Autizmi

Autizmi (greq. αυτός, avtos - vetë) është një çrregullim i rëndë i funksioneve trunore dhe për rrjedhojë e sjelljes njerëzore, që veçohet me një dëmtim të komunikimit, ndërveprimit dhe përfytyrimit shoqëror. Njerëzit që vuajnë nga autizmi shpesh kanë një rreze të kufizuar interesash dhe shfaqin sjellje dhe mënyra të sjelljes përsëritëse, si dhe kundërveprime të ndryshme në mjedisin dhe rrethanat e përditshme.

Sipas Klasifikimit Ndërkombëtar të Sëmundjeve të Organizatës Botërore të Shëndetësisë, autizmi shfaqet tek fëmijët para moshës tre vjeçare dhe shoqërohet me vonesa në ndërveprimet e tyre shoqërore, gjuhë, shenja apo lojëra përfytyruese.

Llojet e autizmit
Eksistojnë dy lloje te autizmit ,sindromi i Apsbergut dhe sindromi i Kanerit. Sindromi i Apsbergut veçohët me një formë më të lehtë te simptomeve te autizmit,ku edhe shansat e shërimit jane më të mëdha. Përderisa sindromi i Kanerit veçohët me simptomatik shumë te rëndë të autismit dhe ku mundësia shërimit është minimale.

Është me rëndësi shumë të madhe diagnostifikimi i hershëm i autismit dhe i diferencuar me qëllim të ndermarrjes së maseve përkatëse medicionale dhe edukative,e po ashtu për vetë prindërit te cilët kanë fëmijë autist është me rendësi njohja me simptomet e autizmit dhe llojet e diferencuara të  autismit.

Do te fillojmë me sindromin e Kanerit(emri i studiusit amerikan qe beri analizën e parë te simptomatikës te këti lloji te autismit) i cili është i njohur edhe si autismi i hershëm femijor,për shkak të paraqitjes shumë të hershme në fëmijeri zakonisht prej moshës afër 2 vjeqare(në disa raste mundën të paraqiten edhe më herët por vështërsia e diagnostifikimit është shumë e madhe).

Te ky llojë i A. është e veçantë se femija në dukje i "shëndosh" fillon të stagnojë në aspektin e sjelljeve,të komunikimit(verbal apo te folurit).te konzetrimit, te lojës dhe interesimeve te pazakonshme te fëmijut,të ushqimit me fjalë të tjera fëmija nuk sillet në mënyrë të zakonshme. Shumica e prindërve këto sjellje të femijut nuk dijnë ti vlersojnë si diqka që duhet për ta konsultuar mjekun e fëmijut,por e sqarojnë se fëmiu është i"vonshëm" apo është fëmijë i "vështirë".

Vetëm kur sjelljet e fëmiut fillojnë dramatikisht te keqësohen atëherë dërgohet fëmiu tek mjeku.

Është me rëndsi të madhe që gjatë bisedës me mjekun prindërit të tregojnë me hollësira të gjitha problemet që i vërejne tek femiu me qëllim të informimit sa më të hollësishem dhe në një mënyrë që mjeku të ketë bazë për një diagnoz të drejtë.

Si një nga simptomet e para të autismit është shmangëja e kontaktit me sy ,ku fëmiu i largohet qdo llojë kontakti me sy me femijët e  tjerë dhe po ashtu edhe me prindër,shpeshhere kjo shpjegohet në mënyrë të gabuar se "femiut po i vjen marre(turp)",ku fëmiu në vend se të përgjigjet kontaktit me sy bën shikimin anash apo në shumicën e rasteve lartë mbi kokën e personit kontaktues.

