Hasan Bej Prishtina

thumb|300px Shtjefën Gjeçovi (Mëhill Kostandin Gjeçi-Kryeziu 1873 - 1929) veprimtar i shquar i lëvizjes atdhetare, etnograf (kombpërshkrues), arkeolog dhe shkrimtar. Lindi në Janievë të Kosovës, në një familje me prejardhje nga Kryeziu i Pukës. Vazhdoi mësimet në kolegjin fetar të Troshanit (Lezhë) e më pas në Bosnjë. Zhguni i fratit dhe detyrimet ndaj kishës nuk ia ndërruan dot natyrën e një malësori luftarak, me dashuri të flaktë për atdheun, për popullin dhe për kulturën e tij të lashtë. Në Kurbin më 1906 u ngrit me forcë në mbrojtje të luftëtarëve të lirisë, kur shërbente në Gomsiqe të Mirditës, më 1909-1912 mori pjesë gjallërisht në organizimin e kryengritjes antiosmane në ato anë dhe vetë u radhit në çetat e luftëtarëve të lirisë; u ngrit më 1914 me guxim kundër grabitjeve, përdhunimeve e padrejtësive që bënte në popull ushtria pushtuese austro-hungareze; më 1920 mori pjesë në luftën për çlirimin e Vlorës nga pushtuesit italianë. Në Zara të Dalmacisë, në Pejë, në Gjakovë luftoi kundër synimeve shkombëtarizuese të serbomëdhenjve ndaj popullsisë e kulturës shqiptare. Për këtë arsye e vranë serbomëdhenjtë në Zym të Gjakovës. Shkrimet letrare e shkencore të Shtjefën Gjeçovit i përshkojnë ndjenjat e atdhetarisë, idetë e përparimit të vendit nëpërmjet dijes e kulturës. Më 1910 botoi veprën morale-didaktike "Agimi i Gjytetnisë". Është ndër autorët e parë të dramës shqipe me Dashtunia e Atdheut (1901). Në shkrimet e mbetura të pabotuara, ndihen shqetësimet e autorit për problemet kombëtare e shoqërore.(Shqiptari ngadhnjyes 1904, Princi i Dibrave apo Mojs Golemi 1904, Mënera e Prezës 1902, Përkrenarja e Skënderbeut, etj).

Ndihmesën më të rëndësishme Shtjefën Gjeçovi e dha në fushën e etnografisë. Me një punë shumëvjeçare përgatiti për botim veprën madhore "Kanuni i Lekë Dukagjinit" (Shkodër, 1933), që e bëri të njohur në botën shkencore. Ka lënë gjithashtu shkrime të shumta, të botuara e të pabotuara, për doke e zakone të lindjes, të martesës e të vdekjes, për gjëmën, për mikpritjen e besën shqiptare, për përshëndetje e fjalë të urta, por më së shumti u mor me të drejtën zakonore të popullit tonë. Në punimet e tij bëri përpjekje t'i lidhte mitet e besimet e lashta vendase të popullit tonë me ato trako-ilire e pellazge.

Jeta
Gjeçovi i takon gjeneratës së veprimtarëve të çerekut të fundit të shekullit XIX. Gjeneratë në të cilën si fëmijë ka ndikuar lëvizja kombëtare shqiptare e cila arrin kulmin e saj me Lidhjen e Prizrenit. Ndikimi i këtyre rrethanave në të cilat u rritë Gjeçovi shkaktoi që më vonë ai të kapërcente caqet e ideologjisë fetare sa që edhe të mburrej me angazhimet e tij kundër ndasive mesjetare.

Hila
Gjeçovi u lind në Janjevën e varfër me kujtesë si qytezë e pasur e shekullit XVI, me shkolla, miniera e shtëpi të zotit. Të parët e Gjeçovit, të larguar nga malësia e Pukës, kishin zënë vend në Janjevë. Siç ishte zakon, edhe të parët e Mëhillit thirreshin sipas emrit të fshatit "Kryeziu" apo fisit të tyre "Gjeçi".

