk, ish kapter i kufirit austriak, Mishel Lattos, dhe më vonë Serdar Ekremi i theu shqiptarët pranë fshatit Kapllan dhe mori Shkupin. Ndërkohë, në fillim të korrikut 1844, gjenerali Hajredin pasha pushtoi Tetovën. Edhe Prishtina i u dorëzua serasqerit të Rumelisë; kështu kryengritja mund të quhet e shtypur. Në luftën kundër kryengritësve, u urdhërua të merrte pjesë, duke kryer kështu detyrimin ushtarak, edhe kapedani i Mirditës, Bib Doda bashkë me një kontigjent të njerzve të tij dhe ai i bëri shërbime të mëdha serasqerit. Por edhe ky i fundit s'i a la mangut nderimet, madje i fali edhe një kordhë nderi dhe një çift pisqollash. (vazhdim)

(Oesterreichisch-Ungarische Revue)

G 119-131, 1902, nr 4 (prill-maj)

Kjo familje është me origjinë nga fshati Gjinaj ose Gjonaj që ndodhet në afërsi të Prizrenit; dhe u shpërngul në Novo Brno, rreth njëqind vjet më parë (aty nga viti 1760) ku doli menjëherë në krye. Reshid beu e shpërnguli vendbanimin e tij në Gjilan dhe themeloi këtë qytet të vogël. Më 1807, kur udhëtari francez Pukëvili kaloi në këtë vend gjatë udhëtimit të tij nga Travniku në Janinë, Maliq Pasha ishte kryetar i familjes dhe guvernator i Prishtinës dhe i Kosovopoljes, ndërsa vëllai i tij Mustafa beu banonte në Gjilan. (Udhëtim në Greqi, III, faqe 166)
 * Konsulli von Hahn, në librin e tij Udhëtim mbi Drin dhe mbi Vardar na flet për traditën që është ruajtur në Dibër, duke folur për këtë familje. Hasan Pasha Hoxholli, që ka ndërtuar kalanë e Dibrës rreth vitit 1460, u vra në një ekspeditë kundër Hungarisë (1467?) dhe varrin e tij mund ta shohësh ende në Warasdim të Kroacisë. Pasardhësit e tij e ruajtën pashallëkun e Dibrës deri te Ishak Pashai, i cili rreth vitit 1836, ishte hequr dhe syrgjynosur për shkak të qëndresës së tij kundër reformës. (Saktësisht, ky duhet të jetë Haki Pasha dhe viti 1844).
 * GRISBACH, Udhëtim nëpër Rumeli faqe 230, e përmend në 1843 këtë familje.
 * Konsulli von Hahn thotë për këtë familje )më 1858, në librin e tij Udhëtim nga Belgradi në Selanik): Ajo mori pjesë në lëvizjet e ndryshme të feudalëve të mëdhenj kundër rendit të ri dhe humbi jo vetëm sundimin e saj, por edhe pjesën më të madhe të pasurisë. Në këto rrethana pjesëtarë të ndryshëm të familjes u vranë ose vdiqën në mjerim.

Ndihmesë në historinë e Turqisë në shekullin e XIX-të dhe veçanërisht të Shqipërisë

(Përkthyer nga gjermanishtja)