Stagnimi në të folur apo në disa raste edhe as fillimi i te folurit është një prej shenjave të para te A.,mirpo duhet të kemi kujdes gjatë vlersimit të të folurit si një prej simptomeve të A. është se kjo duhet te hyje vetëm ne kontekst të A.kur sjelljet e përgjithme janë të qregulluara,sepse është normale që fëmijët kanë fillime të ndryshne në të folur.Ndodhë që fëmiu edhe mbasi ka filluar të folë ka filluar ti"harrojë" fjalët sa që të mbërrijë deri në atë gjendje që nuk mundet të folë asnjë fjalë,që fatëkeqësisht në këtë gjendje mbesin tërë jetën,pra nuk janë në gjendje më të flasin.

Me kalimin e kohes vërehen ndryshime të mëdha në sjelljet e fëmiut duke filluar se fëmia është shumë i tendosur ,qanë "pa arsye",në dallim me fëmijët tjere ai nuk është në gjendje të luajë me lodra apo posaqërisht të luaj me fëmijet e moshës së vete,ku gjithnjë e kërkon pranin e prindërit me qellim që ti realizojë dëshirat e veta.

Po ashtu fëmiu nuk është në gjendje(në befasi të prindërve) të kryej veprime të pavarura si p.sh.topin hedhur nuk është në gjendje ta kthejë prapë,ose të vendosë një figurë në vendin e duhur në tabelen përkatëse.

Mirpo keqësimet nuk mbarojnë me kaq,femiu ka probleme të mëdha të gjumit,që do të thotë nuk flenë herët në mbramje por shumë vonë dhe atë shumë me vështërsi ku prindërit vihen në sprova të mëdha fizike dhe psiqike,poashtu femiu nuk flenë tërë natën pa u zgjuar por me ndërprerje ku edhe qdo herë duhen perpjekje maximale të prindërve për ta vënë në gjumë përsëri.

Tek disa fëmije paraqiten simptomet e autoagresionit(vetëlëndimit)ku me kalimin e kohës këtu fillojnë në mënyrë dramatike të keqësohen edhe për shkak se duke u rritur fëmiu forca është më e madhe dhe pasojat e vëtë lëndimit janë më të mëdha.

Po ashtu problemi i mosmundësis që në mënyrë të pavarur të përdorë duart e veta shkaktojnë probleme të mëdha gjatë ushqimit ku shpesherë prindërit duhet ta ushqejnë vetë fëmijun apo të jen pran fëmiut gjatë ushqimit që të ndihmojnë.

Në disa raste paraqiten edhe te ashtuqujtëra stereotipe ku fëmiu bën lëvizje të dorës në mënyre rrethore apo lëvizjen e përhershme të gishtërinjëve në mënyrë të tendosur,kjo paraqet sidomos problem gjatë koncentrimit dhe në kryerjen e veprimeve  të zakonshme.

Pra si një perfundim nga gjithë kjo me lart,sindromi i Kanerit,paraqet formën e rëndë të autismit ,ku mundësit për një shërim janë afër o,por kjo nuk do të thotë se nuk duhet të ndërmarrim asgjë sa i përket shërimit dhe ndihmës në aspektin medicional dhe edukativ ku ekzistojnë mundësi të mëdha të lehtësimit dhe përmisimit të gjendjës.

Rolë me rëndësi është diagnosa e hershme e autismit më se largu në moshën 3 vjeqare ku edhe terapitë do të kenë më shumë sukses sesa kur ato fillojnë më vonë ku edhe efekti i terapis është më i vogël,por sa i perket terapive do të shkruaj në faqen Trajtimi.

Duhet pasur të qarte prindërit se ky llojë i autismit kërkon maximumin per ti ndihmuar,për ta edukar,për të jetuar në familje dhe poashtu është një sprovë e madhe për tërë familjen,por duhet pasur kujdes  që  jetën nuk ta kufizojme me vetëm me këtë problem sepse femiu(i rrituri)me këtë sëmundje kërkon babë,nënë ,motër,vëlla të fuqishëm te cilet gjithëherë do ti vijnë në ndihmë.

