Arti Islam

Arti Islam filloi të zhvillohet me lindjen e besimit Islam, e që gjatë periudhës Emevite dhe Abasite 661-945 merr formën e vet specifike, e cila vjen duke u zhvilluar sidomos në arkitekrurë dhe në artin aplikativ.

Arti Islam përfshinë zhvillimin artistik duke filluar që nga shekulli i VII e më vonë, në teritoret me kulturë islame. Mes tjerash në këtë zhvillim artistik dallohen arkitektura, kaligrafia, vizatimi e qeramika.

Arti islam është përqëndruar në kaligrafinë arabe dhe jo në krijimin e figurave të ndyshme njerëzore e shtazore pasi krijimi i këtyre figurave, ishujtaria, është i ndaluar nga All-llahu, në Kur'an.

Përmbledhje
Arti Islam nuk është vetëm art që ka të bëjë me besimin në Zot. Në këtë rast termi "Islam" nuk i referohet vetëm besimit, por edhe kulturës së pasur Islame në përgjithësi. Arti Islam shpesh adapton elemente sekulare dhe elemente, nësë nuk janë të ndaluar (haram), të cilët nuk janë të pranuar nga disa teologë muslimanë.

Sipas Encarta-s "Arti Islam është zhvilluar nga shumë burime si nga arti: Romak, i krishter i hershëm dhe bizantin. Stilet e këtyre arteve u morrën për bazë në arkitekturën e hershme Islame. Ndikimi i artit Sassanian, arkitektura dhe arti dekorativ i Persisë para islame kishin gjithashtu vlerë të madhe. Stilet e Azisë Qendrore u morën me inkursion nomad, gjithashtu edhe ndikimet kineze kishin efekt të dukshëm në pikturimin, poezinë e tekstilin Islam." Arti islam edhe ka huazuar elemente teknike dhe formative nga mjediset me të cilat ka kontaktuar apo bashkëjetuar, por fryma e Islamit ka qenë postullat i pacenueshëm i frymëzimit dhe veprës së artistëve muslimanë.

Në artin Islam ka elemente që përsëriten siç është përdorimi i dizajneve të përsëritura gjeometrike, lulore e bimore të cilat njihen si arabesque. Termi arabesque në Islam shpeshë përdoret për të simbolizuar natyrën e jashtëzakonshme, të pa dukshme dhe infinite të All-llahut.

Ngecja prapa në pikturë dhe skulpturë është e lidhur me besimin që synon njëshmërinë e Krijuesit, larg idhujtarisë pagane, e cila manifestohej pikërisht nëpërmjet pikturës dhe skulpturës. Bashkë me përhapjën e besimit Islam në hapësira të gjëra dhe për shekuj me rradhë, arti Islam ndikoi edhe te të gjithë popujt dhe civilizimet botërore. Përkundër qëndrimit të tillë ndaj puikturës prapë se prapë portrete të njerëzve gjenden në të gjitha epokat e artit Islam. Pasqyrimi i njeriut/njerëzve për arsyje adhurimi konsiderohet idhujtari dhe është rreptësisht i ndaluar në ligjin Islam, që shihet si sheriat. Gjithashtu pretendohet se gjenden piturime të Muhammedit, të dërguarit të fundit në Islam, e që këto piturime janë të bëra nga artistët muslimanë, përkundër mos ekzistimit të asnjë piture të realizuar nga artistë të kohës së tijë.

Pikturat që merren për bazë për argumentimin e ekzistimit të pikturave të Muhammedit janë ato të vitit 1314, plot 650 vite pas vdekjes së Muhammedit. Keto piktura, përveç pikturimit të portretit, në vehte përmbajnë elemente tjera të cilat nuk kanë bazë në Islam dhe që bien në kundështim me ligjet Islame dhe me përshkrimet Kur'anore të krijesave të krijuara nga All-llahu.

Arkitektura
250px|thumb|Xhamia e Madhe e Kordobës. Duke vlerësuar artin Islam në përgjithësi ndoshta mund të thuhet se shprehja më e mirë e artit Islam është në arkitekturë, posaçërisht ajo e ndërtimit të xhamive. Përmes godinave mund të ilustorhet efekti i kulturave të ndryshme në civilizimin Islam. Për shembull arkitektura Islame Jugoafrikane dhe Spanjolle ka elemente të romako-biozantine siç duken në pallatin Alhambra në Grenadë, ose në Xhaminë e Madhe të Kordobës. Megjithatë arkitektura Islame dallon nga ato të mëhershmet dhe ajo evropiane duke pasqyruar elemente të posaçme të zhvilluara nga vetë arkitektët e njohur muslimanë të kohës.

Shprehjet fascinuese të të bukurës arkitekturale gjenden tek ndërtimi i kubeve të xhamive, ndërtimi i të cilave është përdorur me shekuj. Kubeja më e vjetër që ka mbijetuar kohërat është Kubeja e Gurit e ndërtuar në vitin 691 në Jeruzalem. Kube tjetër e njohur është pjesë e xhamisë në Taxh Mahallë e konstruktuar në shekullin e XVII. Në shekullin e XIX ndërtimi i kubeve u bë pjesë edhe e arkitekturës perendimore.

Dekorimi
thumb|left|250px|Xhamia e Et'hem Beut në Tiranë. Një element përcjellës i arkitekturës Islame është dekorimi i cili çdo herë ka përcjellur të parën. Ndërtesat e ndërtuara nga muslimanët ose për muslimanët në teritoret e përfshira me kulturë Islame qoftë në të kaluarën ashtu edhe në të tashmen janë dekoruar me piturime të ndryshme, të lejuara, janë zbukuruar me kaligrafi ose me mozaiqe të ndryshme.

Kjo traditë ka qenë më e shprehur gjatë kohës së ekzistimit të fuqisë kulturore Islame në lindje si dhe në Andaluzi, por që nuk ka ngecur vetëm atje por është përcjellur edhe në pjesët tjera të Evropës, fillimisht përmes ndikimit të Perandorisë Osmane e pastaj me incime shoqërore në pjesët e Evropës Perendimore e më gjerë në gjithë Botën.

Zbukurimi i objekteve fetare është prezent edhe në trojet shqiptare. Ky zbukurim është më specifik tek objektet fetare të ndërtuara në kohët e mëhershme, por që vazhdon të jetë prezent edhe tani. Llojet e zbukurimeve dhe sasisë së artit të përdorur në objektet fetare Islame ndryshon varësisht nga vetë ndrëtuesit si dhe nga tradita në rajonin ku ai objekt është ndërtuar ose ndërtohet.

