Përdoruesi:Bujar Plloshtani

Bujar Plloshtani

Absurditeti i botës
Bota jo që është një mister i pashmangshëm, por dhe e pandryshueshme në thelb. Sepse detyra e saj të shmang përtej realitetit njerëzor ku aktet e drejtësisë paraqiten në kushte të pa efektshme që të errësojnë sytë ngado! Përballë këtij teatri që është absurditeti i botës duhet të përballet njeriu, sepse janë të domosdoshme, meqë përbëjnë një pjesë të kushteve ironike, që tashmë ne dimë që janë në thelb të pandryshueshme. Pra, njeriu, jo vetëm se duhet të sfidojë, por edhe do t’i duhet të fusë arsyen e përgjegjësisë përgjatë çdo varshmërie psikike. Duhet të jetë tepër e vështirë për t’u realizuar arsyeja e tij drejt një botëkuptimi njerëzor me synimin e përgjegjshmërisë. Mirëpo, përshtatja dhe të gjykuarit me inteligjencë e njeriut nis të zbatojë rregullin për të vepruar psikologjikisht në proceset e vazhdueshme të kësaj bote. Andaj, njeriu është i prirur t’i përshtatet ekzistencës transite, ngase ekzistenca e tij në thelb është transite përballë këtij realiteti misterioz. Pas një absurdi që na dikton bota njeriu mbetet domosdoshmërisht i pafajshëm, mirëpo, ai duhet të fus një sistem inteligjent që është përvoja e arsyeshme për t’i shquar rastet sipas një veprimi të konceptueshëm. Përvoja në kësi rastesh është një drejtim i ndërgjegjshëm, por aspak për të ndryshuar fatin gjer në pamjen thelbësore, domethënë indiferencon veprimet e njeriut për të mos rënë brenda pasojës. Ky absurditet që paraqitet është pasojë e ndërtimit hermetik të botës që është përcaktuar pa vullnetin, dhe dëshirën e njeriut, ku në fakt, njeriu i ditur mund të shpresojë për t’iu përshtatur këtij hermetizimi absurd. Nëse bota nuk do të qe absurde, atëherë njeriu do të ndërtonte me vullnetin e përhershëm një veprim të logjikshëm që vështirë se do të përjetonte rrezikun e madh. E meta konkrete është se bota është e krijuar sipas një plani të paramenduar, por njeriu si krijesë e pafajshme erdhi pa vullnet, dhe këtë vullnet e trashëgoi nga bota që është paksa absurde shikuar nga veprimi dhe plani i përgjithshëm i ngjarjeve. Natyra e njeriut është e tillë që të ndikohet nga bota, dhe ligjet që e përbëjnë atë, prandaj nuk mund ta ndryshojë atë, sepse thelbi negativ i absurditetit e josh gjendjen e tij shpirtërore. Sipas kësaj njeriu që të jetojë mbi imazhin e vërtetë të vetvetes, dhe të përcaktojë qëllimet e tij, në radhë të parë natyra e detyron të krijojë kushtet mbi veprimin e ndërgjegjes së tij drejt lirisë individuale. Gjithsesi kjo lirshmëri e njeriut nga ana tjetër të imponon të shmangësh të pamundurat e saj që janë ligjësitë absurde bazuar nga misteri i realitetit të ardhshëm, duke shmangur rregullat e saj, që të ekzistojë i pavarur, dhe mbi këtë qëllim mjeti i tij kalon në përgjegjshmëri morale. Veprimi i mendjes së tij konsiston me aktin e përgjegjshmërisë, ku pas veprës njeriu angazhohet nga veprimet e tij vetjake të sajuara në këtë arenë ku ligji i botës është elastik për hir të tij. Bota është e pamundur, prandaj nuk mund ta shmangësh, aq më pak ta ndryshosh në parimet mistike ku është rregulluar me ligjin hyjnor të Zotit. Bota si një univers mistik i fshehur pas një misteri të pazakonshëm ndodhet në qëllimet e tij më të larta të mundshme, krahasuar me arsyen dhe virtytin e njeriut. Si rezultat i botës mistike të fshehur pas një misteri të pazakonshëm mbetet peng absurd i njeriut, dhe ekzistencës së tij transite. Ideologjia e njeriut kërkon shpeshherë të vendosë një Praxis philosophie, siç thoshte Karl Marks, por kur bota në thelb është e pandryshueshme atëherë çfarë duhet bërë që ta ndryshosh? Mendimi dhe Praxis philosophie është përpjekur të ndryshojë gjendjen shpirtërore, madje pozitën intelektuale dhe shoqërore të njeriut, por e vërteta qëndron se është e pamundur të ndryshohet bota në thelb, e cila do të shërbente si një e mirë e përgjithshme. Bota, jo vetëm që është absurde, por mbetet mizore dhe cinike! Bota si vullneti drejt forcës është përsëritja e herëpashershme e gabimeve të njeriut duke e bërë të ndikohet nga ligjësitë provokuese të vetë botës, e cila e ka çuar drejt lojës së keqe. E drejta e lirisë njerëzore nga egoja imponuese e njerëzve të rrezikshëm është parë si një pushtet i fuqishëm ndaj tjetrit. Pikërisht, jo se ligjësitë absurde të botës krijojnë paqartësi për njeriun, por këtu kemi të bëjmë edhe me absurditetin e krijuar midis njerëzve. Absurditeti i botës është një lojë e keqe që stimulon të bjerë brenda rrezikut të ekzistencës njerëzore, ku zakonisht ndjenjat e njeriut përgatiten drejt shërbimit të pesimizmit si nxitje kundër vullnetit për jetë. Mendimtarë dhe poetë kanë qenë mësuesit e parë të arsyeshëm ndaj shoqërisë, të cilët kanë shkrirë një pjesë të ngritur të veprimit të mendjes së tyre, me të vetmen arsye për t’i shërbyer kujdesit dhe të mirës njerëzore. Të besojmë se drejtësia është vetëm një punë e ngatërruar në këtë botë të squllët, ku padrejtësia jehon sipas qëllimeve të njerëzve të ligë. Janë njerëzit, ata që e bëjnë botën drejt padrejtësisë, sepse ndryshe ligji i botës është i njëjtë për të gjithë. Që të joshemi pas drejtësisë dhe moralit, fillimisht do të thotë të njohësh vetveten si urë përtej së mirës, dhe rëndësinë e krijimit të Universit si një urtësi absolute e rregulluar me ligjin hyjnor të Zotit. Meqë bota nuk na mëson përtej kufijve të së mirës, atëherë ligjet e Zotit janë të prirura ta ndihmojnë njeriun të kuptojë absurditetin e botës duke futur njohjen dhe arsyen. Bota është një përsëritje e vetvetes në vetvete, duke vazhduar me një lloj gjuhe të pazakontë zbërthen çdo heshtje mistike me sfondin e forcës. Njeriu i ditur i zhytur në veprimtari të ndryshme jetësore, gjithmonë joshet ndaj përpjekjeve për t’u përmbajtur nga çdo rrezik që mund të vijë nga e ardhmja, madje edhe kur të zhytet në absurd, ai do të tentojë të përshtatet, parë nga ky vështrim ai kërkon të mbisundojë të pavërtetën, dhe misterin duke vlerësuar brenda imazhit të vet të vërtetën, si besim dhe kurajo për jetë. Bota mbetet një formë e vullnetit për pushtet. Njeriu trashëgon parimin për pushtet dhe forcë. Nganjëherë ne trajtohemi si njerëz indiferent gati për t’u shndërruar në një metaforë e trishtë me bindjen kundrejt vetes, sepse të detyron ligji i botës. Të ndikohesh nga ekzistenca e kësaj bote e cila është përtej misteriozitetit, ku udha drejt ndryshimit të saj është një shprehje e brendshme e absurditetit me përmbajtjen e një thelbi negativ, pa u ndryshuar, duhet të jetë një çështje e forcës, dhe një gjykim ndaj të bukurës e të mirës universale. Ngado që ta udhëheqësh mendimin drejt arsyes së kulluar, absurditeti mund të jetë një shkak i pakapërcyeshëm i veprimtarisë të paramenduar me kohë. Që të mund të jemi syçelë, dhe që të mund ta tejkalojmë paradoksin e botës që na është imponuar pa dëshirën dhe vullnetin tonë, duhet përdorur mendimin që njeh realitetin e kësaj bote që i përshtatet një plani të detyrueshëm mbi nevojat tona të përgjithshme. Një ide drejt përshtatjes shpirtërore apo një ide drejt njohjes intuitive mund të jetë një udhë e kalueshme nga ky absurditet i botës.