Në atë kohë, në rrugët e Janjevës fliteshin shqipja, serbishtja dhe turqishtja. Në familjen e Gjeçovit flitej shqipja, dhe vendosën që djalin e lindur në mesin e tyre më 12 korrik 1874 ta pagëzojë Mëhill. Mirëpo shpejt filluan ta thërrasin shkurt Hilë. Duket që sjellët aktive të Hilës shkaktuan që prindërit ta dërgojnë atë në shkollën e fshatit për të mësuar shkrim, këndim e njehsim. Në shkollë i bije në sy priftit të Janjevës. Ky u propozojë prindërve të Hilës që ta dërgojnë në një shkollë më të mirë siç ishte kolegji fetar. Më 1844 prindërit vendosën që Hilën 10 vjeçarë ta nisin për Shkodër.

Në Shkodër, Hila u paraqit para kolegjit françeskan. Nga aty e dërguan për mësime në kolegjin e Troshanit që gjendej në afërsi të qytetit të Lezhës. Sipas shënimeve të tij, duket që mërgimi nga fshati në kolegji, ta ketë munduar shpirtërishtë aq shumë sa që kjo thyemje do ta përcjellë tërë jetenë e tij. Si do që të ketë qenë, në Troshanë, Hilës ju deshtë të mësonte dije në gjuhë të huaja.

Kolegjin françeskan të Troshanit Hila e mbaroi në vitin 1888 dhe po këtë vitë, për studime të mëtejshme, shkoi në Bosnje. Në Bosnje më 15 gusht 1892, Hila hyri në urdherin françeskan në kuvendin e Fojnicës, dhe mbas vitit të provës, vazhdoi mësimet liceale e filozofike në kuvendin e Derventës e të Banja Lukës.

Gjatë periudhës së mësimeve në këto shkolla, Hila si hobi kishte të merrej me zhvllimet e lëvizjes kombëtare shqiptare. Ai interesohej më tepër për gjuhën dhe letërsinë shqipe të kohës. Si duket për këtë arsye, përderisa ishte në Banja Lukë, herë pas here shkonte në Kreshevë për të dëgjuar leksionet e Tolotcit mbi origjinën e lashtësinë e gjuhës shqipe. Gjatë kësaj kohe Gjeçovi filloj të ndiej vetën në gjendje të provonte të shkruante si poet. Si rezulltat i kësaj prove, punoi një përmbledhje me vëllim prej 350 faqesh. Duket që kjo përmbledhje të jetë e ruajtur edhe më tej në manastirin françekan të Kreshevës. Në monografin e Gjeçovit thuhet të jetë e titulluar diçka si Metropolis Antibarensis Ecclisiarum Epsiscopalium subiecta e guerunt Historia.... Sido që të jetë, ky dorëshkrim duket të jetë paralajmërues për suksesin në karieren e tij edhe si teologë.

Rreth përzgjedhjes së shkollimit, me dëshirë apo si nevojë, në qarqet e studiuesve të historisë shqiptare ka ende mendime se më shumë ka qenë një përzgjedhje : pasojë e nevojës. Sido që të jetë tregu i shkollimt në kohën në fjalë ishte i ngjasjshëm me atë të sotit, por pa konkurencën e gjuhës dhe frymës shqipe. Për krijimin e kësaj konkurence kontriboj vetë Hila me shkollimin dhe vepren e tij. Hila i kishte hyrë mësimeve 12 vjeçare, si një djal me trup të shkathtë, të lidhur e mesatar, me një fytyrë zeshkane, me flokë të zi dhe doli me një emër të ri Shtjefën Konstatin Gjeçovi. Pas mbarimit të studimeve të larta teolojike, më 29 qershor të vitit 1896 vije deri tek emrimi i Shtjefën Konstatin Gjeçovit meshtar françeskan.