Në korrik të vitit 1847, përfaqësuesit e qeverisë që donin të mblidhnin taksën e re mbi delet në krahinën e Kurveleshit, u përzunë nga shqiptarët që ishin bashkuar nën udhëheqjen e Zenel aga Gjolekës nga Kuçi. Shumë shpejt revolta shpërtheu në të gjithë Labërinë (rrethet e Vlorës, Delvinës dhe Gjirokastrës). Kur Zenel aga Gjoleka pushtoi qytetin e Delvinës, ngritën krye kundër qeverisjes së re edhe çamëria (rrethet e Filatit, Ajdonatit dhe Margaritit) dhe Toskëria (rrethet e Beratit, Tepelenës dhe Përmetit) Në Toskëri, në krye të kryengritësve ishte Rapo Hekali nga Myzeqeja; ai pushtoi qytetin e Beratit dhe e mbylli brenda në kala garnizonin turk. Po kështu, Zenel nga Gjoleka theu dy batalione që u dërguan kundër tij nga Janina dhe garnizoni i Gjirokastrës mbeti i rrethuar në kalanë e qytetit. Qeveria e Konstandinopojës ngarkoi serasqerin e Rumelisë, Mehmet Emin Pashën, (paraardhësi i tij Reshit Pasha kishte vdekur në Manastir, më 25 janar 1847) që të shtypte kryengritjen. Ndërsa vetë serasqeri nuk nxitohej për të marshuar nga Manastiri mbi Berat, nga ana tjetër vendosi që një divizion tjetër nën komandën e Zaim beut, komandant i Kastori të vepronte kundër Gjirokastrës. Zenel aga Gjoleka arriti t'i thyente trupat e Zaim beut në korrik 1847, përpara se ky i fundit të bashkohej me trupat perandorake që ndodheshin në Gjirokastër dhe më vonë i veçoi plotësisht këto trupa nga njëri-tjetri. Një divizion tjetër prej 2000 vetësh që ishte nisur nga Thesalia për t'i ardhur në ndihmë trupave të rrethuara në kalanë e Gjirokastrës, u godit në befasi nga shqiptarët më 28 gusht në afërsi të fshatit Doliani dhe u tërhoq në Janinë. Zenel aga Gjoleka e kishte rrugën e hapur drejt Janinës dhe mund ta kishte marrë qytetin, por lajmet e këqia që erdhën nga Berati e detyruan të tërhiqej në Labëri. Rapo Hekali u detyrua të hiqte dorë nga rrethimi i trupave në kalanë e Beratit, sepse me ardhjen e trupave të serasqerit të Rumelisë kishte rrezik të binte edhe vetë në rrethim. Kur vetë Mehmet Pasha u shfaq në Berat në krye të dhjetë batalioneve, shqiptarët e Toskërisë u shpërndanë pa bërë asnjë lloj qëndrese. Me një marshim të guximshëm përmes malesh, Mehmed Pasha hyri në Labëri me një shpejtësi dhe lehtësi të habitshme, dhe ky veprim i demoralizoi trupat e Gjolekës aq sa edhe ato u shpartalluan. Serasqeri bëri arrestime të shumta në radhët e krerëve të Shqipërisë së Jugut: Rapo dhe Hamid Hekali nga Berati, dy djem dhe dy nipër të Ismail bej Vlorës nga Vlora, Veis Vesiari dhe tre djemtë e Tahir Abazit nga Tepelena, Tahir beu nga familja e Kapllan Pashës në Gjirokastër, Abdyl bej Koka, çelo Picari dhe Sulo Kakapoda nga Delvina, Alizot dhe Ahmet Dino nga Filati, Tahir çapari nga Margariti; por u arrestuan edhe plot të tjerë nga shtresat e ulëta. Gjashtëmbëdhjetë krerë të kryengritjes u burgosën në Konia të Anatolisë, ndërsa pjesëmarrësit e tjerë, u falën me një dekret perandorak. Por Gjolekën, autoritetet nuk e kapën dot. Më vonë, ai u dorëzua në këmbim të premtimit për një falje të plotë dhe u caktua nga qeveria me detyrën e komandantit të trupave jo të rregullta dhe me këtë detyrë ishte edhe në fushatën kundër Malit të Zi, më 1852, ku edhe u vra. Rapo Hekali vdiq në burg në Manastir. Serasqeri kreu mobilizimin e rekrutëve në rrethet që kishin ngritur krye dhe nga fundi i vitit 1847 u kthye në Manastir.



