Kokaj

 Kokaj është një fshat në Malet e Karadakut (Malet e Zeza), Gjilan, Kosovë. Shtrihet në juglindje të Gjilanit në gjersinë gjeografike veriore prej 42° 23' 26 dhe 21° 34' 46 të gjatësisë gjeografike lindore dhe  lartësi mbidetare 565 m lagjja e Poshtme dhe 643m lagjja e Epërme. Si vendbanim është krijuar para dy shekujve kur banorët e parë erdhen nga vendbanimi i Sanxhakut të Nishit, Klaiq. Fshati Kokaj përbëhet prej tri lagjeve të ndara njëra nga tjetra, e ato janë: Mahalla e Poshtme, Mahalla e Epërme dhe në mes tyre shtrihet Gurina, ku edhe është shkolla e fshatit e ndërtuar në vitn 1967, me iniciativën e plakut Nezir Haliti.

Etimologjia
Emrin Kokaj rrjedhë nga familja e dikurshme feudale që kishte përjetue lulzimin më të lartë në periudhën e formimit të shtetit të Arbërit, si dhe gjatë perudhës së shtetit të Skenderbeut. Familja Kokaj me qender në Fushëdjegur të rrethit të Vlorës, përbënin substancën etnike që e mbanin shtetin ekonomikisht, pra fisi Kokaj shtrihej gjithë andej etnisë, sipas diplomatit dhe historianit të maxhistruar, Vrion Koka pas rënies së shtetit të Gjergj Kastrioti - Skenderbeu edhe janë deportuar banorët e këtij fisi shumica për Itali e vende tjera. Një vendbanimi me emrin Kokaj është nga trolli i Shqipërisë veriore, ku edhe ndodhet vendbanimi me të njejtin emër në veri të Koplikut. . Me të njejtin emer njihet edhe nji përrua në qytetin Bajram Curri. Klaiqi prej nga ishin ardhur banorët e fshati Kokaj. Nga ky vendbanim e kan prejardhjen banorët e fshatit Kokaj në Karadak, Klaiqi kishte më shumë se 80 shtëpi, kanë qenë të pasur dhe ekonomikisht të zhvilluar për shkak të tokës pjellore, ekonomike zejtare dhe  familjare. Më 181837 prej Klaiqit janë shpërngulur disa familje, si Kokajt, që kishin mundësi materiale dhe më të pasura për t'i ikur ekspeditave të komitave serb, pasiqë kishin qenë tagrambledhës (spahi), dhe shtypja ndaj tyre ishte më e theksuar jo vetëm në Klaiq, por edhe në fshatra të tjera, që kufizohej me lagjet dhe vendbanimet e dikurshme shqiptare si: Gërgurovci, Bajra, Poroshtica, Llapashtica, Bucë, Drvodel, etj. Ata duke mbledhur taksa (të dhjetat) kanë rënë ndër ta edhe në hasmëri. Pasi Kokajt kishin marrë vendim të shpërngulen detyrimisht pasi që ishte sjell vendimi i një kuvendi që spahinjtë t’i shitnin tokat e tyre në Klaiq dhe të vendoseshin diku tjetër. Sipas disa të dhënave nga (R.Klaiqi)të shpërngulurit nga Kokajt u vendosën në jug të Mireshit (ish-Dobërçanit)dhe pastaj në Pogragjë, kur edhe është një rrugë e fshatit me emrin sokaku i Kokaj. Disa shtëpi, po në atë kohë janë vendosur në Gjilan. Shumica syresh jetojnë edhe sot në këto dy vendbanime. Mandej banorët e lagjes Klaiq të qytetit të Gjilanit,( të cilit ende i kan pronat e tyre në Klaiq të nacionalizuara pas Luftës së Dytë Botrore) muhaxhirët e fshatit Kokaj gjegjësisht një lagje të Ranatocit i cili ndodhet në Malet e Karadakut komuna e Preshevës. Vendbanimi Kokaj në mes të Gjilanit dhe Preshevës, venbanim ky që pas vendosjes së pushtimit të Mbretëris SKS njihet edhe me emrin, Inatoc. Mirëpo, banorët e Kokajve dhe rrethina kurr nuk e kan njohur me këtë emër, sepse është emër i imponuar me pushtimin e këtyre trojeve nga ushtria serbe në vitin 1912. Sëpari u vendosen në Pogragjë, ku edhe kan jetur 3 vite. Pastaj tokën e blejtën nga Isa Beu i Shkupit, ndërsa kontraten e kan bërë në Vranjë. Në kontratë shkruante se është paguar toka nga "Kisha e Epërme" në veri, e në jug deri në " Zllatare ",ndërsa në lindje nga Lumi Sllubica e në perendim deri te Lumi Llapushnicë. Klaiqi është fshat në komunën e Lebanës të Jabllanicës (sot Serbia jugore), dikur i banuar me shqiptarë të cilët u dëbuan me dhunë nga pushtuesit serb. Rreth 50 vjetë më vonë në vitin 1878, pas pushtimit nga ushtria e tretë serbe nga banorët e mbetur në Klaiq të Lebanës fshatit Kokaj e dëbuan pas uzurpimit të shtëpive dhe ekonomisë disa familjarëve të Ali Bylykbashi dhe Demir Klaiqit, të cilat vendosën në vendbanimin te Muhaxhirët e sotshën të Kokajve, sikur edhe tri familje tjera që janë vendosur në mes të Kaçanikut dhe Ferizajit dhe mbajnë mbiemrin Koka, dhe shumë familje tjera në Gjilan, Preshevë, Prishtinë, Shkup, Kumanovë, e tjera.