Xhami të vjetra të njohura për zbukurimet e tyre në trojet shqiptare janë : Xhamia e Larme në Tetovë, Xhamia e Et'hem beut në Tiranë, Xhamia e Madhe në Prishtinë e të tjera.

Kaligrafia
250px|frame|Nënshkrimi kaligrafik ([[tughra) i sulltanit osman Mahmudi II. Shkruan Mahmud Khan djali i Abdulhamidit është fitues përgjithmonë.]]

Kaligrafia Islame ose - bukurshkrimi arab fokusohet si një formë parësore e artit dhe si një shprehje vizuale qё lidhet me parimet kozmike dhe shpirtërore tё popujve qё pёrqafuan Islamin, si dhe me prejardhjet socio-historike tё tyre. Anёmbanë botës islame, kaligrafia është një simbol që përfaqëson bashkimin, bukurinë dhe fuqinë.

Kaligrafia përfaqëson drejtpërsëdrejti përgjigjen e shpirtit të muslimanëve ndaj zbritjes së shpalljes kur'anore. Poezia arabe ekzistonte para zbritjes së Kur'anit, mirëpo nuk kishte kaligrafi arabe para shpalljes kur'anore. Kaligrafia islame është një art specifikisht islam pa ndonjë paraprirje paraislamike.

Kuptimi i arteve nga pikёpamja islame, dallimi midis arteve dhe mjeshtrive, domethënia e simbolikës, motivet gjeometrike, arabeskat dhe zbukurimet kaligrafike janë në thelb të studimeve tё rralla por eminente tё bёra nё kohё tё ndryshme nga studiues tё shumtё, tё cilёt duke u pёrpjekur tё japin opinionet e tyre pёr kaligrafinë Islame nё pёrgjithёsi dhe atё arabe nё veçanti, hetojnё origjinën e saj dhe shpjegojnё zhvillimet e hershme dhe të vonshme rreth saj. Ata i kushtuan vëmendje tipeve të kaligrafisë, instrumentave, hetimit të hollësishëm të ndryshimeve estetike midis kaligrafisë arabe dhe asaj jo-arabe, gjë e cila arriti të sigurojë një metodë për të kuptuar shpirtin thelbësor të secilës kulturë.

Në fillim u zhvillua stili kūfī e pastaj stilet e tjera si naskhī, rik'a, ta'lik, divani, thuluth, muhakkik, rejhānī e nasta'līk u zhvilluan gjatë shekujve, me një preçizion dhe bukuri të pabesueshme. Kështu, dalëngadalë u krijua një art, që shtrihej nga shkrimi i tekstit të Kur'anit Fisnik gjer te shkrimi i librave në përgjithësi dhe stolisja e objekteve të jetës së përditshme, shtëpive dhe sigurisht xhamive, në mënyrë të tillë që mjedisi fizik islam pasqyronte Fjalën e Allahut dhe kësisoj e kujtonte muslimanin për Atë dhe për mësimet e fesë islame.

Letërsia
E rëndësishme është të kuptohet se letërsia arabe dhe ajo Islame dallojnë dhe nuk duhet që këto të dyja të shihen dhe kuptohen si një tërësi. Letërsia arabe është letërsia e cila është zhvilluar para ardhjes së Islamit, gjatë dhe pas ardhjes, kurse letërsia Islame ka filluar të zhvillohet nga ardhja e Islamit e këtej.

Ndikimi i Kur'anit mbi shpirtin e muslimanëve ishte aq i madh saqë mjedisi kulturor islam iu kthye botës së letërsisë si formë qendrore e të shprehurit artistik, kudo që u përhap Islami dhe u ndje ndikimi i Kur'anit.

Natyrisht gjuha dhe letërsia arabe morën të parat vulën e shpalljes kur'anore, duke qenë se shpallja e kishte shndërruar vetë arabishten, duke e bërë mjetin e përshtashëm për shprehjen e Fjalës së Allahut. Arabët kishin krijuar që më parë vepra madhore letrare në trajtën e poezisë përpara periudhës islame, në epokën e injorancës (el-xhāhilijjeh), por ishte ndikimi i Kur'anit ai që e shndërroi këtë letërsi në letërsi islame. Që në kohën e shokëve të Profetit shohim një kryevepër të tillë letrare si Nehxh ul-Belāgha ("Kulmi i Elokuencës") e 'Alī ibn Ebī Tālibit, që përfshin disa nga ligjëratat dhe thëniet e tija, të mbledhura në formën e tanishme në shekullin e katërt islam nga Sejjid Sherīf er-Radī. Ky punim, që shënon një nga kryeveprat e hershme të literaturës fetare në arabisht u pasua nga lutjet dhe përgjërimet e nipit të tij Zejn ul-'Ābidīn es-Sexhxhādit, Sahīfe es-sexhxhādija e të cilit është quajtur nga shumë njerëz si "Psalmet e Familjes së Profetit".

Gjatë periudhës së hershme umejjade u shfaqën gjithashtu një sërë poetësh të rëndësishëm që shkruanin në arabisht, të cilët filluan të pasqyronin gjithnjë e më tepër etosin e Islamit në poemat e tyre. Poetë të tillë si el-Farazdāku dhe më vonë el-Hallāxhi shkruajtën poezi qartësisht islame e jo vetëm arabe. Po kështu në prozë, me shfaqjen e shkrimtarëve si el-Xhāhizi, letërsia arabe fitoi një përmasë shumë të dallueshme islame. Edhe në tregime të thjeshta si Njëmijë e Një Netë, të cilat i përkasin erës së vonë 'abbāside mund të vërehen shumë aspekte të mësimeve të Islamit dhe jetës së shoqërisë islame, të pasqyruara nga letërsia. Kjo vepër vepër në perëndim u përkthye në shekullin e XVIII nga Antoine Galland. . Vepra kishte ndikim të madhë kështu që shumë imitime u shkruan në vendet perendimore e posaçërisht në Francë.

Ibn Tufail dhe Ibn al-Nafis ishin pionier të novelave filozofike. Ibn Tufail shkroi novelën e përë fiktive arabe titulluar Hayy ibn Yaqdhan (Philosophus Autodidactus) si përgjigje ndaj veprës së al-Ghazaliut, Moskoherenca e filozofëve dhe pastaj Ibn al-Nafis shkroi veprën Theologus Autodidactus si përgjigje ndaj Ibn Tufailit.