Gjatë njëzet viteve që rrodhën midis luftës turko-ruse të viteve 1853-1856, dhe të trazirave ushtarake të viteve 1875-1878, Turqia rindërtoi kushtetutën e re të brendshme dhe bëri organizimin e qeverisjes së saj. Parimet e shpallura në Hatisherifin e Gylkanesë u zbatuan me të gjitha hollësitë nëpërmjet një dokumenti tjetër perandorak (Hatihunapinit të 18 shkurtit të vitit 1856), sepse sipas këtij fermani, gjatë asaj kohe u hartuan një sërë ligjesh të veçanta që rregullonin qeverisjen e provincave, organizimin e gjykatave, arsimin publik, taksat. Gjithë legjislacioni u frymëzua dhe u mbush nga po ajo frymë centralizuese dhe burokratike që kishte shoqëruar hapat e para të Sulltan Mahmudit të II-të. Megjithatë, ndonëse në Shqipëri, gjatë kësaj kohe funksionimi i qeverisjes së re nuk u turbullua nga asnjë kryengritje e madhe, ajo nuk arriti dot t'ia mbushte mendjen populsisë për dobinë e legjislacionit të ri dhe ta bënte atë për vete. Një autor shumë i aftë, duke folur për Shqipërinë, jep këtë gjykim: "Përveç kësaj, unë jam i bindur se në asnjë provincë tjetër të shteteve evropiane të sulltanit, qeveria nuk ka treguar më shumë moskokëçarje dhe padituri për nevojat e popullsisë dhe të vetë interesave të saj. Dikut sikur nga kjo anë ajo i ka vënë vetes për detyrë të nxisë pakënaqësinë e shtetasve të saj dhe duhet të pranojmë se gjendja e mjerueshme në të cilën ndodhet Shqipëria ishte vepër e funksionarëve të saj* Në zbatim të ligjit të vitit 1856 mbi organizimin e qeverisjes politike të brendëshme, Shqipëria ishte ndarë në disa vilajete si vilajeti i Manastirit, i Janinës dhe i Shkodrës. Me këtë të fundit u bënë disa herë ndryshime, sepse pas disa vjetësh, u vu përsëri, ashtu siç kishte qënë më parë, në vartësi të vilajetit të Manastirit, por më vonë përsëri u ngrit në rangun e vilajetit të pavarur. Po kështu u bënë eksperimente edhe me pjesën veri-lindore të Shqipërisë, me pashallëqet e Prizrenit, Pejës, Prishtinës dhe Shkupit. Ata herë-herë formoheshin si vilajete të mirëfilltë të Prizrenit, herë-herë bëheshin pjesë e vilajeteve të Nishit, të Manastirit ose të Kosovës. Në asnjë nga vilajetet shqiptare tërësia e ligjeve administrative nuk hyri në fuqi plotësisht dhe me të vërtetë. Në shumicën e rretheve administrative ligjet kishin vetëm vlerë sa për emër; për sa u përket taksave, paguheshin vetëm taksat që kishin ekzistuar qysh përpara reformës administrative. Në sanxhaqet e Prizrenit dhe të Pejës (që ndodhet më lart në një shkrim si sanxhaku i Dukagjinit) mobilizimi në ushtri dhe taksat e reja u futën si emër, por në fakt thirreshin aq rekrutë dhe paguheshin aq taksa sa jepte vullnetarisht popullsia, gjë që nuk i përgjigjej aspak regjistrit të gjendjes civile dhe kadastrës së taksave. Po kështu, në të dy këto qytete ekzistonin gjykata të organizuara, por veprimtaria e tyre ishte shumë e kufizuar; një numër i madh veprash të dënueshme nuk i nënshtroheshin juridiksionit të tyre. Në sanxhakun e Dibrës tek-tuk thirreshin rekrutë, por në përgjithësi as mobilizimi dhe as detyrimi i taksës nuk u vu në zbatim. Edhe në Dibër drejtësia nuk u organizua kurrë. Në sanxhakun e Elbasanit mobilizimi i rekrutëve zbatohej pjesërisht, por megjithatë veprimtaria e autoriteteve gjyqësore dhe atyre të taksave ishte pothuaj zero. Përveç kësaj duhet bërë një dallim midis qyteteve dhe fshatrave të fushës me ato të maleve si ai që ishte dikur në Skoci midis lowland* dhe highland*. Ato çka thamë më sipër kanë të bëjnë vetëm me lowlands e këtyre rretheve shqiptare. Highlands (që në Shqipëri quhet Malësia) është një situatë krejt e veçantë. Vendet malore nuk i nënshtroheshin mobilizimit, por banorët e tyre, në rast lufte kryenin shërbimin ushtarak si trupa jo të rregullta. Taksat e reja nuk u shtrinë në ato vende dhe pjesa më e madhe e rretheve malorë nuk paguanin asgjë fare, të tjerët një haraç sa për sy e faqe. Gjykatat turke nuk ushtronin juridiksion në vendet malore dhe ligjet gjyqësore të shtetit atje s'kishin asnjë vlerë. Vendet malore kishin të drejtën e tyre kanunore që zbatohej nga vetë malësorët. Ndonëse vendet malore ishin përfshirë brenda qeverisjes së re provinciale, prapëseprapë to ruanin organizimin e tyre të vjetër autonom që kishin patur përpara futjes së formave të qeverisjes së re dhe nuk u shkrinë me rrethet e tjerë.

(Vazhdon)

G 222-224, 1902, nr 9 (tetor)


 * Engelhardt, Turqia dhe Tanzimati, vëll II f.245


 * lowland dhe highland, nga anglishtja fusharak dhe malësor. Sh.p.