Mbi artet
Te kjo letër filozofike dua të vërtetoj që, jo vetëm filozofia mund të zbërthejë joshjet e mundshme të ekzistencës, por dhe artet synojnë pikëpamjet mbi rolin e ndryshimit të gjendjes së ekzistencës shoqërore. Nëse filozofia pikëpamjet e veta i hedh nëpërmjet arsyes kritike duke përfituar te mendimi i njohjes së gjësendit në natyrë me anë të metodës empirike, rrjedhimisht del se artet kryesisht flasin me gjuhën e intuitës, ose – gjuhës së veçuar. Domethënë vullnetin e shoqërisë apo gjësendit në natyrë e bën më konkrete dhe të thjeshtë, duke e interpretuar rolin e gjendjes së tyre të vazhdueshme nëpërmjet gjuhës së veçuar me thelbin drejt fatit intelektual. Një vepër arti e vërtetë është një shprehje e shenjtë që buron nga instinkti i lirë i gjenisë apo intuitës, ku priret të flasë për problemet e ekzistencës njerëzore, ligjësitë e botës, konceptet shoqërore në realitet dhe liritë individuale të njeriut. Vepra e një arti të vërtetë ka për thelb ndryshimin e gjendjes sonë njerëzore, duke futur pamjen e arsyes kritike për të nxjerrë në dritë modelin e vërtetë të veprimit shoqëror nga ky realitetit i zakonshëm. Shembuj të modifikuar kemi në letërsinë e shkrimtarit Alber Kamy, me protagonistin e romanit “I huaji”, Merso; pastaj te Franc Kafka, me protagonistin e romanit “Procesi”, Jozef K. apo të Gregor, te romani “Metamorfoza”. Tek “I huaji”, Alber Kamy na paraqet shkoqur mendimin e ekzistencës absurde të njeriut, ku kuptimi i jetës është individuale dhe me aktin e përgjegjshmërisë; ndërsa te “Procesi”, Franc Kafka na paraqet llojin tjetër te ekzistencës ku njeriu edhe pasi të përcaktohet nga formalitetet mund të jetojë i shthurur pa e ndier problemin si një qëllim kryesor, që në një mënyrë kërkon domosdoshmërisht të gjejë problemin, ndërsa në anën tjetër harron të ndiqet pas rregullit të procesit të tij që i është imponuar. Tek “Metamorfoza” Franc Kafka sjell personifikimin e vetvetes me personazhin Gregor, ku një ditë ky i fundit zgjohet nga gjumi për të kuptuar se është shndërruar në një insekt gjigant. Koncepti i arteve në njëfarë mënyre tregon ekzistencën e shoqërisë, dhe ligjësitë e botës se si zhvillohen gradualisht në kuptimin thelbësor të sistemit intelektual. Veprimtaria shpirtërore dhe psikike të paraqitura në radhë letrash te shoqëritë e transformuara, sot e kësaj dite shprehen në çdo vepër arti, ku diktohen hapat e hedhura dhe parimet universale mbi edukimin estetik të natyrës shoqërore sipas planit të Zotit. Thelbi i arteve kërkon mjeshtëri, dhe intuitë shpirtërore duke e pasuruar çdo vepër arti me shprehje dhe formë elokuente; ku artet në përgjithësi burojnë nga inteligjenca dhe shpirti implicit i mjeshtërit që e krijon. Të gjitha llojet e arteve në përgjithësi burojnë nga modeli për të na dhënë një fragment, një këndvështrim të jetës, një koncept bazuar nga realiteti njerëzor me sajimin për t’i mundësuar njeriut lirinë dhe vullnetin për jetë. Artet e bukura mundësojnë një edukim të brendshëm shpirtëror duke i dhënë njeriut formën dhe pamjen e vërtetë të botës, si realitet dhe absurditet. Sipas meje ekzistojnë: - Vepra që krijohen me frymëzim hyjnor që përbëjnë veprat e krijuara nga inspirimi intuitiv i gjenisë pa futur imagjinatën, por që sajojnë bindje apo atavizëm. – Vepra që krijohen me frymëzim të vazhdueshëm që përbëjnë veprat e krijuara nga shllime për mendime atavizmi, që mund të shërbejnë në hartimin dhe sistemimin e gjithë veprës pa futur intuitën e lirë të gjenisë. Ndërsa veprat gjeniale të poetëve, piktorëve, skulptorëve, kompozitorëve janë të lindura nga arsyeja krijuese me motivin për t’i shërbyer të mirës universale, njeriut në veçanti, dhe shoqërisë në përgjithësi. Sepse nga thelbi joshës i tyre burojnë instinktet më të larta të natyrës krijuese, ku na mësojnë udhën e njeriut duke i respektuar dhe kodifikuar ligjet e natyrës. Një vepër madhore e letërsisë apo artit paraqet emocionin e brendshëm të një shoqërie civile, apo bindjen absurde të një autokracie që tenton me çdo kusht të pozicionojë vullnetin për pushtet ndaj një shoqërie të kujdesur shpirtërisht. Vepra të tilla me përmbajtje shpirtërore krijojnë edukimin estetik të njeriut, dhe shoqërisë përballë ligjeve të kësaj bote të squllët. Prandaj, vepra të mëdha si të artit dhe filozofisë, kurdoherë kanë paraqitur realitetin e shtypjes së egër të oborrtarëve, që u është imponuar dhunshëm shoqërive civile dhe personaliteteve intelektuale. Sidomos veprat e mëdha të filozofisë kanë dhënë mënyrën më intime të mundshme të edukimit të shoqërisë për sa i takon mendimit estetik, dhe kanë bërë të mundur të zhvillojnë idenë e njeriut duke e formuar deri në kulturën e njohjes ndaj njohjes së përgjithshme, madje dhe vullnetin për t’u pajisur me edukimin klasik të së vërtetës së pashmangshme. Në përgjithësi duke u ndikuar nga vepra të mëdha të letërsisë, artit dhe filozofisë, njerëzimi ka arritur drejt bindjeve intelektuale duke u ndikuar kujdesshëm në ide të reja progresive, të cilat mund të jenë si dashuria ndaj të bukurës, dhe njohja ndaj të vërtetës së pashmangshme.

Shija klasike
Te njeriu, shija kontribuon në cilësinë e mendimit dhe edukimit estetik. Shija mund të ndikojë në përmirësimin e gjendjes shpirtërore, dhe në kushte të tilla paqeje mund të përfitojë ndiesinë e gjërave me vlerë. Duke e përfituar dhe e njohur shijen, në radhë të parë njeriu nxjerr në sipërfaqe atë që ka më të virtytshmen, ndërsa nga pikëpamja vlerësuese futet në krijimin e natyrës krijuese për të bërë gjëra apo vepra të mëdha. Shija klasike, fillimisht është e lindur, pastaj mund të përfitohet sipas planit të përvojës krijuese ose përsa kohë mund të kishe punuar në ndërtimin e shijes brenda emocionit të brendshëm shpirtëror. Shija klasike, unë mendoj që përcakton edhe vlerën e një njeriu në kuptimin ideo-estetik duke u ngritur shpirtërisht dhe gjërave që janë intime mund t’i josh fare lehtë. Shija klasike duhet kuptuar si: - një vlerë e ngritur shpirtërore e cila mbetet e pavdekshme në art, por edhe në çdo lloj krijimi tjetër. Nga sfondi autentik për të treguar në sipërfaqe atë që njeriu ka më të ngritur, shija klasike kërkon të jesh i pajisur me dhunti shpirtërore, dlirësinë, fisnikërinë dhe artin e të menduarit. Ajo kërkon prirje, pastaj jep mesazhin për paqe të perhershme, e cila shpreh një vullnet të largët me mendimin për t’i shquar më mirë gjërat në këtë realitet njerëzor. Mirëpo, për të ngritur një letërsi apo një art me shpirt krijues, që më pas të ekzistojë autentike, më parë duhet një natyrë me shije klasike të çojë aktet shpirtërore drejt sjelljeve intelektuale. Klasikja kërkon një shpirt të bukur pa iluzione, një shpirt që është i prirur drejt progresit dhe mundësive më të mprehta për të pohuar ekzistencën e të vërtetës. E vërteta është një pamje e brendshme, që njeriu duhet ta ndriçojë nëpërmjet arsyes duke futur shijen si emocion i ngritur shpirtëror. E vërteta është kaq e lidhur reciprokisht me shijen, saqë shija ndikon në ndjenjat intelektuale duke i caktuar drejt mendimit etik për një njohje konsekuente. Kjo shije kërkon madje të ndërlikuarën ta bëjë sa më të thjeshtë duke mos thyer aspak rregullat e ngurta të saja, rrallëherë një shije e tillë do të kishte fatin e mbarë të lindte te ndonjë shpirt human i zgjedhur nga natyra, tek i cili, më pas do të shërbente si arma më e fortë e tij drejt udhës vetjake për të vënë paqen e përhershme njerëzore... Megjithatë, në këtë kohë moderne vështirë se mund të rezultojmë shije klasike në veprimtarinë dhe kulturën tonë shpirtërore, sepse koha është kaq agresive, saqë dhe njerëzit janë drejt shndërrimit individual brenda etikës njerëzore. Kemi një realitet të hidhur me një ekonomi fatale që njerëzit janë shndërruar drejt joshjeve fundamentale për të mbijetuar ekzistencialisht; kemi një shoqëri civile me komplikim të proceseve psikologjike, një konkurrencë me njohje delikate ose të krisura që kanë dhënë rezultatin me korrespondencë për të pasur një shije klasike të natyrës krijuese. Jetojmë në një kohë të brishtë, ku progresi dhe motivet për një jetë mondane janë gjithnjë në degradim, madje ku janë ftohur logjikisht trajtimet e jetës në teatër e në politikë. Po ndodh në ndërgjegjet e tyre një