Rezistenca e armatosur e Karadakut
Krimet masive çetnike serbo-bullgare ne Karadak, sipas disa burimeve historike, (Historiku i Preshevës si dhe dëshmitarëve të atyre ngjarjeve), filluan në nëntor të vitit 1944 e vazhduan deri ne pranverë të vitit 1945. Edhe pse krimet e tilla ndaj shqiptareve ishin në vazhdimësi të atyre të mëparshme, megjithatë në këtë periudhë krimet janë të përmasave më masive. Kësisoj, me 6 tetor 1944, kur u formua brigada XVII maqedonase me Glisha Sharanoviqin komandant, që së shpejt i shtoi radhët dhe numrin e pjesëtarëve. Me 14 nëntore, kjo brigadë hyri në Shkup për t`u nisur po atë ditë për në Kaçanik. Vetëm për një muaj e më tepër, respektivisht deri me 14 nëntor 1944 likuidoi rreth 200 shqiptarë që rezistuan pushtimin e tyre. Pas vrasjes se 128 vetave ne fshatin Bllacë e Ultë, kjo brigadë u nis për në Karadak të Gjilanit, me atë rast në Stubell therri mizorisht tetë shqiptare. Më 30 nëntor të viti 1944 trupat e mobilizuara të komanduara nga Sharanoviqi prej Gjilanit, depërtojnë përmes Pisjanit dhe nëpër Zhegër, duke trupuar lumin Morava e Binçes, pastaj për ta shkelur Karadakun. Me 30 nëntor siç dihet pas dështimit të tri bisedeve të ndërmjetësuara prej Abdullah Preshevës,i cili nuk kishte mundur për të garantuar se Brigada e XVII-të serbo-maqedone do të kalonte pa shkelur "në çdo pëllëmb toke, duke hyrë edhe brenda nëpër shtëpia", pasiqë nuk ishte arritur marrëveshja për leje kalimin nëpër Karadak, mësyn për ta pushtuar me forcën e armës, dhe  në orët e para të mëngjesit iu ofruan Muçibabës. Aty i priten rojet shqiptare. Kolonat e mobilizuara nga mbeturinat çetnike janë drejtuar për ta shkelur "Arbërinë e vogël". Ata pasiqë nuk kishin arritur me marë pëlqimin me leje me kalue për t'iu bashkuar Brigadës 3(tretë)Preshevës, dhe kjo kërkesë e tyre u ishte refuzuar nga forcat shqiptare të komanduar nga komandant Saqa, dhe aty diku rreth orës 10-të filloi sulmi i tyre përgjat vijës frontale Lipovicë-Buricë-Myqybabë. Ftesës së lidhur në kuvendin e Livadhit të Shehit një ditë më parë u ishin përgjigjur vetëm vullnetarët e tri fshatrave; Buricë, Lipovicë, Kokaj, Llocë, Depcë deri në djetra veta, por numri i tyre iu shtuan edhe për disa vetë. Fillimisht, mbrojta e barikaduar mirë i theu mbi tri herë dhe mobilizoheshin prapë me vullnetar tjerë në Pisjan, duke qëndruar deri në mbarmje. Numri i tyre vinte e shtohej gjithnjë, duke u shtuar me serb të katundeveAnamoravë Deri sa u plagos komandanti i forcave shqiptare Ymer Myçibaba dhe shum të tjrerë u vranë. Armiku që mësynte prej tri anëve në ora tetë hynë në katund, nga i cili gratë dhe fëmijët ishin larguar me kohë dhe ishin vendos ne Kokaj, e Llocë. Më vonë pas depërtimeve nga Maja e Curretëve, ku ishte edhe komandant pas që ka marrë plagë vdekjepruese, dhe fshatit i vihet zjarri shtëpive nga forcat okupuese. Komandanti Ymer Myçybaba  i plagosur u transferua në fshtin Kokaj,te prroi i Kokajve, ku pas kishte marrë plagë vdekjepruese ndërroi  jetë dhe u vorros në varrezat e Mëhallës së poshtme të Kokajve. Djegja e 73 shtëpive, hambarëve dhe plemëve të Muçibabës u bë me 30 nëtor 1944 dhe fillim të dhjetor 1944, duke mobilizuar serbët lokal,dhe trupat dezertuar çetnike për t'iu vërsulur drejt territorit të Karadakut lindor të Gjilanit dhe Preshevës, kinse per ti ndihmuar brigaden XVI te Serbisë, të cilat bëjnë plojen në Iseukaj, ku u masakruan 93 veta, 33 veta në Gosponicë, 13 veta në Sllubicë, në Kokajt 3(tre) e tjerë. Komandanti,Ymer Saqip Muçibaba kishte mbajtur krahun perëndimor në Komitetin për mbrojtjen e trojeve etnike nga aneksimi i dhunshëm serb, për t’ia prerë vijën hyrjeve të forcave të huaja, përmes enklavave, te lumi i Morava e Binçës, të Brigadës XVII maqedono-kosovare. Brigada vazhdoi rrugëtimin për të kaluar në Gollak, ku fati i një bataloni të saj ishte shkatërruar në mes të Qarrit, Vriçecit dhe Gurit të zi, nga kishin arritur të shpëtojnë vetë gjashtë veta.Beteja e Myqybabës dhe Llapushnicës 30 nëntor 1944