Përkthimi i parë i veprës së Ibn Tufailit e që u bë në latinisht u realizua në vitin 1671 nga Edward Pococke, kurse në anglisht u përkthye në vitin 1708 nga Simon Ockley. Këto përkthime më vonë inspiruan shkrimtarin Daniel Defoe që të shkruaj veprën Robinson Crusoe,. Philosophus Autodidactus gjithashtu inspiroi shkrimtarin Robert Boyle që të shkruaj novelën filozofike Natyralisti ambicioz. Tregimi kishte ndikim tek shumë shkrimtarë të tjerë dhe elementet dukshëm u dalluan në veprat e tyre si tek Rousseau, Rudyard Kipling e të tjerë.

Vepra e Dante Alighierit Komedia Hyjnore, që konsiderohet ekipu më me vlerë në letërsinë italiane, nuk është asgjë më shumë veç se një shtjellim dhe përshtatje direkte ose indirekte nga punimet eshatologjike Islame: hadithi dhe Kitab al-Miraj (përkthyer në latinisht nv vitin 1264 ose pak më herët se Liber Scale Machometi, "Libri i udhëtimit të Muhammedit") duke marrë parasyshë udhëtimin e Muhammedit në qiell dhe shkrimet shpirtërore të Ibn Arabit. Në anën tjetër Murët kishin ndikim të konsiderueshëm të shkrimtarët si George Peele dhe William Shakespeare. Disa nga punimet e tyre kishin personazhe mure, si në veprën e Peeles Beteja e Alkazarit, ose veprat e Shekpsirit Shitësi i Venedikut, Titus Andronicus, dhe Othello.

Miniaturat
thumb|200px|Faqja hyrëse e Kur'anit e punuar në shekullin e XVIII. Formati 22.7 x 14.2cm. Në artin Islam zënë vend të rëndësishëm edhe miniaturat. Miniaturat më të mira janë ato persiane dhe pas tyre mogulet e turket, që u ndikuan nga persianët përbëjnë kryevepra të artit dhe pasqyrojnë kulmin e artit të pikturës në botën islame. Këto miniatura, sidomos ato të periudhave tīmurīde dhe safavīde, në të vërtetë janë çmuar universalisht si kryevepra të mrekullueshme artistike. Miniaturat persiane arritën përsosje të mahnitshme nga këndvështrimi i ekzekutimit të detajeve, ndërthurjes së ngjyrave dhe trajtimit të tyre shpirtëror e jonatyralist të figurave dhe formave. Por duhet mbajtur mend se miniatura ka qenë përherë e lidhur me artin e librit dhe u quajt miniaturë sepse nuk ishte kurrë e madhe në përmasa. Ndjeshmëria islame, edhe pse nuk i ndaloi figurat, përveç atyre të lidhura me Allahun dhe Profetin ishte e dhënë shumë më tepër pas formave arabeske gjeometrike dhe abstrakte dhe nuk e vendosi artin figurativ në qendër të interesimit të saj artistik. Prandaj, ndërkohë që miniaturat hyjnë në lavditë e trashëgimisë artistike të Islamit, ato s’janë aq qendrore për të sa artet e kaligrafisë, arkitekturës dhe skicimit urban. Kur’anët memlūkë dhe tīmurīdë përfaqësojnë në njëfarë kuptimi kulmimin e arteve pamore, në krahasim me të cilat edhe pikturat më të mëdha si ato të Bihzādit kanë domethënie më të vogël fetare e shpirtërore.

Turqit që në periudhën paraislame kishin traditë të ilustrimit të dorëshkrimeve. Ilustrimet murore më të vjetra që njihet me ilustrime janë ato të shekullit VI, VII e VIII. Dokumentet më të vjetra me ilustrime të shkruara në turëqisht, kinezisht e arabisht janë ato të periudhës së Akusit të vitit 717-719 dhe i takonin princit turk i cili asokohe u ndesh me ushtrinë muslimane në Pencikent afër Samarkandit.

Miniaturat indo-Islame të realizuara në Indinë Veriore në ateljetë e perandorëve mogulë Akbar, Jahangir, dhe Shah Jahan (XVI - XVII) në fillimin e tyre kishin elemente persiane, por më vonë ato u zhvilluan në stilin e tyre unik duke kombinuar teknikat persiane dhe evropiane gjithashtu dhe traditen hindu dhe Islame: Këto vepra shprehnin realizëm të madh. Sidoqoftë, shumë nga veprat u realizuan nga më shumë se një artist sëbashku hindus dhe muslimanë.

Ateljeu i parë pas përhapjes së Islamit në Indi u hap nga perandori i tretë mogul Akbar (1556–1605). Ai tentoi që të ulë tensionet mes komuniteteve indiane islame, hindu e budiste përmes shtypjes së historive dhe mitologjive të ilustruara të kulturave të ndryshme duke nxitur mirëkuptim dhe tolerancë. Sidoqoftë atejlea e perandorit së shpejti u bë e njohur për miniaturat e realizuara, këto miniatura mbetë të njohura edhe gjat regjimit të perandorit Jehangir për të filluar zbehjen në kohën e sundimit të Shah Jahan (1628–1666).

Muzika
Ndër artet e Islamit, këndimi i Kur'anit është më i rëndësishmi dhe më qendrori. Ai është arti i shenjtë suprem i Islamit. Arti i këndimit të Kur'anit sigurisht kombinohet në shumë kontekste me artin e shkrimit të Fjalës së Shenjtë dhe gjithashtu me recitimin e ndodhive e historive, që gjenden në aq shumë sure të Tekstit të Shenjtë.