krisje e vërtetë morale dhe shpirtërore. Fajin duhet kërkuar gjithnjë te vetja, sepse aty ndodhet misteri i gjithë botës sonë. Gjenitë, shija klasike, e bukura në artet plastike lindin të mëvetësishme ku më vonë natyra e krijuesit vendos të krijojë arsyet imagjinare me modelin për të qartësuar efektin kundër absurditetit të kësaj shoqërie që ka rënë brenda realitetit. Pikërisht kjo thjeshtësi për të ngjizur të vërtetën dhe veprimin e akteve psikike me shijen klasike së vepruari, tangon drejt një vepre cilësore që do të mbahet mend për dekada më radhë. Ky thjeshtëzim i të ndërlikuarës është arti i të krijuarit. Me modelin e thjeshtëzimit klasikja tejkalon së pushuari ndjenjat dispeptike, hedonizmin, depresionet e ndryshme psikologjike... Klasikja është intimiteti i çdo lloj krijimtarie që kapërcen nevojat e ndjenjave dhe shpirtrave të vobektë, por dhe një ngritje emocionale e edukimit të njeriut në trajtimet e gjësendeve. Ajo të mbërthen në idealizmin me përmasat e njohjes së botës, gjithnjë duke të shkruar brenda fatit dy nocionet e botës: pesimizmin si realitet i hidhur, por dhe i domosdoshëm, si dhe optimizmin si realitet i përhershëm. Shija klasike është estetike për nga vullneti shpirtëror e prodhuar nga stili unik i natyrës, por që është tepër vështirë të përfitohet nga format e ndryshme shoqërore, ndërkaq ajo mbetet pragmatike që lind brendapërbrenda shpirtit njerëzor. Në disa raste është dhunti hyjnore, e aftë të depërtojë brenda shpirtit të njeriut me formësimin për të pohuar mbi njohjen e ekzistencës së përsosur; hera-herës të mundëson të shkëputesh nga vuajtja; e duke futur brenda dëshirave dhe inspirimeve atë që quhet motivi dhe vullneti për të bërë punë të mëdha siç janë: - triumfi mbi dashurinë e vërtetë, - arsyeja mbi njohjen e krijimit të Universit, - natyra si provë e individualitetit hyjnor, - aftësia për të njohur mbi thelbin negativ të kënaqësisë. Shija klasike dhe shpirti i ndërtuar prej arti mbeten shprehje individuale me origjinë shpirtërore që ndryshojnë natyrën njerëzore në format më të ngritur intelektuale apo estetike. Shija është element i brendshëm te njeriu, i krijuar sipas një metode të shenjtë në natyrën krijuese për të ndryshuar konceptin e shoqërisë dhe stilin për një jetë më të shëndoshë. Ajo është e lindur, ku sendit mund t’ia japë vlerën e mundshme të papërsëritur ndonjëherë, prandaj, një shije e bukur dhe inteligjente mund të ndryshojë kuptimin e arsyes, dhe zhvillimin e inteligjencës te njeriu si natyrë krijuese. Metoda për ta transformuar shijen në stade edhe më të ngritura emocionale, fillimisht i duhet arsye e shëndoshë të pajisur me njohje të realtë, e të shkëputur nga çdo vullnet i dyshimtë. Kjo arsye e pajisur me njohje të sigurtë krijon shijen për të pasur efektin e të njohurit të sendit në thelb inteligjent, dhe kështu sistematizimi e formëson me shijen klasike si natyrë krijuese dhe e pavdekshme ndonjëherë.

Shpirti
Shpirti është pamja e brendshme e njeriut. Është shtytja thelbësore për të krijuar të bukurën si një element i brendshëm i kuptimit të imagjinatës së njeriut. Shpirti si pamje hyjnore dhe e domosdoshme te njeriu është krijuar si shprehje e vullnetit të fenomenit të natyrës absolute. Pamja e shpirtit ka ardhur si gjymtyrë e përhershme dhe e domosdoshme te njeriu, që ky i fundit të mund të arsyetojë, kritikojë dhe njohë sistemin inteligjent të natyrës dhe gjendjes njerëzore. Roli i tij është një shprehje e vullnetit absolut që buron nga trajtimi etik dhe njerëzor, sepse ai po kryen të gjitha funksionet qeverisëse të natyrës njerëzore përballë çdo fenomeni relativ në natyrë e më gjerë. Padyshim që është një ndër konceptet më misterioze dhe mistike në realitetin njerëzor, ku orienton secilën pjesë të fshehtë te njeriu. Sipas veçorive dhe cilësive hyjnore që na ka dhënë nocioni i shpirtit, fillimisht ai është i pavdekshëm ku frymëzon veprën e njeriut nëpërmjet akteve të përgjegjshme duke e bërë që faji të gravitojë drejtpërdrejt te njeriu. Pastaj njeriu sipas arsyes duhet të orientojë mendjen e tij për të shmangur problemet dhe aktet psikike që mund t’ia çorientojnë jetën në kthesa misterioze. Shpirti është akt misterioz më i pashmangshëm i njerëzimit që nuk le të kuptohet në asnjë shteg. Ndryshe duhet të jetë një sistem absolut i vullnetit të Zotit që shpirti mbeti një mister i domosdoshëm. Një qenie njerëzore që arrin të shohë përtej së mirës dhe estetikës njerëzore, sipas meje nuk është rezultat i një bote materialiste, por si dëshmi e një shpirti estetik të ngritur emocionalisht me përmasa idealiste. Materien që trashëgojmë është një lëndë e Zotit ose një krijim i përkohshëm, që nuk është krijuar sipas një mirëqenie absolute që të mund të ndikojë në një ekzistencë pafundësisht të lumtur dhe inteligjente, por kjo inteligjencë dhe lumturi që fsheh natyra njerëzore, në radhë të parë vjen si një botëkuptim real i shpirtit tonë që kryen funksionin e një perceptimi ndiesor duke bërë të mundur të ndjejmë, dhe të sajojmë mendime imagjinare. Materia jonë gati është një përdorim, ndërsa shpirti është një lëndë që duhet ta bartim me vete kudo dhe kurdoherë. Është pjesë intime që vështirë se mund të ndahemi apo shkëputemi me vullnetin tonë. Çdo qenie e gjallë që lëviz, jeton dhe ushqehet, bart me vete shpirtin në formën më të fshehtë të mundshme. Parimi i shpirtit duhet të mendojë mbi vullnetin për jetë ashtu që, në thelbin e tij të mos ketë asgjë nga nevoja materiale, por të burojë nga instinktet më të larta shpirtërore ku qëllimi për të përmbushur misionin hyjnor të arrijë te e vërteta dhe njohja mbi arsyen njerëzore. Të njohurit e vërtetë duhet të jetë në brendinë e thellë, pra në thelbin e pamjes së shpirtit, që arsyeja ta njohë shpirtin prej vërteti. Arsyeja jonë shpirtërore i përgjigjet mendimit të krijimit të botës, ndërsa aplikimi i mendjes sonë nxjerr faktet nga përvoja shpirtërore. Mirëpo një arsye e kulluar nga gjykimi mund të arrijë të shohë parimet e njohjes njerëzore që janë përtej së mirës dhe së keqes, me kuptimin për të drejtuar imazhin e sjelljes dhe ndërgjegjes njerëzore. Një arsye e kulluar, dhe një shpirt i arsyeshëm është një shprehje që argumenton udhën e përjetshme të njeriut duke e bërë që gjërat në natyrë t’i shqyrtojë intelektualisht. Që të dyja këto janë të ngarkuara të vërtetojnë udhën drejt një përjetësie absolute, sepse arsyeja dhe shpirti janë të virgjër të pa hulumtuar ndonjëherë nga angazhimi i mendjes së njeriut. Aplikimi i mendjes së njeriut nuk ka mundur të nxjerr deri më tani njohjen e kuptimit të arsyes dhe shpirtit, por vetëm vullnetin e tyre të përfaqësuar. Me edukim sistematik ajo zhvillohet drejt shkallëve intelektuale, dhe kështu veprimet e mendjes nisin të veprojnë drejt arsyes për t’i shquar objektet me siguri shpirtërore. Kur po zbërthejmë joshjen e panjohur të shpirtit, arsyes dhe mendjes te njeriu, fillimisht duhet kuptuar njeriun si pasojë e një misteri të pashmangshëm të udhehequr nga ideja për të vepruar mbi individualitetin e tij. Ne asnjëherë s’mund të shqyrtojmë pamjen e arsyes dhe mendjes sesi punon, por mund ta orientojmë gjersa e përfitojmë njohjen e mjaftueshme për jetë intelektuale. Shpirti frymëzon njohje deri në besimin në Zot, ngase misioni tij është i gjithëpushtetshëm, ku tejkalon gjithë idealizmin jetësor ndaj përpjekjeve për të besuar të vërtetën. Ai është i frymëzuar nga qielli, dhe rregullin qiellor e pason te njeriu duke i vëzhguar veprimet psikike që, sajojnë deri në aktet e ndryshme morale. Shpirti, si misiticizëm klasik ka lindur si nevojë e kësaj ekzistence me pretendimin duke ia kthyer njeriut besimin absolut ndaj botës absurde, dhe tekefundit udhëtimin drejt absolutes në botën e përjetësisë. Shpirti është i pavdekshëm sepse nuk sajohet me asgjë materiale, thjesht mbetet një frymë hyjnore e pashmangshme përtej çdo të mete fizike apo shpirtërore. Shpirti nuk ka asgjë tjetër, përpos hyjnores; që është i shkëputur nga çdo vullnet dhe edukim tjetër estetik. Është veti e virgjër, e pakonsumuar ndonjëherë nga objekte të panjohura për ne. Shpirti është tërësisht i thjeshtë, pa komplikime, i përhershëm dhe nuk mund të përkufizohet, sepse është përtej mistikës dhe misterit. Gjithsecili