Në fund do të përmbledhi me fjalë të shkurta tiparet e sindromit te Kanerit :1 Te folurit -pak apo asgjë.2 Aftësia të kryej veprime te pavarura(pake apo shume e kufizuar),3Izolimi ne vetëvete, ku nuk ekziston apo shumë e kufizuar dëshira për të komunikuar me personat e tjerë (prej edhe vjen emri Autizem-i mbyllyr në vetëvete).Sa i përket shkallës së intelegjensës te fëmijve me autizëm duhet cekur se kjo është e ndryshme, ku ka raste që kanë intelegjens të lartë me talente dhe interesime jo të zakonshme(si p.sh interesimi për numra,për planet e udhëtimit) mirpo fatëkeqsisht femijët me A. Kanerit kanë  intelegjens pak më të ulët se normalja.

Sa i përket formës më të lehtë te autismit,sindromi i Apsbergut,duhet të veqohet se kjo formë është e lehtë si në aspektin e shfaqjes të simptomeve e po ashtu sa i perket shërimit te vet sëmundjes.Fillon poashtu mbas moshës 2 vjeqare me paraqitjen e sjelljeve tipike të A.,pra duke u perqendruar në vetëm një veprim,duke levizur të gjitha objektet në formë rrethi pa marrë parasysh se a  është i pershtatshëm (si p.sh. një katror apo një libër),me probleme në të folur ku ka raste qe deri në moshen 3 vjeqare nuk flasin.Gjitashtu paraqiten forma më të lehta të vetëlëndimit si dhe një tendencë që në rast të mosrealizimit të dëshires te paraqiten shpërthime të mllefit në mënyrë ekstreme.

Mirpo çka e bën të ndryshojë kët llojë të A. nga forma e rëndë e A., është se fëmiu ka kompentenca më të mëdha në aspektin social dhe komunikativ,çka do të thotë se fëmiu nuk është shumë i kufizuar gjatë krijimit të kontaktit në familie dhe jashtë saj.

Po ashtu të folurit vetëm në fillim mund të ketë probleme(fillimi i vonshëm),pastaj të folurit është normal.Një fëmijë me këtë sindrom dallohet më tepër me problemet çë i ka gjatë kontaktit me fëmijët tjerë, ku shumë veshtirë e ka të lidhë shoqëri apo thjesht të luaj me moshatarët e vet,sepse vije shpejtë deri te konflikti,e poashtu fëmiu shprehë dëshirën të luaj vetëm.Poashtu kur luan ka një specifikë që fëmiu dëshiron që lodrat ti rradhisë në rregulla shumë të qarta dhe gjithnjë në rradhitje të njëjtë.Intelegjensa që e posedojnë është në nivel të normales,por një pjesë e madhe posedon intelegjens të lartë çka edhe ju ndihmon në jetën e përditshme që të kenë një status të veçantë në shoqëri duke i konsideruar se ata janë "disi të tjerë" por si mjaftë të aftë(aftësia e madhe për matematikë dhe për shkencën në përgjithësi).

Shkaqet
Që në fillim duhet pasur të qartë ,se mjeksia deri në ditët e sotme nuk e dinë shkaktarin e autismit përkundër perpjekjeve të mëdha që po bëhen posaqerisht ne SHBA. Pandaj kur flasim për shkaqet e autismit kemi të bëjmë vetëm me hipoteza te cilat nuk janë të vërtetuara,por të cilat kanë një bazë shkencore.