Kokajt dhe rezistenca e armatosur me 30 nëntor 1944
Komandanti, Ymer Saqip Muçibaba kishte mbajtur krahun perëndimor në Komitetin për mbrojtjen e trojeve etnike nga aneksimi i dhunshëm serb, për t’ia prerë vijën hyrjeve të forcave të huaja, përmes enklavave, te lumi i Morava e Binçës, të Brigadës XVII maqedono-kosovare, i kujtohet Qamilit, nipit të Komandant Saqës se pas plagosjes në anën e majtë nën krahrorë të Ymerit, rezistencën e armatosur e kishte pas mbajtur një grup në tërheqje, ku i kishte pas veti njësitin e vezhguesve në prapavijën e luftes  barikadohet në Llapushnicë, ku derdhet prroi i Hardhisë në shpatin e Kokajve, po atë ditë ditë pas Shën-mitrit të vitit 1944, pasdite një luftë ballë për ballë me forcat armike që ia kishini vënë zjarrin Muçibabës. Atë ditë në vijen e frontit siç dihet kishte mbetë i plagosur për vdekje Komandanti Ymer Saqapi në tërheqje në drejtim të Kokajve, si edhe një luftëtar nga fshati Llovcë i lagjës së Hazirajve, Ahmet Haziri, plagoset dhe pas dy javësh vdes më vonë nga plagë e marrë vdekjepruese me 14 dhjetor 1944. Vija frontale e Betejës ishte nga Burica, Lipovica, Muçibaba, te Gryka e Lerajve e deri te Maja e Curreteve. Pastaj në tërheqje disa luftëtar me Xhemë Lekin u fortifikuan në një shpellë guri dhe vran togun e diverzant të armikut, për ti dhënë leksion atyre që kishte mësy me shkel në Karadak. Disa prej tyre i kish pas nxënë taksiroti, e vriten aty, 6-të të parët mbetën të vrarë, dhe ma vonë përforcimet pati tjera që arritën të kapen dhe mbahen rob nga ana e çetnikëve, dy të rinjët, Jashari e Kadri Koka pasiqë i lidhën për pushkatim, i liruan sa për ti bartur me gomar për t'i ngarkuar të vrarët në Llapushnicë, ndërsa të tjerët e vrarë anës tjetër të vendi i quajtur te Qafa e Lekit në mes Buricës, Lipovicës e Muçibabës, të cilët i përcollën me çerret të mbushur përplot me trina pkah Pasjani. Të vrarët në fund të prrot të Katunishtës në lumin Llapushnicë, një nga një lidhur si ngarkesa me dry, dhe i kishin ngarkuar me një gomar, por një prej kufomave që ishte më i leht ia mërrte anën dhe, prej tyre e kishin lidhë në paragon të samarit deri te laku, te Mulliri i Kokës. Aty në lakesen për ballë Birës së kaçakëve u kishte rrëshitur njeri prej tyre e u kishte ra me kokë përtokë. Këte e paguan me nga një të rënie të kondaktit të pushkëve, Arifi i Muçibabës, Jashar e Kadri Koka, dhe nuk iu nda fare stupci deri sa ishin varrosur te vendi i quajtur Varret e Shkive në mjaën përkarshi. Plaku Salih Koka i kishte pritur te vendi i quajtur Rup, partizanet e revoltuar të cilëve u kumtua në emer të fshatit Kokaj se, pos fëmijëve deri 13 vjeë dhe pleqëve e grave e të sëmurëve nuk kishte njeri tjetër në Kokaj dhe nuk do të ketë rezistencë të armatuasur, ndëras burrat janë larguar nga paniku se mund të ju ndodh ndonjë e keqe, pasi që ishin dëgjuar të shtëna me armë dhe shkëmbim zjarri në [Muçibabë] dhe [Llapushnicë]. Bataloni duke kaluar kishte hasur në një zgurë lisi të fshehur te Mëhalla e poshtme e Kokajve, plakun Rexh nga [Burica] të cilin e kishin vrar me gjakëftoftësi nga afërsia. Nuk kaluan shumë ditë dhe prapë u kthyen të paftuar ashtu siç kishin ardhur pas Shën-mitrit, 30 nëntor 1944 për t'i marrë eshtrat e atyre që ishin vrarë për tokën e huaj. Duda e Xhemë Kokës që kishte qëlluar rastsisht ti bie aty pari në arën e saj. ku ishin varrosur, kishte dalë njëri nga ata që drejtonte cerremonialin e zhvarrimit për ti kërkuar asaj nëse, u kishte mbetur borxh për tokën që ishin varosur çetnikët. Sot e atë ditë vendi quhet te Vorret e shkive. Kjo është quajtur këtu prej atëherë si hanë e donë si vakafi, ku janë varrosur e zhvarrosur asqeria e huaj, secili prej atyre që u vranë i kanë mbledhur eshtrat, thonë Jonuz e Qahil Koka pjesëmarrës të asaj lufte pas kthimit të tyre nga mali, të cilët ishin vullnetar në vijen frontale te Qafa e Muçibabës. Dhashtë zoti e qofshin të fundit, si ogur i zi. Vendasit e kishin pranuar dhe ishin rreshtuar përkrah Luftës nacional çlirimtare, por jo të nënshtruar edhe me pushtimin nga sllavokomunistet.