mendimtarë është shtyrë me përvojën e tij intelektuale, dhe shpirtërore drejt mendimit të përgjithshëm me të vetmin botëkuptim që të formojë përkufizimin e pashmangshëm për shpirtin dhe pamjen estetike të tij, por misterin që Zoti ia dedikoi shpirtit të njeriut mbeti pafundësisht një koncept hyjnor, ku mendja e mendimtarëve shpesh mund të kish qenë e diskutueshme. Shpirti është përtej nesh. Shpirti ndahet në shpirt të arsyeshëm, dhe të pa arsyeshëm. Në një shprehje pa nocionin e shpirtit të arsyeshëm nuk mund të kemi modelin e një filozofie moraliste. Unë mendoj se, gjithçka që shpirti lidhet me njohjen dhe të vërtetën paraqet esencën e një shpirti të arsyeshëm. Veprimet tona që krijojnë imagjinatat mund të realizohen sipas disa ligjeve të intelektit, dhe se shpirti është përjetësisht i lirë, por manifestohet me veprimin kundrejt imagjinatës në mënyrë krejtësisht pasive. Shpirti ndikohet sipas veprimit të mendjes, ndërsa mendimet sipas arsyes. Një mendim i shprehur pa arsye është një veprim i mendjes heretike, pa koncept njerëzor. Ndërsa mendimet e shprehura nga arsyeja e kulluar, dhe nga plani i përvojës janë shprehje e një koncepti intelektual të frymëzuar prej një shpirti elastik. I gjithë sistemi njerëzor është i ndërtuar në atë mënyrë që të funksionojë sipas një ligji të rreptë, ku i gjithë sistemi shfrytëzohet me njëri-tjetrin si një qëllim njerëzor, ndërsa ai shpirtëror si qëllim hyjnor.

Mendja
Mendja është një substancë ekzistuese ku në mënyrë të pavarur mediton me anë të forcës sistematike, dhe ligjit më të thellë mendor për të ngjizur mendime intuitive, demonstrative dhe sensuale. Ajo, përpos që është substancë ekzistuese për të menduar gjësendin, dhe lëvizjet e natyrës në përfitimin e njohjes, ajo krijon intelektin e mjaftueshëm te njeriu. Mendja si ndijim i përgjithshëm i ideve, në proces relativ zgjon njohjen gjer në thelbin ekzistues për të cilësuar bindjet dhe sistemin intelektual te njeriu. Ajo duhet të luajë rolin e lëvizjes duke nxjerrë teoritë e njohjes, nga ku fitohen dituritë racionale të cilat përcaktojnë ligjet e përparimit të shoqërisë duke i ngritur në veprimtarinë intelektuale, ku në thelb evitojnë problemet dhe të këqijat njerëzore. Mendja, pjesën e menduar e bart tek truri, ndërkaq truri e përcjell tek ndërvetëdija, dhe kështu mendimet ruhen që më pas mendja të nis të mendojë me pjesën e vetëdijshme të saj. Mendimet dalin nga meditimi i një koncepti jetësor, ndërsa logjika i radhit nuancat e shprehjes drejt një kuptimi të përshtatshëm e të duhur, pastaj arsyeja ndihmon që mendimi të jetë i ngritur emocionalisht me formën elokuente të të menduarit psikologjik. Të dhënat që i kemi menduar gjatë gjithë procesit mendor barten në pjesën e ndërvetëdijes, ku sipas studimeve psikologjike po shndërrohet në vendbanim për të gjitha ndjenjat tona të qenësishme. Pasi t’i kemi mbledhur mendimet nga ndërvetëdija, atëherë vetëdija nis punën për t’i lexuar të dhënat, dhe nga ky proces mendja e njeriut priret drejt procesit të të menduarit. Psikika, ose vetëdija është një rregull i përcaktuar me ligj natyror, që është atribut i sistemit të të menduarit. Mendja krijon ide, pastaj i përshtat ato, dhe kështu zhvillon mendime psikike që gravitojnë drejt koncepteve shoqërore. Mendja si koncept psikologjik rregullon në tërësi unike të gjitha njohjet reale që janë të arsyeshme, dhe nëpërmjet vetëdijes frenon udhët fiktive dhe iracionale që mund ta orientojnë atë. Mendja na shërben t’i njohim apo perceptojmë ngjarjet jetësore me anë të të menduarit duke futur bindjen në instanca intelektuale me shpresën për të kuptuar të vërtetën, dhe të mirën universale krahas çdo të pavërtete të mundshme. Nga procesi psikologjik i mendjes krijohen akte psikike të veprimit, ku ndërgjegjja dhe vullneti bëjnë veprimin e mendjes te njeriu përgjatë të menduarit. Së pari, mendimi po nuk pati thelb, s‘është më mendim, as ide, por një shprehje pa logjikë. Pikërisht prej këtu niset mendimi për të pasur një thelb, një arsye, një pikëpamje, ndryshe idetë tona nuk do të viheshin në vepra gjeniale. Nëse mendimi arrin të jetë një element i brendshëm përtej njohjes inteligjente, konsideron elementin e brendshëm për ta zgjuar në sipërfaqe, dhe duke tentuar sa më shumë që të jetë e mundur ta zbulojë e të pluskojë të vërtetën në thelb. Objektivat e mendjes duhet të rrjedhin sipas kushtit të domosdoshëm të arsyes duke i reflektuar lëndët dhe lëvizjet mekanike të natyrës me mënyrën kritike, mënyrë kjo që është e moderuar për të nxjerr në sipërfaqe pamjen e vërtetë të njohjes së arsyeshme të mendimit, pra, duke u nisur prej shkakut te pasoja e përvojës shkencore. Që të kemi një veprim të domosdoshëm dhe logjik të mendjes, fillimisht duhet të kemi në objekt shqyrtimi planin e metodës kritike e cila na ndihmon t’i diktojmë proceset e natyrës, dhe pasojat rrjedhëse të natyrës njerëzore. Sipas metodës kritike veprimi i mendjes më shkoqur paraqet sensin e arsyes së mendimit, duke mundur kështu të udhëhiqet plani për veprimin e njohjes së gjësendeve dhe natyrës. Metoda kritike arrin të shprehë gjendjen emocionale të realitetit duke i menduar sensualisht veprimet para se të vihen në zhvillim konkret të veprimit të mendjes. Kjo metodë nxjerr kuptimin e arsyeshëm të veprimit në plan-veprim, ku përshtypja e njohjes së sigurtë mundëson, dhe njëherit shmang çdo preokupim apo të metë të menduar negativisht. Kjo nismë është mjaft racionale, sepse metoda kritike i mundëson arsyes njerëzore të qeverisë me veprimin e mendjes intelektuale, kështu i realizon në kuptimin intuitiv marrëdhëniet e mendimit shkencor në natyrë e shoqëri. Shpeshherë lind pyetja si punon mendja e njeriut? Njeriu mendon me anë të vetëdijes. Vetëdija është ngritja e mendimit në stade të njohura intelektuale, pasi mundëson mendimin të jetë i pajisur sipas një plani të arsyeshëm dhe të logjikshëm. Mendimi i arsyeshëm dhe i logjikshëm shquan idenë, dhe parimet e njohjes njerëzore për një ndryshim të realitetit njerëzor. Nëse njeriu nuk trashëgon vetëdije intelektuale nga vullneti i një Zoti bujar, mund të ndodhë të vihet në rrezik sistemi i të menduarit në plan të vizionit edukues dhe etik. Mendja e njeriut është akt i vullnetshëm që buron nga instinktet më të larta të njeriut ku drejtohet nga plani intim i njeriut. Varësisht sesi mund të drejtohet puna e të menduarit te një qenie njerëzore, në radhë të parë vlen vullneti për të menduar, që filozofikisht ka rrënjët nga dëshirat dhe mundësitë e njeriut për ta drejtuar sipas një efekti empirik. Duke e orientuar sistemin e të menduarit pas një vullneti për jetë, njeriu përcakton vullnetin për të menduar njësinë e mendimeve të mira, dhe ka për të fituar ngjarje të mira; njeriu përcakton vullnetin për të menduar njësinë e mendimeve të këqija, ka për ta fituar ngjarje të këqija. Kjo është një rregull mistik që ne ia imponojmë ndërvetëdijes. Nëse sistemin e të menduarit e orientojmë në punë misterioze duke mos arritur të fusim nocionin e bindjes racionale, atëherë me mundësi reale do të punojë sipas një programi të pakonceptueshëm, e cila me gjasë reale mund të përfundojë në dilemë mendimesh. Njeriu mendon me pjesën racionale të të menduarit, ndërsa me iracionalen ai bart të gjitha ndjenjat dhe emocionet e mendjes, ku kjo e fundit shërben si pjesë krijuese dhe kujtuese. Puna e mendjes së njeriut është një vepër e inspiruar nga vullneti hyjnor i Zotit, ku çdo mendim i njeriut i nisur nga arsyeja e vyer është një vullnet i së mirës së tij, dhe një udhë intelektuale e veçuar përtej së mirës morale. Mendja e pajisur me virtyte të larta njerëzore arrin më lehtë të shquajë veprimin e natyrës, njeriut dhe Zotit. Duke caktuar mendjen të udhëhiqet pas gjykimit të arsyes së kulluar, natyra e njeriut do të ishte ndërtuar sipas skemës së një ekzistence të lumturuar. Sepse të njohësh natyrën dhe ligjet e saj nëpërmjet arsyes së vështruar, në radhë të parë njeriu ngadhënjën si harku i triumfit në botë, dhe sipas arsyes së kulluar, ai do të gjejë veprimin diplomatik të të vepruarit krahas çdo të metë dhe joshjeje të panjohur. Mendja, si veprim i një sistemi inteligjent nxjerr në sipërfaqe gëzimin, dhe vullnetin për të jetuar sipas planit të njeriut të ditur.