Nuk mund të flitet për artin dhe spiritualitetin islam, e të mos shtrohet edhe çështja e muzikës, e cila nga pikëpamja shpirtërore është e një domethënieje madhore, jo thjesht në vetvete, por edhe në lidhjen e saj me poezinë, një shembull të së cilës na e ka dhënë Xhelaludin Rumiu. Edhe Kur’ani madje, në prozimin e tij tradicional, është njëkohësisht edhe muzikë edhe poezi, ndonëse tradicionalisht ai nuk klasifikohet si asnjëra prej tyre. Megjithatë, duke qenë Fjala e Zotit, ai radhitet në një kategori përmbi të gjitha kategoritë e artit njerëzor. Duhet hulumtuar bota islame, në fazat e ndryshme të historisë së saj, si dhe sot, për t’u ndërgjegjësuar mbi praninë e muzikës në shumë prej aspekteve më themelore të kësaj tradite. Thirrja për namaz (ezani) thuajse përherë këndohet ashtu si edhe Kur’ani Fisnik, recitimi i të cilit është më i mrekullueshmi i të gjitha muzikave për shpirtin e besimtarëve, edhe pse teknikisht ai recitim nuk është quajtur kurrë ‘muzikë’, d.m.th musiqa apo gina.

Shumë dijetarë të famshëm islamë, sidomos filosofët, matematikanët dhe mjekët, e njihnin mirë muzikën dhe teoritë e saja, ndërkohë që disa, si Farabiu, Ibn Sina dhe Urmawiu, ishin autoritete të rëndësishme të teorisë muzikore. Disa mjekë muslimanë e përdornin muzikën në shërimin e sëmundjeve, si shpirtërore ashtu edhe trupore, dhe mbi dimensionin terapeutik të muzikës është shkruar një numër i konsiderueshëm punimesh. Shkrimtarët dhe poetët gjithashtu ishin shpesh të njohur me muzikën, dhe Persia në veçanti ka qenë pothuajse e pandashme gjatë historisë islame, siç na ilustron Kitab al-Agani i Ebu Faraxh el-Isfahanit për periudhën e hershme muslimane. Si në letërsinë arabe, ashtu edhe në atë persiane mund të vërehet lidhja e afërt ndërmjet kryeveprave të poezisë - si Burdah-i apo Gazel-et e Hafizit - dhe përkthimeve të tyre muzikore në pothuajse të gjitha periudhat dhe nënqiejt.

Islami e ka ndaluar muzikën që shpie në harrimin e Zotit, dhe ia ka ndaluar edhe atyre muslimanëve, të cilët ajo do i tërhiqte nga bota e përshpirtshme dhe t’i zhyste në duniallëk nëpërmjet dëgjimit të vet. Megjithatë, Islami e ka ruajtur muzikën në aspektin e saj më sublim e prapëseprapë racional, në tërë bashkësinë e tij. Në psalmodinë e vet të Kur’anit dhe këngëve fetare që i kushtohen të Dërguarit (s) dhe ceremonitë e shenjta islame, dhe me anë të dimensionit e tij të brendshëm, Islami e ka bërë muzikën një shkallë që shpie tek prania e Zotit. Ai i ka dhuruar muzikës një cilësi kontemplative e cila është jehona e xhenetit e në të cilën ndërthuren shqisorja dhe asketikja, bukuria e kësaj bote dhe e së tashmes e të këtushmes.

Punimi i qilimave
thumb|250px|left|Pjesë nga qilimi i xhamisë së Madhe në Oman. Shtrojet e dyshemeve e më vonë qilimët janë pjesë të pa ndashme të vendbanimeve dhe faltoreve të muslimanëve që nga koha e ardhjes së Islamit. Kjo nevojë aq e madhe e shtrojeve vie si rezulat i rrespektimit të udhrërit të All-llahut në shumë ajete në Kur'an si dhe rrespektimit të udhërave të Muhammedit, të dërguarit të fundit në Islam, i cili urdhëron për plotësimin e shumë formave të pastërtisë duke filluar që nga pastrimi nga thonjët e gjer tek pastrimi i përgjithëshëm.

Islami ngriti në atë nivel pastërtinë saqë vendet e pa pastra i bëri të ndaluara për muslimanët, faltoret i bëri të ndaluara për të pa pastërtit si dhe muslimanët i urdhëroi që të pastrohen, për të arritur pastërtinë shpirtërore.

Për të plotësuar këto kushte muslimanët bënë pjesë të jetës dhe pastërtis së tyre shtrojet e dyshemeve, qilimët. Shtrojet e punuara nga muslimanët ose nga të tjerët për muslimanët nuk ishin vetëm shtroje sa për t'i ikur pa pastërtisë, por punimi i tyre u bë pjesë në vete e artit Islam.

Për shkakë të arritjeve artistike në artin e punimit të qilimëve, qilimët nga shumë studjues perendimor u quajtën "qilim origjinal".

Arti i punimit të qilimëve Islam daton mes viteve 531 - 579 në Persi dhe Turqi. Mendohet se punimi i qilimëve ka zgjatur më shumë në Turqi se sa në Persi pas gjatë vizitës së tijë në Turqi, Anadolli i atëhershëm, në vitin 1271, Marco Polo i përshkruan qilimët e punuar me forma gjeometrike si më të bukurit në botë.

Shitja e qilimëve "origjinalë", të punuar me dorë, në Itali filloi në shekullin e XIV pasi që tregtarët venedikas i blenë për herë të parë ato në Persi. Në evropën perendimore u bënë të përkuar në shekullin XVII e XVIII dhe që nga ajo kohë këta qilimë janë art në vete në tregun botërorë, këtë dëshmon arritja e kualitetit të lartë në prodhim dhe rritja e çmimeve të jashtëzakonshme në ankandet botërore.

Qeramika


Një ndër degët më të zhvilluara dhe më të përsosura të artit Islam është qeramika e lustruar, në këtë sferë artistët kanë arritur shkallë të lartë të kreativitetit dhe inovacionit. Prodhimet qeramike dhe të porcelanit nuk ishin shumë të popullarizuara dhe të rëndësishme në kohën paraislame pasiqë artistë e asaj kohe prodhimet e veta më shumë i bënin nga ari dhe ardhendi, ky lloj arti mori hov pas shtrirjes së Islamit në tokat arabe.

Prodhimet e qeramikës së lustruar në artin Islam ishin dominuese plot dhjetë shekuj, që nga shekulli VIII e gjer në shekullin e XVIII. Qeramika e lustruar ishte një nga teknologjitë më të hershme e prodhuar nga prodhuesit muslimanë. Qeramikat e para të lustruara u prodhuan rreth shekullit VIII në Basra, ato ishin të lustruara me ngjyrë të kaltër. Një kontribut tjetër i muslimanëve në këtë sferë është realizimi i produkteve nga gresi që nga shekulli i IX në Irak Fabrika e parë për realizimin e produkteve nga qelqi dhe qeramika u ndërtua në Ar-Raqqah, Siri, në shekullin e VIII. Në tokat muslimane të asaj kohe kishte edhe komplekse tjera prodhimi siç ishin ajo në Fustat që funksionoi që nga viti 975 gjer në vitin 1075, ajo në Damask nga viti 1100 gjer rreth vitit 1600 dhe ajo në Tabrik që funksionoi që nga viti 1470 e gjer në vitin 1550.