Në pergjithsi dallojmë këto teori për shkaqet e autismit: njëra konsideron se shkaku i A. është në bazë gjenetike,tjetra si shkaktar konsideron ndryshimet e trurit në fazën e hershme, është e pranishme mendimi poashtu se ndryshimet biokimike qe ndodhin në trurin e fëmiut mund të jenë shkaktare te A.,tjetra teori konsideron problemet në përceptimin e botës së jashtme janë fajtore.Veshtersia e gjetjes te faktorit ta A. qëndron në kompleksitetin e vetë sëmundjes,për arsye se A. e përfshin një pjesë të madhe të aktivitetit njerzor duke filluar komunikimin(të folurit),raportet sociale-ndërnjerzore,mundësia për aktivitete të pavarura janë të kufizuara. Sa i perket faktorit gjenetik si shkaktarë i autizmit duhet cekur se menjëhere mendohet në atë se prindërit janë ata te cilët janë "fajtorë" për gjendjen e fëmiut duke pohuar se fëmiu i ka trashiguar gjenet prej prindërve,ky mendim është plotësisht i pasaktë,sepse në të vërtet kur flasim për gjenet si shkak te A.ka të bëj se materiali trashigues(gjenet) janë të demtuara dhe si te tilla shkaktojne sëmundje si p.sh tek Down sindrom(mongoloizmi) ku kromozomi 21 është i trefisht .Përkunder përpjekjeve të shumta që po bëhen për gjetjen e kromozomit "fajtor" duke hulumtuar materialin gjenetik tek binjakët të prekur nga autizmi apo duke hulumtuar materilin gjenetik te fëmijve të prekur nga autizmi që janë te një familie(mundësia që autizmi të paraqitet përsëri ne një familie që ka një fëmijë autist është më e madhe se sa ato që nuk kanë) parashikohen së paku 10 vite për arritur deri te një rezultat per rolin e gjeneve për A. .Po ashtu në kohet e fundit në SHBA është duke u permendur me të madhe se shkaktari i autizmit eshte vakcina qe jipet kunder (ne gjuhen angleze)mumps,rubella,varicella qe jipet si kombinim,mirpo deri me tash nuk ka prova të qëndrueshme që vërtetojnë këtë pohim.

Trajtimi
Autizmi mendohet nganjëherë si një sëmundje e pashërueshme, megjithëse ky mendim është i diskutueshëm. Ka shumë terapi autiste me synime të ndryshme, p.sh. të përmirësimit të shëndetit dhe mirëqenies, problemeve emocionale, shqisore, vështirësive me mësimin dhe komunikimin etj. Sa i përket trajtimit të A.,ka shumë terapi që aplikohen duke u nisur prej metodave edukative dhe duke perfunduar me medikamente.

Se cila formë do të përdoret, varet së pari prej qëllimit që e parashtrojmë se në cilën simptomë duam të ndikojmë si p.sh tek problemet me te folur duhet ti bëhen terapitë tek logopedi,tek problemi me ndjenjën e vetë trupit dhe ambientit terapit i bënë ergoterapisti,tek problemi me autoagresione,problemet me gjumë shumë efikase jane treguar medikamentet si p.sh. neuroleptikum RISPERDAL(risperedon) që e zbusin gjendjen por jo edhe ta sherojnë per gjithnjë.Në vendet perendimore bëhen përpjekje që masat edukative dhe tretmani të bëhen në shkolla të veçanta për fëmijë autista,ndërsa tretmani me medikamente bëhet prej psikiatrave me shumë përvojë me çëllim të dozimit me kujdes dhe menjanimin e pasojeve të mundshme.

Lidhje të jashtme

 * Qendra për Studimin e Autizmit

توحد Аутизъм আত্মসংবৃতি Autizam Autisme Autismus Awtistiaeth Autisme Autismus Αυτισμός Autism Aŭtismo Autismo Autismo fa:اوتیسم Autismi Autisme Uathachas אוטיזם Autizam Autizmus Աուտիզմ Autismo Autisme Autismo Autismo 自閉症 ka sezga'o აუტიზმი 자폐증 Otîstîzm Autismus Autizmas ഓട്ടിസം Autisme Autisme Autisme Autyzm dziecięcy Autismo Аутизм Autism Autizmus (uzavretosť) Autism மதியிறுக்கம் Otizm Аутизм Tự kỷ Otisse 自閉症