Gjeniu
Gjeniu është i pajisur sipas një kushti mendor që gjërat ose mendimet e mëdha t’i shquajë me anë të intelektit, por të shkëputur nga vullneti. I shkëputur nga vullneti sepse ka të zhvilluar traktatin e intelektit krahas pushtetit të vullnetit, me ç’rast intuita e tij ndodhet në epërsi të lartë. Njohja është nocioni që e kultivon botën e madhe të gjeniut, dhe pikërisht kjo njohje sipas prirjes nga arsyeja e kulluar vjen deri te tejkalimi i mendjes në formën e gjeniut. Të njohurit e vërtetë, në vështrim të parë është të njohur ndijor, sepse shqisat mundësojnë parafytyrimin e veprimit të mendjes të njohë. Shqisat luajnë rol të veçantë në veprimin e mendjes, jo vetëm se krijojnë aktin e të njohurit, por dhe zhvillojnë idetë e njeriut deri në shkallë demonstrative për t’i njohur nga rrjedhja e përvojës. Njohja përfitohet nga edukimi klasik i mendjes duke pasur lidhshmërinë mbi vullnetin e domosdoshëm të gjësendit. Njohjen duke e përcaktuar si vullnet të domosdoshëm brenda sistemit intelektual te gjeniu, jo vetëm që e veçon nga turma, por dhe ndikon në përmirësimin dhe ndërtimin e gjendjes së botës njerëzore. Prandaj, njohja është nocion i vullnetit të gjeniut, sepse nëpërmjet njohjes, ai shquan mendjen në sistemin krijes. Ai mediton në formën më të lartë mendore, dhe po kjo formë e lartë mendore shquan njohjen si akt më i lartë i natyrës. Ai është i prirur të diktojë një botë të madhe, dhe ta shquajë në përgjithësi ekzistencën e botës. Gjeniu nuk ka shoqëri, por e gjen në librat e gjenive paraardhës që ia kanë lënë, pikërisht për këtë ai është në shërbim të njerëzimit për t’i ndryshuar gjendjet emotive dhe shoqërore. Veprat e gjenive janë kaq të vlefshme dhe të domosdoshme, saqë çdo shoqëri progresive do të kishte nevojën për t’u ngritur emocionalisht falë veprës gjeniale. Veprat e arrira shkencore ndryshojnë kushtet ekzistenciale të njeriut, duke u dhënë metodën efikase për t’u ndryshuar lehtësisht nga gjendjet pesimiste dhe absurde të kësaj bote, në gjendje iluministe. Edhe përse gjenitë kanë qenë të kundërshtuar e përbuzur nga gjithë njerëzit oborrtarë, duhet kujtuar se megjithatë, ata kanë pasuruar njerëzimin me kryevepra ideale dhe u kanë lënë shumë gjëra të bukura këtyre. Ai nuk mund të durojë një padrejtësi qoftë shpirtërore apo mendore, nga shkaku se natyra e tij qëndron lartë drejt humanizmit, dhe asaj që quhet ndriçimi i shpirtit. Ai është model që krijon, dhe lind si i tillë - gjeni, ndërsa njerëzit e thjeshtë mund të ndodhë të shndërrohen nga njohja e herëpashershme në diçka më të ngritur. Gjenitë, brenda shpirtit dhe mendjes së tyre kanë një gof të mistershëm, që vërtetojnë në besimin në njohje. Shpirtrat kanë vobektësinë e zakonshme, ndërsa gjenitë janë të pajisur me një fuqi mendore të jashtëzakonshme, ku nëpërmjet mendimeve të shprehura në artet e bukura vendoset dhe rregullohet statusi i gjenisë. Gjeniu i prirur për të ndryshuar botën, nocioni shpirtëror i tij është një tirani inteligjente e kohës, ku vetëm ai mund të dijë të përshtatet midis së keqes dhe së mirës. Pastaj besimi në vetvete i përfaqësuar nga dija për një botë më të vrojtuar sa na paraqitet në realitet, aftësia e pazakontë për të ndryshuar rregullat e Unit burojnë nga një shpirt i madh dhe i lirë. Ai përpos që është njeriu më i lirë i botës, ai përpara çdo rreziku është i gatshëm të sjell çdo lloj intelekti që kapërcen vetveten e tij krahasuar me intelektin në masë. Në një mendje të ngritur intuitivisht krahas turmës, asnjëherë nuk do të mund të mbijetonin idetë për rastësinë dhe fatin e jashtëzakonshëm, sepse rastësia dhe fati nuk janë ndërtuar në ambiciet e karakterit të gjenisë. - A nuk është një e vërtetë e pashmangshme e tij që udhëton drejt vetvetes me mendimin që të ndryshojë rregullat e ngurta të shoqërisë regresive, duke i përshtatur me modelin e tij drejt ndryshimit shpirtëror? Dëshira e tij e madhe është të synuarit drejt lirisë së fjalës, ndërsa vullneti i tij i madh është i prirur të kërkojë të vërtetën që me pasion të ndryshojë gjer në thelb idetë e konceptit shoqëror. Ai është padyshim që vendos mbi historinë e popujve, dhe në mos tjetër mbetet inspirimi i botës që përsëritet në çdo kohë. Nga njohjet dhe vrojtimet e tyre është parë se është më i vetmuari, më i rralli, më absurdi përgjatë të menduarit mbi arsyen e kulluar, dhe ndërkohë një revolucionar i aftë që synon të arrijë vetveten në kultin më të lartë të mundshëm duke e njohur botën. Të ndryshosh rrezikun e madh duhet të jetë një punë e vështirë për ne njerëzit e thjeshtë, por jo dhe për gjenitë. Ndërkaq, filozofia dhe përvoja jetësore na kanë mësuar se gjeniu ka talentin si dhuratë nga Zoti. Këtë e përcakton fati individual ku Zoti është përcaktuesi i fatit tonë jetësor, ndërsa ne duhet ta luajmë atë. Gjeniu është prirja shpirtërore që lind nga një aftësi mendore e lartë ku nëpërmjet arsyes së kulluar vendos rregullat e arteve të bukura. Çdo vepër e krijuar nga arsyeja që orientohet drejt njohjes kritike mbi veprimtarinë e përgjithshme, padyshim që është mjet i veprës së gjenisë. Veprat e liberalizmit dhe empirizmit, të racionalizmit, dhe iluminizmit njëherësh janë drejtime që mundësojnë përparimin e shoqërisë në shkallë intelektuale, duke u nisur nga përvoja për njohjen e sendit prej formave të përgjithshme në të veçantë. Veprat e tilla të gjenive nxjerrin mësime për t’iu shmangur çdo dyshimi mbi kuptimin e natyrës dhe ligjeve të saj, prandaj dhe paraqesin udhën drejt ndryshimeve shoqërore, ku sistemi inteligjent vë forcën mendore të gjenive në vizion për të ndërtuar njohjen e sendit në kuptimin e brendshëm. Të gjitha krijimet gjeniale qofshin veprat e arteve të bukura, madje dhe ato të filozofisë zbatojnë arsyen në veprimet e vendosjes së rregullave në natyrë me pikëpamjen që të motivohet mendimi, dhe kultura në pikën më iluministe të shoqërisë. Krijimet e arteve të bukura ose të filozofisë, nëse ndodh të paraqiten me arsye të kulluar në veprimet e vendosjes së rregullave në natyrë, atëherë mund të na japin shfaqjen e krijimeve me aftësi të natyrës krijuese që në të shumtën e rasteve lidhen me talentin, si dhunti natyrore. Gjeniu dhe vepra e tij është një ndriçim etik i njerëzimit duke u dhënë vullnetin, dhe intelektin që njeriu të zhvillohet drejt një jete më përparimtare.