Qeramika ose porcelani i përzier me metal i cili i jep efekte ylbertësie prodhmeve u zbulua në Irak nga kimisti arab Xhabir ibn Hayyan (Geberi) në shekullin e VIII, gjatë kohës së kalifatit Abbasid. Zbulim tjetë ishte albarello, prodhim qeramike ose porcelani që shfrytëzohej në barnatore për të ruajtur barërat e thara. Zhvillimi i këtij lloji të farmacisë u bë në Lindjen e Mesme Islame e që në Evropë për herë të parë u soll në Florence, Itali nga tregtarët Hispano-Moresque në shekullin e XV.

Stili i sjellur nga tregtarët Hispano-Moresque u shfaq në Andaluz në shekullin e VIII nën udhëheqje të Fitimidëve. Ky ishte stil i qeramikës Islame që u krijua në Spanjën Islame, pasi që Murët kishin paraqitur dy teknika të prodhimit të qeramikës në Evropë.

Prodhimet e qeramikës dhe porcelanit të ilustruar me motive Islame u përhapën edhe në trevat shqiptare pas shtrirjes së Perandorisë Osmane në ballkan. Ndër prodhimet e ilustruara nuk ishin vetëm ato të gjësendeve për nevojat e njerëzve, por kishin të bënin edhe me forma zbukuruese si dhe pjesë tjera të ilustruara për objekte banimi e adhurimi. Xhamia e Pacurrës, rrethi i Shkodrës, është shembull i një faltoreje të zbukuruar me qeramikë të ilustruar.

Teatri
Sa i përket artit interpretues format më të përhapura të teatrit gjatë Viteve të Arta Islame ishte teatri i kukullave (që përfshinte kukulla dore, lojëra hijesh, marionete etj) dhe dramat e njohura si ta'ziya, ku aktorët shfaqnin seri me përmbajtje të historisë së muslimanëve. Shfaqjet laike të njohura si akhraja, ishin më pak të popullarizuara se sa shfaqjet me kukulla dhe ato ta'zieh.

Teatri turk i kukullave, Karagoz, ka ndikuar dukshëm në rajonin për rreth. Mendohet që ky aktrim të ket ardhur nga Kina përmes Indisë. Më vonë këtë lloj aktrimi e morën mongolët nga kinezët dhe e përkthyen në turqisht. Disa dijetarë pohojnë se Teatri i Hijeve erdhi në Anadoll në shekullin e XVI nga Egjipti. Përkrahësit e kësaj teorie pohojnë se kur Sulltan Selimi pushtoi Egjiptin në vitin 1517 ai prezentoi në një shfaqje të tillë teatrale të realizuar për nder të tijë. Ai ishte aq i impresionuar sa që solli këtë lloj aktrimi në Stamboll ku djali i tijë, më vonë Sulltani i Mrekullueshmi, kishte interes të madh në shfaqjet.

Në vendet tjera stili i aktrimit me hije dhe kukulla i njohur si khayal al-zill – një term metaforik ndërkombëtarë kuptimi i të cilit përkthehet si ‘hijet e imagjinatës’ ose ‘hijet e fantazisë'. Kjo është shfaqje teatrale hijesh e përcjellur me muzikëku si instrumente përfshihen daullet, defet pa fletat e metalit dhe flautat si dhe efektet speciale si tymi, zjarri, bubullimat, kërcitjet, zhurmat si dhe çfardo efekti tjetër që do të bënte audiencën të qeshte ose të dridhej.

Në Iran teatri i kukullave ekzistonte më herët se në vitin 1000 e që fillimisht vetëm kukullat doreza dheme fije ishin të popullarizuara. Llojet tjeta të stileve të aktrimit me kukulla u bënë të njohura në kohën e Kajarit.

Historia e artit Islam
Duke marrë parasyshë shtrirjen e shpejtë të teritoreve Islame, ndeshjen me kulturat tjera tek popujt tjetë si dhe duke marrë parasyshë kohën e realizimit të këtyre ndyshimeve arti Islam gjatë historisë mund të ndahet në disa periudha.

Periudha Muavijane
thumb|250px|Mozaik nga në Mekhnes. Gjatë periudhë Muavijane u zhvillua arkitektura e qytetëruar pasiqë u futën koncepte dhe plane të reja në praktikë. Kështu erdhi në shprehje "plani arab", me oborre dhe xhami të mëdha me stil të ri. Kjo lloj arkitekture u bë e njohur me ndërtimin e xhamisë së madhe të Damaskut e cila u përfundua në vitin 715 gjatë kalifatit të Al-Walidit I) . Kjo ndërtesë u mor si pikë referimi për ndërtues dhe historian të artit.

Kubeja e Gurit në Jeruzalem është një nga ndërtesat më të rëndësishme të artit Islam e cila në vete përmban mozaik, frizë epigrafik e shumë elemente të tjera të pastra Islame. Pallatet e shkretëtirës në Jordan dhe Siri, Mshatta, Qasr Amra dhe Khirbat al-Mafjar, shërbyen për kalifët si vende për jetesë, halla për pritje, banjo publike dhe ishin të dekoruara që të shprehnin një nivel udhëheqës.

Gjatë kësaj periudhe prodhimi i produkteve të qeramikës akoma ishte në fazën fillestare, oblekte të pa lustruara deri në këtë periudhë. Nga kjo kohë ka vetëm disa objekte metali që kanë mbijetuar, por është e vështirë të bëhet ndarja e objekteve Islame nga ato të paraislames.

'Abd al-Malik paraqiti monedha standarde të cilat kishin mbishkrime arabe. Zhvillimi i shpejtë i monedhës në hapësirë lokale gjatë kohës së ndërtimit të Kubes së Gurit demonstron ndryshim të hovshëm të kulturës në kohën e Muavijes. Kjo periudhë paraqet gjenezën e pjesërishme të artit Islam.