Ngushtimet në juglindje të Kosovës lindore 1944/1947
Krahu juglindor kishte mbajtur ushtritë e huaja për të mos invaduar deri në ditën e Bajramit, 28 qershor-28 gusht 1944, Beteja për udhë të Frengit. Fronti i përbashkët lindor i Aleancës antifashiste Jalta, ia kishte prerë vijën zonës perëndimore dhe lindore, sipas pazarit të tyre tjetër kund. Secili që nuk i ka duart e përgjakura le t’i bashkohet aleancës antifashiste, u tha, Ferat Bej Draga, përfaqësuesve të legjislaturës së vjetër, Liman Staneci, e tjerëve. Tkurrjet(ngushtimi) në lindje të vendit si Depcë,Caravajkë, Staneci, ElezBalia, Kruhalia, Buhiqi, Ilica, Ranatoci-Muhaxhirët e Kokajve, Maxhere ishin nisur kaherë të parapërgaditen për aneksim me anë të vrasjeve të hapura dhe misterioze, përmes likudimeve, arrestimeve, dëbimeve, maltretimeve, varfërisë, mbjelljes së frikës. Zvoglimi i territoreve patë filluar me njëherë pas Luftës serbo-turke (1876-1878) në territorin e Karadakut vendoset një numër i shqiptarëve (muhaxhirëve) të ikur nga trevat e Vranjës dhe të Toplicës. Pas luftërave ballkanike, Luftës së Parë Botërore dhe Lufta Dytë Botërore një pjesë e shqiptarëve të këtushëm, për shkak të trysnive politike, fetare dhe ekonomike, shpërngulet për në Turqi.Karadakut me (nëntë fshatra të tij) që shtrihen në Luginë të Preshevës i takonin Kosovës, si dhe dy fshatra të Malësisë së Bujanocit. Para Luftës së Dytë Botërore u aneksuan në territorin e komunëve të Bujanoci dhe Preshevës si qendra komunale të Kosovës lindore e të aneksuar nga Serbia.