Gjithçka që lëviz, dhe ekziston
Marr frymë, dhe prandaj unë lëviz. Po nëse nuk marr frymë, atëherë nuk kam se si të lëviz. Prej këtu del në dritë pohimi: “Gjithçka që lëviz, dhe ekziston”. Duke e ditur, tanimë falë mendimit të Kanti-t për pohimin e “universit të pafund”, vërtetohet se në univers të gjithë trupat qofshin të zjarrtë apo të ngurtë rrotullohen rreth Sistemit Diellor, dhe në një mënyrë tjetër vjen argumenti që dita-ditës universi zgjerohet prej një pike të vetme deri në pafundësi. Para se të ndodhte Shpërthimi i Madh nuk ka ekzistuar lënda. Sipas mendimit hyjnor del mendimi, se nëse nuk ka ekzistuar lënda, atëherë nuk ka ekzistuar energjia, koha, masa dhe lënda. Toka dhe Qielli ishin të ngjitura me njera-tjetrën, me tërheqjen e Qiellit dhe Tokës, ndodhi Shpërthimi i Madh, i cili mundësoi krijimin e lëndës, kohës dhe energjisë. Kjo çon në mendimin se në këtë botë nuk ka ekzistuar asgjë madje dhe rastësisht, por gjithçka është e krijuar sipas një paramendimi absolut që vë në lëvizje fizike gjithë jetën njerëzore, planetet, satelitët dhe çdo trup tjetër, qoftë të ngurtë apo të zjarrtë. Universi zgjerohet prej një pike të vetme, madje falë tërheqjes së madhe nga gravitacioni lëviz gjithçka, por do të qe kontradiktore nëse mendojmë se universi pa një fillim të vetëm vjen nga pafundësia dhe se nuk niset nga vëllimi zero, atëherë sipas kësaj hidrogjeni në univers do të zhdukej menjëherë dhe në distancë të përgjithshme do të shndërrohej vetëm në helium. Tanimë, shkenca e sofistikuar krahas mendimeve materialiste në univers gjithçka lëviz, edhe pse shumica e planetëve nuk konsiderohen për ekzistencë jetësore, por janë të detyruara të bëjnë rrotullimin rreth boshtit të vet. Ky rrotullim i tyre rreth boshtit kullon arsyen se “gjithçka që lëviz, dhe ekziston”. Sipas një përkufizimi Kur’an-or e gjithë kjo arsyetohet se Qielli ngrihet nga distanca e Tokës, dhe fillon të zgjerohet pafundësisht. Po vazhduam udhëtimin tonë drejt Sistemit Diellor do të hasim në renditjen e planeteve, të cilët janë krijuar sipas një paramendimi të jashtëzakonshëm, ku secili rrotullohet rreth boshtit të vet. Kjo vërteton se universi dhe ekzistenca e botës është në lëvizje të vazhdueshme dhe të përhershme. Planeti Mërkur bën një rrotullim tejet të ngadalësuar rreth boshtit të vet dhe rreth Sistemit Diellor, madje dhe temperaturat jashtëzakonisht të larta janë jashtë kushteve për ekzistencë jetësore. Nxehtësia përvëluese ku mendohet të jetë me mijëra gradë, që shkak për këtë lloj nxehtësie të lartë është afërsia e këtij planeti me Diellin, ndërsa është e konsiderueshme në masë të madhe mungesa e ujit, e cila njëherësh mbetet edhe kusht themelor për jetë të gjallë. Këtu është e papranueshme për logjikën e njeriut të mendohet ekzistenca e njeriut. Planeti Venera karakterizohet me valë të nxehta të Diellit, saqë në gjendje normale duket si një kupë vullkanike. Veçori tjetër e paimagjinueshme për ekzistencën e gjallesave mbetet atmosfera tejet e rëndë që formohet nga shtresa e dendur e dioksidit të karbonit, (CO2). Kjo shtresë e dendur e dioksid karbonit shkakton bakterie dhe parazite që mund të shkaktojë vdekjen dhe ngordhjen e çdo gjallese. Planeti Mars është planet me bërthamë të kuqerremtë dhe me kratere të thella si pasojë e përplasjeve të meteorëve me sipërfaqen e planetit. Ky planet është me përzierje helmuese të gazrave, ku në varshmëri të gjithë përzierjes gjendet metani dhe dioksidi i karbonit, ndërsa në sipërfaqen e këtij planeti që është menduar dhe hulumtuar për kushte ekzistenciale për jetë, në thelb mungon uji dhe ka temperaturë të ulët, gjë që, kjo temperaturë rrezikon ekzistencën themelore të qenieve të gjalla. Planeti Jupiter për nga madhësia mund të jetë rreth 320 herë më e madhe se Planeti Blu dhe e gjithë korja e truallit është në gjendje të gaztë, karakterizohet me temperatura të ftohta sepse ndodhet larg Diellit, këtu nuk ekziston as lëndë e as masë energjike, ngase fusha magnetike është e pakontrollueshme saqë vret çdo lloj krijesë të gjallë. Planeti Saturn është mjaft karakteristike për nga imazhi sepse është i dizajnuar përreth sipërfaqes së vet me unaza akujsh dhe shkëmbinjsh, ndërsa temperatura atmosferike është më e ulët krahas Jupiterit, gjithashtu dhe ky planet është i papërshtatshëm për jetë. Planeti Uran është kryesisht me përbërje të gaztë dhe me përzierje helmuese të metanit, hidrogjenit dhe heliumit, këtu mendohet të ketë stuhira të jashtëzakonshme që formohen me shpejtësira marramendëse dhe zgjasin me qindra vite. Planeti Neptun në krahasim me planetet tjerë është tepër larg energjisë së Diellit dhe mbetet përfundimisht një planet i ngurtë, i akullt me temperatura jashtëzakonisht të ulëta. Planeti Pluton është trupi më i vogël qiellor dhe më i largëti në Sistemin Diellor. Ky planet është tejet larg Diellit dhe në të shumtën e rasteve mbetet i ngrirë dhe akull, vetëm në raste specifike ndërron gjendjen në të gaztë, në raste kur gjatë rrotullimit rreth Diellit ndodhet afër tij, ndërsa temperatura është e papranueshme për mendjen e njeriut e cila arrin deri në temperatura ekstreme të ulëta. Planeti Blu është i pajisur me një atmosferë karakteristike për të gjitha qeniet e gjalla e cila krijon kushte për ekzistencë të favorshme. Karakteristike në planetin tonë është madhësia. Nëse madhësia do të ishte më e madhe atëherë forca tërheqëse e Tokës do të rritej, ndërsa po të ishte më e vogël, atëherë forca tërheqëse e Tokës do të zvogëlohej deri në atë masë, saqë do të shndërrohej në atmosferë vdekjeprurëse për qeniet e gjalla. Në këtë planet temperaturat janë stabile dhe gjendet në një pozicion të mirëfilltë krahas planeteve tjera dhe Sistemit Diellor, ku temperaturat arrijnë rreth 55 dhe -25°C, (përjashtuar temperaturat në polin e veriut dhe jugut të cilat mund të jenë më të larta). Këto temperatura janë efektive për ekzistencën nëntokësore, nënujore dhe mbitokësore. Në planetin tonë, qeniet e gjalla ushqehen me ujë dhe ajër të disponueshëm për jetesë dhe nëpërmjet procesit të ushqyerit, ndërsa bimët ushqehen me anë të fotosintezës, me energjinë e Diellit. Tjetër veçori e Planetit Tokë është se, relievi me mekanizmin absolut parandalon çdo tentativë të furtunave të tmerrshme që krijohen nga rrymat e ftohta dhe të ngrohta detare. Ky planet blu, i quajtur Toka është mrekullia e vetë Zotit që ka përshtatur ekzistencën për jetë për të gjitha qeniet e gjalla.