Ndihmesë në historinë e Turqisë në Shekullin e XIX dhe veçanërisht të Shqipërisë

(Përkthyer nga gjermanishtja)

(Vazhdim)

Ashtu sikundër del edhe nga paraqitje e shkurtër vetëm autonomia zonave malore mbeti si gërmadhë e atij organizimi të brendshëm të perandorisë turke, për të cilin shkruajtëm më lart. Meqë në zonat malore, që bënin pjesë në vilajetin e Shkodrës, jetonin kryesisht katolikë edhe përpjekjet e qeverisë turke për të hequr autonominë dhe për të vendosur në vend të saj qeverisjen centralizuese të burokracisë turke në fillim u drejtuan kundër tyre. Malësorët vetqeveriseshin, pa pjesmarrjen e qeverisë turke, çdo fis nga krerët e tij, të cilët, kur e deshte puna, dispozitat ligjore të qeverisë i merrnin drejtpërsëdrejti nga guvernatori i Shkodrës. Valiu Mustafa Pasha, që qeverisi krahinën e Shkodrës gjatë viteve 1856-1858 futi një organizim të ri për fiset që ishin më pranë qytetit të Shkodrës, organizim që kishte për qëllim forcimin e vartësisë së tyre. Tani krerët e këtyre fiseve duhej të mblidheshin në Shkodër në një këshill administrativ në krye të të cilit guvernatori emëronte një kryetar që nuk zgjidhej nga radhët e malësorëve por nga rradhët e parisë të qytetit të Shkodrës, dhe ishte gjithmonë mysliman. E drejta për të marrë vendime nga vetë kryetari i tyre për problemet e brendshme të fisit u ishte hequr fiseve dhe kompetencat e tyre i kishin kaluar këshit të ri që quhej Komisioni i maleve të Shkodrës (në turqisht Shkodra Xhibali Komisioni ose shkurt Xhibal, domethënë malet). Ndonëse ky organizim ruante gjithmonë formën e jashtëme të autonomisë, në thelb ishte një heqje e autonomisë, sepse këshilli që mblidhej në Shkodër nuk ishte i lirë siç ishin dikur këshillat në male, por nëpërmjet kryetarit guvernatori sundonte në këshill. Grupi i njohur me emrin e Mirditës në zonat malore që i përkisnin provincës së Shkodrës kishte organizimin e vjetër, sipas të cilit në krye të saj ishte kryetari më i lartë që mbante titullin Kapidan, dhe kishte një farë vartësie nga sulltani ose më mirë nga guvernatori i Shkodrës. Kur autonomia e zonave malore shqiptare ishte më e plotë se kudo në Mirditë, ky vend i varfër u bë objekt i dëshirës së rrafshimit më ngulmues dhe më mizor nga ana e burokracisë turke. Kapidani Bib Doda, i ngritur nga sulltan Abdyl Mexhidi në rangun e pashait, vdiq më 1868 dhe la një djalë tetë vjeç. Ai ishte kapidani i ligjshëm i mirditorëve, por për shkak të moshës së tij të vogël kuptohet nuk mund të rimerrte trashëgimin nga babai. Qeverisë turke i erdhi zogu në dorë, dhe ishte tamam rasti për t'i dhënë fund autonomisë së Mirditës. Prengën, djalin e mitur të Bib Dodës, e çuan në Konstandinopojë ku qëndroi deri më 1876. Mirdita u bë kajmekamlik dhe duhej të qeverisej sipas ligjit të përgjithshëm administrativ të vitit 1876 dhe jo më sipas të drejtës së saj të vjetër autonome. Për të futur më me lehtësi sistemin e ri, vitet e para u bënë kajmekamë disa kushërinj nga dega mashkullore e të ndjerit kapidan, në fillim kapidani Gjon Marku, pastaj kapidani Kol Prenga dhe më vonë u emëruan disa myslimanë që nuk ishin mirditorë si Hajdar aga Beleku nga Kruja dhe Reshid bej Bushati nga Shkodra. Megjithatë malësorët e Mirditës nuk deshën t'i pranonin këta kajmekamë që u a kishin imponuar, nuk pranuan t'u bindeshin dhe kërkuan të hynin nën pushtetin e kapidanit të ri Preng Bib Doda. Kështu kur ai u kthye nga Konstandinopoja, në Shkodër më 1876, qeveria turke nuk e caktoi për të qeverisur Mirditën por emëroi kajmekam Dervish beun nga Prizreni. Konflikti