Burimi i të dhënave

 * Sipas dokumenteve të botuar Historiku i Preshevës përmbledhje shkrimesh, si dhe libri Ibrahim Kelmendit- Aliu "Presheva-...",M.Xhemajli: Hysen Tërpeza, një legjendë për Kosovën, Biseda/intervista, dr.Muhamed Pirraku:"Mulla Idris Gjilani...", Anamorava e Kosovës në revulucion 1941-1945 Grup autorësh,artikujt nga autori N.Ramadani:Revista"Fjala jonë", Prishtinë, 1996, "Dëshmi mbi luftën e fundit*Lufta e II Botërore, si dhe dëshmitarëve të pjesëmarrësve të gjallë të atyre ngjarje, Flaka e Revulucionit, pjesa e IX

Toponimet
thumb|250px|Lagje Gurinathumb|250px|right|Mahalla e Epërme

Nga toponimet më tē rëndësishme janë: Harrnicat, Ara e Kishës, Ara e Magjethatës, Dushkaja, Gurina, Rrahi, Kacekaba, Gumnishta, Dardhishta, Roga e Vogël, Roga e Madhe, Firaja, Kacurreta, Roga e Rrushit, Roga e Fletave,(Zll)atare, Gurët e Kuq, Rrezet, Gumnishta, Plepishta, Pehari, Qarret, Lekeni, Zabeli, Livadhi Veselit, Kroni i Dafinit, Kroni i Ftonit, Kroni i Haxhi Mustafës, Ara e Havës, Pusi i Dafinit, Pusi i Kallakanxhës, Lugu i Gjan, Ara Rup,Roga e Musteqerrës, Shpella e Kaçakëve, Shpella e Arushës, Puhishta, Rameridi, etj.

Demografia
Sipas regjistrimit të parë që është bërë në vitin 1948 fshati Kokaj ka pasur 250 banorë, në vitin 1953 ka pasur 289 banorë, në vitin 1961,342, në vitin 1971, 386 ndërsa në vitin 1981, 376 banorë. Nga viti 1981 e këndej ka pasur vazhdimisht zvogëlim të popullsisë si pasojë e emigrimit të banorëve në drejtim të qendrës komunale të Gjilanit. Ramje të numrit të popullsisë ka shkaktuar lufta e fundit kur nga ky fshat u shpërngulën shumica e popullsisë si pasoj e pasigurisë. Në vitin 1999 paramilitarët serb kanë masakruar disa banoirë të këtij fshati. Sot në këtë fshat jetojnë vetëm pesë familje me rreth 30 banorë.