Bota si sprovë mistike
Të luftosh dispeptizmin te njeriu është një ndjenjë e krenarisë, ndofta kjo është një mënyrë për ta çliruar njeriun nga frymëmarrjet e errëta që përherë e nxënë në forma të ndryshme, dhe e dobësojnë më shumë nga realiteti njerëzor. Bota që mbetet e squllët është krijuar në atë mënyrë që njeriu të mos arrijë një ekzistencë absolutisht të lumtur. Kjo nismë e këtij krijimi përmban lojën e sprovës duke shtyrë njeriun drejt dëshirës për pushtet apo drejt forcës. Bota është e ndërtuar me paraqitjen e vullnetit mistik, ndërsa vazhdueshmëria e saj në vazhdim mbetet një mister i pashmangshëm. Kur gjithçka të kemi kuptuar prej jetës atëherë ne do të kuptojmë se kemi qenë udhëtar të mërzitshëm të vetvetes sonë, madje dhe pa e ditur as vetë ne se si. Pasioni për të jetuar domosdoshmërisht në këtë botë mbetet një herë e përgjithmonë relative, ndërkaq, kjo duket që është mjaft komplekse për ta kuptuar deri në joshjet thelbësore. Të jetosh, kjo është çështja, prandaj domosdoshmëria për të jetuar ndodhet thellë brenda nesh. Të jetosh, që do të thotë duhet të jetosh, duke provuar të keqen dhe të mirën. Paraqitja e kësaj bote me motivin për ta jetuar domosdoshmërisht është një kusht i ekzistencës sonë transite. Ne udhëtojmë drejt një joshjeje të panjohur ku paraqitja, dhe vullneti ynë është një absurditet i pazakontë duke mos e ditur se e nesërmja mund të jetë një lojë e hidhur e jona. Duhet që jetën ta jetojmë si sprovë mistike duke e ndier që, bota na hedh drejt një loje të rrezikshme pa mundur ta ndryshojmë, por vetëm në vetvete. Ne duhet të udhëtojmë pas misterit të së nesërmes ku përjetimet tona ndiesore duhet të shndërrohen drejt një paraqitjeje të kësaj bote. Njeriu dhe bota janë midis vullnetit dhe sprovës. Megjithëkëtë kondratiktë njeriu diktohet pas vullnetit për të ndryshuar vetveten, por jo dhe t’i përshtatet lojës së keqe të kësaj bote prej llumi. Bota e provon atë, madje dhe e josh me të vetmin qëllim që të arrijë në përfitimet e tij vetjake, qoftë edhe nëse përfitimet e tij janë në kundërshtim me ligjet e natyrës. Njeriu pas këtij akti shndërron arsyen, ngase bota si paraqitjeabsurde ia motivon lojën drejt shndërrimit. Por që të mund të triumfosh pas absurditet duhet ndier etikën njerëzore si kusht i vullnetit hyjnor për të vazhduar drejt paqes. Pasojat që mund të vijnë nga absurdi i botës s’janë vetëm të njeriut, por më shumë të botës, sepse provon sensin e paraqitjes së sprovës, dhe e gjithë kjo përshpejton njeriun në hamendje të kohë pas kohëshme. Njeriu sikur të dijë absurdin e botës nuk do të hidhej brenda lojës së rrezikshme, por ky vullnet i absurditetit është imponues tek ai. Kjo paraqitje njeriun e bën të tillë përballë këtij realiteti, ku më pas manifestohet me ngacmimin dhe formimin e egos duke e privatizuar atë në mënyrë të konsiderueshme. Njeriu mbetet një vepër e pafajshme, pavarësisht nga bota dhe ligjet e saj absurde që e diktojnë më shumë drejt imponimit. Ai me kohën në vazhdim është gjendur papritur në këtë udhëkryq, mirëpo vullneti i tij tepër njerëzor avancon mendimin për të tejkaluar vetveten në kufij transcendental. Paraqitja e botës rëndom sjell dhe fundin negativ të njeriut. Ky fund është interpretimi i humbjes së durimit të njeriut, kur ndodhet në stazet psikike të ankthit. Vepra e kësaj bote është shterpe, provokon instancat ideore dhe shpirtërore të njeriut nëpërmjet vullnetit për forcë. Paraqitja e botës në përmbajtje është kontraverse, një udhë e ngushtë që sjell ankth dhe akte psikike të provokueshme. Përjetësimi i njeriut nga kjo paraqitje mistike dhe provokuese e botës e detyron atë të shndërrohet, dhe njëkohësisht të përballet me misterin e së nesërmes ku kjo e fundit mund t’ia shndërrojë vlerat e përgjithshme të tij. Megjithatë, njeriu siç thoshte Kant-i, është si një kafshë racionale; ose siç thoshte Volteri, si makinë dehëse, njeriu asnjëherë nuk është i gatshëm që ta shmang këtë botë të rreme, madje as dhe ta humbasë, ai është gjithnjë optimist duke shpresuar në ditët e ardhshme se fatin e tij do të mund ta ndryshojë sipas planit inteligjent. Megjithatë, edhe përkundër të gjitha përpjekjeve një ditë, ai duhet të shuhet përgjithmonë! Por duke e ditur që një ditë do të shuhet përgjithmonë, dhe vetëm veprat e tij do të cilësohen të pavdekshme, ai duhet të mos e bëjë gabimin e turpshëm që ia imponon jeta! Nuk shoh ndonjë karakter sublim që mund t’ia zbulojë rrënjët e urtësisë, dhe të vërtetës së përjetshme. Është një paraqitje rrumbullake e papërcaktuar mirë nga vullneti i domosdoshëm i njeriut me gjithë misterin që posedon, si një e keqe e domosdoshme pa iu shmangur dot. Bota mbetet vetëm një përsëritje e mistershme brenda llojit të vet, ndërsa kjo përsëritje e mistershme po ndikon negativisht te njeriu. Ai duhet të priret pas një rregulli të ndërgjegjshëm, ku vetëm nga veprimi i mendjes së tij progresive vjen ndryshimi i madh; thjesht duhet t’i përshtatet lojës së rrezikshme. E cilësoj lojë të rrezikshme, ngase misteri dhe absurditeti janë dy vrastarët më të mjerë të njeriut. Sidoqoftë, edhe përkundër botës si paraqitje drejt sprovës njeriu mbetet i pafajshëm, dhe krijesa më e vlerësuar nga të gjithë. Shpirti, mendja, arsyeja, ndërgjegjja e njeriut janë ndër virtytet më të larta emocionale që gëzon ai, madje ku dhe secila krijesë e gjallë e tokës do t’i kishte zili me shpresën për t’i rezistuar së keqes së pakapërcyeshme. Bota, hera-herës është një përvojë e mirë, por herë-herë një humbje dhe një përvojë e hidhur e papërsëritshme ndonjëherë. Ky ligj i botës që është i pandryshueshëm, dhe kjo natyrë njerëzore që është e pafajshme ndodhen në një arenë mistike ku loja dhe fatet nuk ngadhënjejnë dot. Por në fund, triumfon bindja ndaj të vërtetës. Në syrin e të vërtetës së pashmangshme, bota paraqitet e dorëzuar para të gjitha planeve të mundshme. Ajo njëherë e përgjithmonë mbetet një përfaqësim i thjeshtë me episodë misterioze të pakuptimtë, ku njeriu është e mbetet shprehja individuale e krijimit të botës me përpjekjen dhe tendencat përtej njerëzore. Plani i diktuar i botës nuk rrjedh nga asnjë pamje empirike, por është një strategji e veprimit mbi arsyen e sprovës. Fati i botës është i pandryshueshëm, prandaj njeriu mbetet një hero, dhe ndërkohë i ngushëlluar me veprimin e ndërgjegjes së tij. Ky fat është përvoja e hidhur e tij, që asnjë shkak tjetër inteligjent në botë nuk e modifikon atë për një ndryshim të ri të domosdoshëm. Imagjinoni dashuritë e mëdha si ato romantike dhe revolucionare, gjithmonë në thelb janë të ndërtuar prej një fati të hidhur, që në të vërtetë janë të pashmangshme. Kjo botë është mjeti i fundit që të imponon fatin e hidhur ku të shëmton pafundësisht pa e ndryshuar më dot.