Periudha Abaside (VIII - XIII)
thumb|250px|Pjata e punuar me stilin fajence gjatë periudhës Abaside. Në kohën e kalifatit Abasid (750 - 1258 ) që pasoi pas kalifatit të Muavijes (661–750 ), pika kryesore politike e kulturore Islame kaloi nga Siria në Irak ku në vitin 762 Bagdadi, qyteti qarkullues i paqes (madinat al-salam), u themelua si kryeqendër e re. Në dy shekujt e parë të periudhës Abaside u pa një shfaqje dhe përhapje e stilit të ri të artit Islam ku shfaqën forma dhe teknika të pasta Islame.

Na shumë lloje të artit që u zhvilluan gjatë kohës Abaside, arti i përpunimit të tekstilit luajti një rol shumë të rëndësishëm në shoqëri, art që vazhdoi të zhvillohej edhe në periudhat pasuese. Tekstilet ishin të gjithë pranishme në tokat Islame duke shërbyer si veshje, tekstile shtëpiake dhe arkitekturë portative. Prodhimi dhe tregëtia me tekstile ishte industri shumë e sofistikuar dhe profitabile. Tekstilet shpesh bëheshin edhe me materiale me vlerë të lartë si mëndafsh, ari e argjent si dhe dekoroheshin me dizajne të ndryshme komplekse, kështu paraqisnin të mira luksoze duke shprehur pasuri dhe statut social. Tekstili Islam i njohur për përmbajtjen artistike e kualitative në masë të madhe u shit dhe në Perëndim, ku rvndësia e tyre ndikoi në gjuhët evropiane.

Gjatë kësaj kohe u zhvillua edhe prodhimi i qeramikës së lustruar e cila kërkonte kohë dhe precizitet për tu realizuar kështu që llogaritej ndër gjërat me vlerë dhe luksoze. Në këtë sferë të artit u bënë dy inovacione të mëdha: inovacioni i punimeve fajence dhe qeramikës ose porcelanit të lustruar me metal. Pasiqë Islami, përmes haditheve të muhammedit, i ndalon përdorimin e arit dhe argjendit për zbukurim të objekteve artistët përdorën përzierje të squfurit dhe metaleve oksidike zbukuruar objekteve që tanimë ishin të lustruar. Kërkonte precizitet dhe kohë, kështu që produktin e bënte luksoz dhe të kushtueshëm dhe të dallueshëm nga prodhimet e qeramikës së lustruar në kulturat tjera. .

Kaligrafia filloi të përdorej për shkrimin e faqeve Kur'anore dhe letrave të ndryshme deri në atë masë sa humbëte të gjeturit e menjëhershëm të asaj që ishte shkruar. .

Gjatë viteve 836-892 në vend të Bagdadit, kryeqendër ishte Samarra, qytet në veri të Bagdadit e që është pjesërisht domethënës për të kuptuar artin dhe arkitekturën e periudhës Abaside. Në këtë qendër u zhvillua stil i ri i mbulimit të sipërfaqeve, stil i quajtur i pjerrët, si dhe u bë dekorim i ri me dizajne me figura gjeometrike të përsëritura dhe me pseudo forma të bimëve që më vonë në perëndim u bënë të njohura si "arabeska".

Periudha Fatimide X - XII
thumb|left|150px|Amulet i shekullit XI prodhuar në Egjipt gjatë periudhës së kalifatit Fatimid. thumb|250px|[[Sixhadeja|Sixhade e prodhuar në Tinnis, Egjipt në vitin 983, në periudhën e kalifatit Fatimid.]] Kalifati Fatimid, emri i të cilit rrjedh nga emri i vajzës së Muhammedit (të dërguarit të fundit në Islam) Fatimes, erdhi në pushtet më 9 gusht të vitit 969 me hyrjen e gjeneralit Gauhar në Fustat-Misr dhe përfundoi në vitin 1171 dhe gjatë kësaj periudhe teritoret Islame u zgjeruan duke përfshirë hapësirën ku sot gjenden Algjeria, Tunizi, Sicilia, Egjipti e Siria.

Gjatë kësaj periudhe u zhvillua arti i përpunimit të zbukurimeve nga ari, dizajnimit të kristaleve shkëlqyese e transparente, përpunimit të kuarceve pa ngjyrë, gjithashtu edhe përpunimi i qelqit ishte art i zhvilluar në nivel të lartë. Qendra udhëheqëse u bë afër Kairos së Vjetër në vendin e quajtur al-Fustat ku dhe ishte qendra e prodhimeve të qeramikës, qelqit, metaleve, shkëmbinjëve zbukurues dhe pvrpunimit të drurit. Qendra prodhimi të artizanateve u hapën edhe në pjesë të tjera të Egjiptit. Përpunimi i qeramikës së ilustruar ishte në një nivel shumë të lartë. Disa prej prodhimeve që kan mbijetuar gjer në kohën e sotme mbajnë dhe mbishkrimin e prodhuesve të vetë. Gjithashtu edhe përpunimi i veglave dhe zbukurimeve të drurit e arit kishte arritr nivel të lartë artistik. Artistët e asaj kohe krijuan motive të reja dekorative dhe shfrytëzuan shumë format figurative si njerëzore ashtu edhe shtazore.

Vepra e parë madhore artistiko-arkitekturale ishte dizajnimi qarkorë i qendrës së parë të tyre, qytetit al-Mansuriya, në vitin 947, që mund të vlerësohet si sfidë e qëllimshme ndaj qytetit Abasid, Badadit që njihej si "qyteti i paqes (madinat al-salam).

Ky kalifat themeloi qytetin e Kairos (al-Qahira, që don të thot "triumfuesi") në vitin 973 dhe e bënë qendër të tyre që shumë shpejtë u bë rival i Bagdadit. Në këtë qytetë me hov të madhë dhe me stil të jashtëzakonshëm u zhvilluan artet dekorative që e bënë qendër kulturore të botës Islame.

Ata zhvilluan edhe arkitekturën duke iu përmbajtur teknikës Tulunide dhe përdorëm materiale të ngjashme, por gjithashtu bënë dhe prodhime të veta specifike. Në Kairo sëbashku me themelimin e qyteti u ndërtua edhe xhamia e parë madhështore al-Azhar (969–73), ku u themelua njëkohësisht edhe instituti i edukimit të lartë, ku sot është universiteti i njohur i Al-Azharit. Xhamia al-Hakim (996–1013) është një shembull i rëndësishëm i arkitekturës dekorative të periudhës Fatimide. Objekte tjera që kanë mbijetuar nga kjo periudhë janë xhamia al-Aqmar (1125) dhe portat hyrëse të qytetit të Kairos të ndërtuara nga veziri Badr al-Jamali (1073–94).