Ekonomia
Fshati Kokaj është fshat tipik agrarë. Nga sipërfaqja e përgjithshme 402 .52 ha, 121.21 sipërfaqe me ara, pemishte me 89 ari, me livadhe 5.00 ha, kullosa 20.00 ha, ndërsa pyje 234.00 ha. Sipërfaqet me toka jo produktive janë 23.00 ha.

Kultura dhe arsimi
thumb|250px|right|Lagjet e fshatit thumb|250px|right|Shkolla e fshatit thumb|250px|right|Xhamia e fshatit

Banorët gjegjësisht të rinjtë e fshatit Kokaj  përveç disa të rinjve që ishin shkolluar në mejtepet e Preshevës e më vonë në xhminë e përbashkët të ndërtuar në vitin 1930 pran lumit Sllubica,të tjerët nuk patën fat të shkollohen deri pas Luftë së dytë Botrore kur në fshatin Llocë u hap shkolla fillore. Deri në vitin 1967 vijuan shkollën fillore të ulët shumë gjenerata, të cilat vazhdonin shkollimin në Pogragjë e tutje. Në vitin 1967 plaku Nezir Haliti (Mixha Nezë)  ndërtoi shkollën me vetëkontribut dhe në pronën e vet në mes të fshatit në afërsi të lagjes Gurinë. Mësues të parë ishin pikërisht të rinjtë e këtij fshati të cilit ishin shkolluar si Rrustem Rrustemi e Halil Halili. Numri i nxënësve në të katër klasat ishte nga 45 e deri në 55 nxënës. Sot kësaj shkolle i kanoset rreziku i shuarjes për arsye të mungesës së nxënësve. Në këtë vit shkollorë i ndjekin mësimet vetëm katër nxënës me të cilët punon mësuesi veteran Shefki Xheladini. Mësuesi Shefki sot jeton në Gjilan. Ndërsa udhëton për çdo ditë për të mbajtur mësim në Kokaj në shkollën e cila numëron vetëm katër nxënës. Një nxënës në klasën e parë, një nxënës në klasën e tretë dhe një nxënës në klasën e katërt. Vitin 2008/09 regjistrohen edhe dy nxënës në klasën e parë.

Pishtarët e parë të arsimit në fshatin Kokaj

 * Mustafë Koka (Rushiti)
 * Mulla Rifat Haliti
 * Zejnullah Halili
 * Rrustem Rrustemi
 * Halil Halili
 * Shefki Xheladini
 * Adem A.Jashari
 * Shaip Ajeti
 * Rahim Ymeri-Lloca

Manifestime
E dielja e fundit e korrikut - Ditë e takimit familjar Kokaj

Kokajt nga do ku janë, janë përcaktuar që e dielja e fundit e korrikut të jetë Ditë e takimit familjar në vendbanimin Kokaj dhe takimi mëton të jetë tradicional. Takimi i fundit në diasporë u mbajt me 06 qershor 2008 nga mërgimtarët në Bruk, Argau në Zvicer. thumb|right|250px| pamje nga Takimi Familjar thumb|right|250px| pamje nga Takimi Familjar

Përsonalitete

 * Hazir (Ramadan) Haziri
 * Mustafë Koka ( Rushiti)
 * Arben Ramadani
 * Zejnullah Halili
 * Rrustem Rrustemi
 * Nijazi Ramadani
 * Daut Dauti
 * Ilaz ef. Mustafa

Shih edhe

 * Malet e Karadakut
 * Anamorava
 * Klaiqi
 * Lloca

Lidhje të Jashtme

 * Informatë mbi shtrirjen gjeografike
 * Informatë mbi shtrirjen gjeografike
 * Informatë mbi shtrirjen gjeografike
 * http://www.kokajt.com/ faqe zyrtare
 * http://www.info-kokaj.tk/