Shtjefën Konstatin Gjeçovit
Mbas një viti shërbim si meshtarë në Troshan (Probandant dhe Rubrik), në korrikun e verës së nxehtë të vitit 1897, Gjeçovi shkonë për të shërbyer në Sllavakuqan të Pejës. Me të mbërritur aty, fshatarët e presin siç ishte zakoni, mirëpo meshtari i ri kishte një befasi për ta. Ai, në vend që t'ju binin kumbanat nga goja e tij kumbuan fjalët Të hapim shkollën shqipe në fshat. Ky kushtrim që lëshojë prifti i ri 23-vjeçar, dhe me të vërtetë u realizua dhe në shkollën e hapur ai jepte mësimë. Sipas shënimeve të studiuesve, lë të kuptohet që ai gjatë gjithë kohës kishte respektuar uniformën fetare dhe veprimtarin e tij e kishte përqëndruar në praktikë për edukimin e fshatarëve. Nga mesi i vitit 1899 Gjeçovi filloj të shërbej në Laç Sabaste të zonës së Kurbinit. Këtu, krahas shërbimeve fetare që i bënte Gjeçovi e që si duket nuk i merrnin kohë shumë, ai filloj të mbledhë visarin popullorë, bënë përshkrime gjeografike të këtyre anëve të harruara. Si duket ndër shkaqet më të rëndësishme të kapërcimit të detyrës së tij fetare, përpos frymës së Lidhjes në të cilën ishte rritur, rolë të madhë ka luajtur varfëria dhe prapambetja e popullsisë (krishtere dhe myslimane) në këto anë malore. Kjo pasqyrohet nga shprehjet që i drejtohej atyre "Kështu e ka thënë zoti", "Shpresoni në jetën e amëshuar të përtej varrit", dhe nga veprimtaria aktive e tij për të ndryshuar atë gjendje.

Ndryshimin nga kjo gjendje Gjeçovi e shihte në lirin dhe vetëdijësimin e popullit për të cilin shërbente. Në këtë planë, si i shkolluar që ishte ai kishte parasyshë që liria nuk mund të vinte vetëm për një krahinë ku shërbente, dhe se për vetëdijësim duhet komunikimi. Për këtë qëllim, në mungesë të mjeteve dhe të shtëpive botuese, shkrimet që i shkroj ndër vite, Gjeçovi i dërgoi për botim në revisten "Albania" gjatë viteve 1900, 1901 dhe 1902. Në këto 11 shkresa të botuara kishte poezi, fjalë të rrala shqipe, gojdhëna mbi Skënderbeun etj. Në anën tjetër nuk ishin të pakta shkresat që ai i dërgonte financuesve të shkollimit të tij. Në këto shkresa ai kryesisht i njoftonte ata me gjendjen e rëndë të popullit në gjitha sferat e jetës, sidomos atë ekonomike. Kjo ja vështirësionte misionin e tij si shërbëtor i Zotit. Kështu, më 14 dhjetor 1900, Gjeçovi i shkruan një shkresprotestë konsullatës austro-hungareze në Durrës rreth tatimeve dhe mbledhjes së tyre nga ana e Muharrem Hajdar Agës së Krujës. E shkroj këtë shkresë me shpresë që bashkëbesimtarët e tij do t'i ndihmoni me nërhyrjet e tyre pranë administratës osmane.

Në anën tjetër Gjeçovi hapë shkollën e mbyllur të Laçit më 1901. Mirëpo mangësia e librave dhe mjeteve tjera mësimore, e shtyen që t'i kërkonte ndihmë konsullatës austro-hungareze në Durrës, dhe më vështirësi arri që të marrë disa abetare të Brukselit. të cilat kishin përkthimin turqisht dhe lehtësonin mësimin e germave latine.

Si duket gjitha këto rrethana që e preknin drejtëpërdrejtë shërbimin e tij si dhe rrethana tjera që janë të njohura nga historia e shtyen Gjeçovin që t'i rrekët punës për argumentimin e lashtësisë së popullit të atyre anëve të harruara. Në të vërtet për argumentimin e bindjes së tij nuk nevojiteshin mjete teknike, pos lapsit dhe letrës. Ai gjendej në mesin e burimit, në mesin e atyre që kishin trashëguar atë lashtësi. Me këtë qëllim nga goja e popullit mblodhi fjalë të rralla, gjë gjëza, gojëdhëna, fjalë të urat, norma kanunore etj. Edhe për kohën e sotit, duket të jetë interesat fletorja e shënimeve që mbante Gjeçovi. Në të, ndër të tjera gjenden së paku 23 emërtime për lloje të ndryshme të flokëve. Dhe po nga shënimet e kësaj fletore mund të shihet metodat e mësimit që ai i zhvillonet. (prill - prit qit (shiu n'prill plot hir)). Nëpërmjetë metodave të tilla edukative, paraqitjes së interesit për problemet e popullsisë, të qenurit shembull gjatë gjurmimeve arkeologjike që i bënte, Gjeçovi popullit i paraqiste figurën ideale të shërbëtorit të Zotit dhe të shërbëtorit të shpirtit të tyre të cilën e ai quante Atdhe.