u bë aq i mprehtë sa më 1877, çoi në një operacion ushtarak kundër Mirditës. Ndonëse kapidani Preng ishte pajtuar përsëri me qeverinë turke më 1878, edhe atëherë qeverisja e Mirditës nuk i u besua atij, por Isuf bej Sokolit nga Shkodra. Kolonel Rashid beu dhe Mahmud agai nga Podgorica zëvendësuan njëri tjetrin në postin e kajmekamit të Mirditës, por asnjeri prej tyre nuk mundi të hynte në rrethin e saj administrativ. Më 1881 qeveria turke largoi papritmas nga Shqipëria kapidanin Preng Bib Doda. Konflikti me Mirditën në lidhje me njohjen e autonomisë së saj vazhdoi për një kohë të gjatë dhe administrata turke nuk ishte në gjendje të qetësonte krahinën e pashtruar dhe të vendoste rregullin në të. Zonat malore të pjesës veri-lindore të Shqipërisë që përfshiheshin në pashallëqet e Pejës dhe të Prizrenit ishin të banuara nga myslimanët. Edhe këta u mbrojtën me po aq vendosmëri si bashkatdhetarët e tyre katolikë kundër prirjeve për sheshimin dhe centralizimit të qeverisjes. Ata ngrinin gjithmonë tri kërkesat e mëposhtëme. 1. Organet qeveritare turke nuk duhet të kryejnë veprime administrative në territorin e Malësisë, këto veprime të jenë kompetencë e vetë krerëve të saj. 2. Përjashtim nga çdo detyrim për të dhënë rekrutë për ushtrinë e rregullt por shërbimin tradicional në rast lufte. 3. Përjashtim nga taksat e sistemit të reformuar të tyre. Në shtator 1864, në zonat malore të Gjakovës filloi një revoltë e vogël që kishte për qëllim njohjen e këtyre kërkesave nga ana e autoriteteve. Nazif Pasha, guvernator i përgjithshëm i Manastirit, që shkoi vetë në vendin e ngjarjeve, ishte shumë i dobët për të shtypur me dhunë revoltën, u përpoq t'i qetësonte të pakënaqurit me të mirë, dhe malësorët i a arritën qëllimit që në të ardhmen administrata turke do të përzihej sa më pak që të ishte e mundur në punët e tyre. Shpërdorimet e administratës çuan në revolta të reja. Kështu, në shtator 1866 ato përfshinë komunat e Ostrojubit dhe Pahitës, dhe u mënjanuan nga guvernatori me anë të premtimeve dhe fjalëve të mira. Funksionimi i keq i administratës si dhe dobësia evidente e qeverisë krijuan një gjendje anarkike në Prizren që u bë një kërcënim i rrezikshëm për popullsinë e krishterë. Banda të formuara në shumicën e tyre nga malësorë të maleve rreth Gjakovës godisnin në befasi fshatrat e krishterë pranë Gjakovës dhe Pejës, digjnin fermat dhe plaçkitnin pasuritë e fshatarëve. Në nëntor 1866 qeveria turke në Prizren për të rivendosur rendin marshall Selim Pashën dhe gjeneral Mahmud Hamdi Pashën. Mahmud Pasha duke vepruar në mënyrë të vendosur dhe energjike, i ndoqi shkrimtarët e trazirave deri në malet e Krasniqes, i theu disa herë dhe arrestoi 200 personat më të rrezikshëm. Gjashtë prej tyre i pushkatoi. Nga Gjakova ai marshoi drejt Pejës për të shtypur edhe atje prishësit e rendit. Megjithatë, në shumë vende, qëndrimi i tij i vendosur ndaj myslimanëve për të mbrojtur të krishterët la përshtypje të keqe. Marshalli e thirri Mahmud Pashën në Pejë dhe në fund të janarit të 1867, meqë ishte rasti që do të merrte me vete edhe krerët e trazirave të arrestuar nga vetë ai, u kthye bashkë me të në Manastir. Largimi gjeneral Mahmut Pashës ishte një sinjal për kryengritësit. Komplotistët kryesorë Binak Ali Bajraktari nga Krasniqia dhe Shaqir Curri nga Gjakova që i kishin shpëtuar dorës hakmarrëse të Mahmut Pashës u vunë përsëri në krye të lëvizjes.

(Vijon)

G 238-240, 1902 nr 10 (nëntor)

Zeri: http://www.zeriyt.com/kontributi-i-shqiptareve-ne-perandorine-turke-t22905.15.html#ixzz19sIzoVzQ