Xhami tjera të ndërtuara gjatë kësaj periudhe ishin: Al-Juyushi (1085) që njihet edhe me emra tjerë, Sayyida Ruqayya Mashhad (1133) që njihet edhe me emra tjerë , Vizier al-Salih Tala'i (1160) dhe mauzoleu Yahya al-Shabihi (1150).

Periudha Seljuke 1071-1299
left|thumb|250px|Minareja e periudhës seljuke në Damgan, Iran. Periudha e Seljuke filloi në vitin 1071 pas përmbysjes së perandit bizantin Romanos Diogenes nga udhëheqësi Seljuk Alparslan në Malazgirt.

Periudha Seljuke në historinë e artit dhe arkitekturës zgjati për rreth dy shekujsh, gjersa u themelua dinastia Ilkhan në vitin 1299. Gjatë kësaj periudhe bota Islame kaloi nga teritoret arabe në qendrat Seljuke, në qytetet si Merv, Nishapur, Rayy dhe Isfahan. Pavarësisht nga invazionet turke kjo periudhë e ringjalljes persiane filloi me publikimin e Firdausit, "Shah-namah", që përbën për Persinë një periudhë me zhvillime intenzive të artit kreativ. Produktiviteti i dukshëm i këtyre shekujve në artet vizuele në krahasim me shekujt e mëparshëm paraqet hedhe të një hapi të madh përpara.

Gjatë periudhës seljuke artistët nuk inkurajuan vetëm nga sulltanët, por gjithashtu edhe nga nga emirët lokal si dhe nga familjet e pasura të vendit. Kështu që intenzivisht dhe në nivel të lartë u zhvillua arti dekorativ ku kujdes të veçant iu kushtua përpunimit dhe zbukurimit të drurit, përpunimit të zbukurimeve nga guri, përpunimit të metalit, përpunimit dhe ilustrimit të qeramikës, përpunimit të qelqit di dhe prodhimet e tekstilit dhe prodhimi i qilimëve. Enët për përdorim të përditëshëm u dekoruan me gravura e zbukurime tjera, në anën tjetër gjersa të gjitha metalet e tjera zbukuruese përdoreshin për zbukurim të enëve dhe objekteve, ari dhe argjenti përdoreshin vetëm për stoli grashë.

Inovacioni më i rëndësishëm në periudhën seljuke ishte përpunimi i metalit, posaçërisht arti i zbukurimit të prodhimeve nga bronzi me ari dhe argjend. Kjo teknikë u zhvillua në Herat dhe Nishapur në rajonin Khorasan dhe përfshinte përdorimin e figurave gjeometrike dhe bimore në zukurimin e gjësendeve. Qendra më e rëndësishme e prodhimeve metalike ishte Konya që përfshinte stilin iranian, dhe shumë prodhues në Artukid punonin në stilin Mosul.

Inovacionet e paraqitura nga arkitektët iranian gjatë kësaj periudhe kishin jehonë dukshëm më të madhe se sa në Indi e në Azinë e Vogël. Në shumë raste artistët seljuk konsolidonin dhe perfeksiononin format dhe idetë që njiheshin shumë kohë më parë. Këtë e dëshmon ndërtimi i minaresë së xhamisë në Damgan, Iran. Efektet dekorative të arritura duke përdorur tulla me vrima duke formuar ritëm dhe forma gjeometrike origjinale të nivelit të lartë.

Miniaturat seljuke, nga të cilat vetëm disa kan mbetur për shkak të shkatërrimit të madhë gjatë invazionit mongol, ishin shumë të zbukuruara. Qendra kryesore për shtypjen e librave gjatë shekujve XII dhe XIII ishte Iraku, por në këtë shtyp ndikim kryesor kishte ndikim të madhë Iranian. Sa për ilustrim të kujdesit në dizajn dhe ilustrim kanë mbijetuar disa shembuj të Kur'anëve sejlukian ku rol kryesorë merr shkrimi kufik.

Periudha Seljuke pa dyshim ishte njëra nga periudhat më kreative në historinë e botës Islame, paraqiti arritje madhështore në të gjitha fushat artistike me ndyshime të dukshme në kontekst, nga regjionet tjera.

Arti në Andaluzi
thumb|Al-Mughira, punuar nga [[Madinat al-Zahra në vitin 968, sot gjendet në Luvër, Francë.]]

Kalifati i parë i cili u vendos në al-Andalus, ''(Andaluzi, Spanjë), ishte ai Muavijan. Pas rënjes së këtij kalifati në krye të vendit erdhën mbretëri të ndryshme, por arti nuk kishte ndryshime të dukshme. Kah fundi i shekullit XI dy fise berbere, Almoravidët dhe Almohadët pushtuan qendrën e Magrebit dhe Spanjës, duke sjell me sukses ndikimet artistike magrebiane. Nga një seri e luftimeve të krishtere zvogluan pushtetin Islam në spanjë duke i kthyer kufinjtë në Grenadë në shekullin e XIV. Teritori ishte nën udhëheqjen Nasiride, të cilët arritën të mbaheshin gjer në vitin 1492. al-Andalus ishte qendra më e madhe kulturore në Evropë në Mesjetë. Përkrah sjelljes së ndryshimeve pozitive në edukim me hapjen e universiteteve, ku ligjëroheshin shkencat dhe nga ku merrnin dituri edhe evropianët jo muslimanë, të cilët ishin të pa njohur për krishterët (siç ishte universiteti Averroes), vendi ishte njësoj jetësorë edhe për zhvillimin e artit.

Një nga pikat kyçe të shpirtit artistik në këtë kohë ishte arkitektura. Gjatë qëndrimit të muslimanëve në al-Andalus u bënë shumë ndërtime arkitekturale të llojeve të ndryshme duke përfshirë kështjella, ndërtesa ushtarake të llojeve të ndryshme e ndërtime tjera. Nga 4000 objekte arkitekturale që akoma mbijetojnë si Xhamia e Madhe e Kordobës, e njohur për vlerat e larta arkitekturale e artistike, pastaj monumentet tjera si Bab Mardum në Toledo, Spanjë, ose qyteti i kalifatit Medina Azahara, kompleksi arkitektural Alhambra në Grenadë etj. tregojnë vlerat e larta artistike të asaj kohe, ku në ndërtimin e këtyre objekteve u përdorën shumë teknika.