Po gjatë këtyre viteve, falë pasqyrës së vetë që krijonte, Shtjefën Gjeçovi fitojë miqësin e disa personave me ndikim të lëvizjes kombëtare. Ai takoi shumë figura të njohura nga historia e popullit shqiptar, po thuaj nga gjitha trojet (b.f. Durrësi, Berati, etj.). Gjatë vizitave të bëra ai vizitoi edhe malin e Tomorrit, ku i shkroi disa poezitë cilat ju botuan në revisten "Albania". Ndër këto dallohet edhe vjersha "Beja e Shqyptarit" e cila ju botua nën pseudonimin "Lkeni i Hasit" në numrin 9, vitit 1902, në faqen 220 të revistes "Albania".

Në bazë të saktësisë së datave që Gjeçovi i shkruante, kuptohet që ai në janar të vitit 1906, sipas vendimit nr.21362, datë 30 dhjetor të vitit 1905 të Ministrisë së Jashtme të Austro-Hungarisë filloi të punonte si mësues i kurseve të gjuhës shqipe në Zarë të Dalmacisë. Që në ditë e para, mbasi të bie në dijeni shkakun e largimit të mësuesit të mëparshëm nga katedra e gjuhës shqipe në Borgo Erizzo, Gjeçovi proteston. Kjo protestë nga ana e punëdhënsve shihej si një rebelim dhe pas disa fërkimeve me punëdhënsit, pas gjashtë muajsh, si duket i dëshpruar largohet nga Zara. Largimi i tij u përcollë me disa këmbime të lerave në mes të punëdhënsit, urdhërit françeskan dhe vetë qendrës në Vatikan.

Verën e vitit 1906, Gjeçovi e kaloi i papunësuar, ndërsa vjeshten si drejtor i shkollave elemetare françeskane për djem dhe vajza. Këto shkolla ishin hapur dhe financoheshin nga faktori politik i Austro-Hungarisë që gjendej në Shqipëri. Si duket kryekonsullt Austro-Hungarez në Shkodër e nënçmonte Gjeçovin. Si pasojë e kësaj vije deri tek fërkime që pasqyroheshin në rrespektimin e protokollit të komunikimit ndërmjet tyre. Si do që të jetë, ai në shkollën ku jepte mësim përpos fëmijve për të cilët ishte paraparë në mbrëmje mblidhte edhe të rinjë kryesisht shegërt, elhakçi etj. Aty mësohej për lëndë si historia, gjeografia të nivelit përkatës. Afërsia e shërbëtorit të Zotit me popullin e paraqitur me rastin e festimit të përbashkët të 1 Majit ditës së shetisë shkollore në Shkodër shkaktojë që ati të i bien në qafë edhe autoritete otomane. Pas disa letër këmbimeve në mes të administrates osmane, arqipeshkëv Guerinit dhe konsullatës austro-hungareze Gjeçovi transferohet në Gomsiqe, ku më 31 maj të vitit 1907 hapë shkollën shqipe.

At Gjeçovi
Mbas mbrimjes së tij në Gomsiq në maj të vitit 1907, përpos mësimdhënies filloi të merret me aktivitete të shumanëshme si në etnografi, arkeoogji, folklorë, histori si dhe të interesohet për shkrimtarët shqiptar. Edhe Gomsiqi, po thuaj si gjitha trojet ku shërbeu At Gjeçovi, ishte një anë e harruar. Kështu më 31 maj të vitit 1907, At Gjeçovi hapi shkollën e fshatit me ndihmen materiale të faktorit politik Austro-Hungarez të instaluar në Shqipëri.

Tituj të veprave

 * Dashtunia e Atdheut ( - dram)
 * Shqiptari ngadhnjyes 
 * Princi i Dibrave apo Mojs Golemi (1904)
 * Mënera e Prezës 
 * Përkrenarja e Skënderbeut
 * Kanuni i Lekë Dukagjinit (Shkodër, )

Mirënjohjet

 * Medalja e Artë e Lidhjes së Prizrenit Kosovë

Shih edhe

 * Monumenti i Atë Shtjefën Gjeçovit

Lidhje të jashtme

 * http://www.oecumene.radiovaticana.org/alb/Articolo.asp?c=87008

Burimi i të dhënave
Стефан Гечов