Fildishi u përdor shumë për prodhimin e arkave dhe arkivolëve. Në sferën e artit me përpunim të metalit u ndërtuan skulptura të mëdha të cilat shërbenin për fontana ose akumulim të ujit. Prodhimet tekstile të cilat ishin me vlera të mëdha artistike ishin kërkesë e madhe në Evropë, shumë tekstile janë gjetur në pasuritë e kishave të Botës së Krishtere ku shërbenin si mbulesa për të shenjtërit. Gjatë kësaj kohe edhe pse me intenzitet më të vogël, prarë se prapë u zhvillua edhe arti i përpunimit dhe ilustrimit të drurit.

Jeta Islame në al-Andalus, Spanjën e sotme, la gjurmë të pa shlyeshme si në jetën e përditëshme të banorëve të prapambetur të asaj kohe ashtu dhe në zhvillimin e artit, nivel dhe vlera të cilat asnjëherë më vonë nuk arritën të zhvillohen. Ky zhvillim edukativ, kulturorë e artistik pati ndikim të madhë edhe në pjesë tjera të evropës posaçërisht në aspektin shkencorë, me përkthimin e veprave të ndryshme shkrencore nga arabishja në latinisht.

Arti në Egjyp dhe Siri
thumb|250px|Detaje nga "[[Baptistère de Saint-Louis," punuar në gjatë shekujve XIII - XIV në Mamluk, sot gjendet në Luvër, Francë.]]

Fillimisht në Egjypt Islami u shtri në kohën e kalifatit Fatimid (909-1171). Edhe për kundër dallimeve të mëdha në formën dhe vlerat e besimit në mes egjiptasve të asaj kohe dhe muslimanëve, prapë se prapë sunduesit Islam nuk shkatërruan asgjë nga kultura e lashtë egjiptase, por ata zhvilluan vlerat e reja artistike të bazuara në ligjet dhe rregullat Islame, të njohura përmes Kur'anit dhe hadithit.

Gjatë periudhës së qënrdimit të udhëheqjes Islame në egjipt në nivel të dukshëm u zhvillua arti në këtë vend, ku u paraqitën disa stile dhe teknika të reja artistike.

Në të njejtën kohë në Siri në fuqi ishte kalifati Seljuk. Në vitin 117 Saladini zgjeroi teritoret e kalifatit fatimid nga Egjipti dhe kalimthi vuri në pushtet udhëheqësinë Ajubide. Edhe pse nuk u bënë zhvillime të jashtëzakonshme në arkitekturë përsëri vërehen dukshëm vlerat artistike të kësaj kohe në ndërtimin e objekteve luksoze. Prodhimtaria e prodhimeve qeramike dhe metalike vazhdoi të zhvillohej pa ndërprerë, qelqi i emaluar u bë gjithashtu fuqi në vete

Në vitin 1250, Mamlukët zgjeruan teritoret e tyre, kështu që në vitin 1261 arritën të zgjerohen edhe në Siri. Malukët në këto teritore qëndruan për tre shekuj, gjer në vitin 1517. Mijëra objekte arkitekturale u ndërtuan gjatë kësaj periudhe. Shembull është Baptisteria në Saint Louis, që ishte që nga objektet më të famshme Islame. Sa i përket arteve luksoze, përpunimi i metalit dhe qelqit ishin primarë.

Literaturë
Libra dhe Gazeta
 * "Kaligrafia Islame dhe komunikimi i saj me kulturën materiale shqiptare", Ramiz ZEKAJ, PERLA – Revistë shkencore – Kulturore tremujore, Viti IX 2004 Nr. 1 (32) fq. 121-133, Botuesi: Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” – Tiranë
 * Hillenbrand, Robert. Islamic Art and Architecture, Thames & Hudson World of Art series; 1999, London. ISBN 978050020305.
 * Hillenbrand, Robert. Islamic Art and Architecture, Thames & Hudson World of Art series; 1999, London. ISBN 978050020305.
 * Hillenbrand, Robert. Islamic Art and Architecture, Thames & Hudson World of Art series; 1999, London. ISBN 978050020305.
 * Hillenbrand, Robert. Islamic Art and Architecture, Thames & Hudson World of Art series; 1999, London. ISBN 978050020305.
 * Hillenbrand, Robert. Islamic Art and Architecture, Thames & Hudson World of Art series; 1999, London. ISBN 978050020305.

Enciklopedi


 * - The New Encyclopedia Britannica, Encyclopedia Britannica, Incorporated; Rev Ed edition, 2005, ISBN 978-1593392369

Shih edhe

 * Arti krishter
 * Poezia Islame
 * Arti iranian

Lidhje të jashtme

 * http://burimi.net/arti_islam.htm -
 * http://www.aiitc.org/universi/nr5/aldo.html -
 * http://www.dielli.net/lexo.php?id=13 -
 * http://www.arti-islam.tk/ -
 * http://www.zeriislam.com/artikulli/Mbi-Artin-Islam.html#_ftn3 -
 * http://www.islamicart.com/ -
 * http://www.discoverislamicart.org -, , , , , , , , SV undefined
 * http://www.lslam.info/ -, , ,
 * http://www.lacma.org/islamic_art/intro.htm -
 * http://www.salaam.co.uk/themeofthemonth/march02_index.php?l=3
 * http://www.artislamic.com/ - ,
 * http://www.muslimheritage.com -
 * http://calligraphyislamic.com/ -
 * Arti Islam -
 * Arti Islam nga muzeu Viktoria dhe Albert në [[Uashington].] -
 * Islamic Art Network -
 * What is Islamic Art?, artikull nga Lucien de Guise -
 * Style in Islamic Art -
 * Arti Islam në Indi -

فن إسلامي art islàmic Islamisk kunst Islamische Kunst ފައްނު Islamic art Arte islámico Arts d'Islam Arte islámica Islamska umjetnost i arhitektura Seni rupa Islam Arte islamica אמנות מוסלמית Iszlám művészet Islamitische kunst イスラム美術 Islamsk kunst Sztuka islamu Arte islâmica Islamské umenie Исламска уметност Islamska umjetnost Islamisk konst Санъати исломӣ