Skicë e vogël mbi filozofinë
Filozofia si shkencë e hershme mbi mendimin kritik zhvilloi ecurinë progresive të njohjes intelektuale tek njeriu, duke përmbledhur një sërë parimesh të unifikuara të njohjes, ku nëpërmjet arsyes dikton konceptet shoqërore dhe natyrore si ndryshim thelbësor dhe si njohje e përgjithshme mbi botën apo ligjësitë e natyrës. Filozofisë i përgjigjet arsyeja e kulluar, dhe njëkohësisht merret me problemet e përgjithshme në lidhje me çështje të tilla si njohja, ekzistenca, vullneti për të vërtetën, mendimet, bukurinë, vlefshmërinë, moralin, pasionet, gjuhën, ligjësitë e natyrës, substancën dhe drejtësinë. Filozofia shquan udhën prej ku adresohen pyetje të tilla si mistike nga ana e saj kritike, ku sistematikisht, dhe në mënyrë të përgjithshme priret në besimin për të arsyetuar argumentin në natyrë deri në konkludimet e vërteta. Madje ka të bëjë me shqyrtimin e ligjeve të natyrës, si dhe nxjerrjen e njohurive intelektuale nga përvoja sistematike. Përvoja intelektuale përfitohet nga zhvillimi inteligjent i vullnetit për të ditur në marrëdhëniet e ideve të thjeshta apo të përbëra, ku fitohet nëpërmjet diturive, dhe sistemit intelektual të të menduarit në kohë sistematike. Ndër joshjet e saj thelbësore për t’i shqyrtuar gjësendet dhe substancën në natyrë nëpërmjet përvojës, në radhë të parë kërkohet të zbërthehen joshjet e panjohura të shkakut deri te pasoja e materializuar e gjësendit në natyrë në kuptimin e domosdoshëm të mendimit kritik. Joshjet thelbësore të gjësendit dhe substancës në natyrë mbeten sfidat e pakapërcyeshme në mes të vërtetës, besimit dhe argumentimit të tyre. Mirëpo, nëse arsyeja e fut gjykimin kritik të njohjes, atëherë çdo e metë dhe pasiguri e gjësendit, por dhe e substancës në natyrë do të kthjellohen në shprehjen e të vërtetës dhe argumentit pa u ndikuar nga joshja e panjohur e kësaj arene, ku bindjet njerëzore rrallë përfundojnë në thelbin e të qenurit tepër njerëzor. Mendimi mbi të vërtetën është një koncept aq sa i lehtë, po aq dhe i ndërlikuar. Filozofia nëpërmjet arsyes dhe përvojës së fituar, ku në shqyrtimet e saja tenton t’i zbërthejë joshjet e së vërtetës duke i vërtetuar me anë të arsyes së kulluar me motivin e rrjedhimit logjik, dhe duke shpresuar në bindjen se shoqëria me këtë pikëpamje më lehtë se kurdoherë tjetër do të shohë gjendjen e tyre drejt ndryshimit të vazhdueshëm për të mirën e përgjithshme. Të vërtetën mund ta hulumtojmë apo dhe ta vërtetojmë në rastin konkret duke dyshuar mbi gjendjen e saj logjike të krijimit në thelb, dhe duke futur studimet krahasuese midis së keqes dhe së mirës, më shkoqur do të mund të vijmë deri të rezultatet e duhura të ndryshimit të gjendjes njerëzore në natyrë. Që të besojmë një veprim psikik të shkaktuar nga njeriu, më parë duhet të kemi faktet dhe dëshmitë materiale. Faktet mund t’i sjellim nëpërmjet veçorive krahasuese të një veprimi të shkaktuar nga njeriu. Nëse faktet e nxjerra nga përvoja arsyetojnë veprimet psikike të njeriut, atëherë kjo do të thotë që ne mund të besojmë mbi një çështje të caktuar. Ekziston edhe plani i besimit hyjnor me bindjen për të arsyetuar një të vërtetë e cila është e pashmangshme, dhe që mund të fitohet nga ndërgjegja si proces i logjikshëm për të besuar qenësisht e me vullnet. Në këtë pamje hyn besimi në Zotin e vërtetë, që është i shkëputur nga çdo vullnet dhe akt njerëzor. Mbi kuptimin e të argumentuarit një fakt apo një prove materiale, fillimisht na duhet që të jemi të arsyeshëm mbi bazën e justifikimit të arsyeshëm, dhe të njohim procedurën ligjore si koncept paraprak i nënshtruar vullnetit ligjor. Argumentimi mund të fitohet sipas një metode arithmetike dhe juridike. Këtu kërkohet një njohje më e përgjithshme e gjërave si në formë logjike, ashtu dhe në atë analitike. Rasti duhet më parë të procedohet, pastaj të vërtetohet akti psikik se në çfarë kushtesh ka qenë, dhe të dihen rrethanat e ndodhjes së aktit. Duke gjetur emëruesin e përbashkët të veprimit psikik dhe planit përfundimtar, atëherë arsyeja kërkon automatikisht të fus gjykimin për të shpalosur të vërtetën ekzakte. E vërteta derisa zbërthehet dhe hidhet në diskutim, atëherë qëllimi nxjerr fjalorin e argumentimit në është arritur drejt triumfit apo mbrojtjes. Në çdo pikëpamje të filozofisë ka njëfarë pike ku futet në meditim bindja e filozofit, dhe brenda bindjes shprehet motivi i vetë filozofit për të filozofuar me mendimin e vërtetë. Filozofia si dashuria mbi mençurinë merret me pikëpamjet e përgjithshme të natyrës dhe ligjeve të saj, vullnetin si koncept i vetëm i njohur për njeriun nga ku motivon detyrimet njerëzore për të mirë. Vullneti në filozofi është koncepti i vetëm që u njoh në masë të përgjithshme, sepse në njëfarë mënyrë në këtë botë të pashmangshme vullneti mbeti forma e vetme e njohur në masë të përgjithshme. Vullneti është gjëja për të cilën të gjithë ne mund të orientojmë intelektin tonë drejt urtësisë dhe ecurisë sonë iluministe. Prandaj, kur po flasim për vullnetin për jetë, duhet të kemi parasysh se gjendja jonë mbetet nën drejtimin dhe orientimin tonë të përhershëm pa u ndikuar nga idetë dhe arsyet e të tjerëve. Shkenca e filozofisë na mëson se si duhet të përcaktojmë rregullat e mendjes drejt orientimit të shqyrtimit të botës dhe njohjes së substancës. Pikërisht, falë filozofisë ne e njohim kaq shumë vullnetin. Sepse ndryshe nuk do ta kishim vullnetin në planin e domosdoshëm dhe në njohje reale, se unë mund të bëj gjithçka, krejtësisht në të kundërt mund të ndodhte ndofta, jeta jonë do të mbante një realitet krejt të hidhur. Vullneti në jetë dhe përvoja në procesin e të menduarit nxjerr faktet e njohjes mbi njohjen, ndërsa përvoja jonë na mëson udhën mbi edukimin estetik të natyrës së njeriut, dhe sesi të arrimë deri në suksesin individual. Të gjitha njohuritë na vijnë nga përvoja. Asgjë në këtë botë nuk është e lindur, madje as idetë, as morali, as perceptimi gati se asgjë. Idetë, perceptimet, arsyeja, meditimi fitohen sipas planit empirik. Në fillim mendja e njeriut është e pastër, dhe pastaj me zhvillimin e sistemit të të menduarit, ajo nis të mendojë e të arsyetojë njohjen e natyrës sipas arsyes shkencore dhe nga rrjedhimi logjik i përvojës. Me rritjen e inteligjencës, dhe aftësisë për të menduar filozofikisht, njeriu orientohet që të përfitojë sa më shumë dituri, ndërsa me vullnetin fut bindjen se do të njohë ligjësitë dhe pikëpamjet e natyrës që na rrethon. Ky botëkuptim jep mundësinë e njohjes se në fund të fundit, filozofia na zbardh joshjet e të panjohurës së mendimit me anë të vullnetit empirik. Sa më shumë të zhvillohet ideologjia dhe mendimi te njeriu, aq më shumë filozofia synon të arsyetojë rendin shoqëror, dhe argumentojë rendin natyror të natyrës. Në fillim, te njeriu kemi procesin e zhvillimit të mendjes dhe intelektit, pastaj kemi mendimin e fituar sipas planit empirik për të vështruar ligjësitë e natyrës me syrin kritik. Filozofia sipas teorisë së lashtë greke merret si dashuria mbi mençurinë ku sajon ngritje të theksuar të ndërgjegjes njerëzore, dhe nëpërmjet arsyes vërteton e shquan kuptimin e të panjohurës së sendit. Shkenca e filozofisë mbetet një njohje e përgjithshme dhe një mendim i shtrirë në gjithë ekzistencën e botës duke qenë e orientuar sipas vullnetit suprem për të ndryshuar në të mirë, dhe duke shqyrtuar lëndët dhe lëvizjet me arsye intelektuale. Filozofia ndahet në: 1	Filozofi që studion ligjësitë e natyrës 2	Filozofi analitike 3	Sistemi i të menduarit

Sa shpirtra fshehim ne?
Njeriu fsheh vetëm një shpirt. Shpirti ynë është një dimension sa i ndieshëm, po aq dhe mistik. Shpirti që zotëron në mënyrë të përsosur artin e vet është Shpirti i natyrës krijuese, i cili shpreh motivin e së mirës për një edukim estetik krahas shndërrimit të vlerave, dhe një ndryshim i domosdoshëm. Për mua duhet të ketë një shpirt të logjikshëm që të mund të priremi pas gjësendeve që na imponon natyra. Me shpirtin e logjikshëm kuptoj një arsye inteligjente, e cila mund të jetë e aftë të vërtetojë idenë e zhvillimit të natyrës drejt një ligji të domosdoshëm për të përcaktuar të vërtetën, dhe ambiciet shoqërore te njeriu. Një shpirt i logjikshëm fsheh një logjikë të arsyeshme të shpirtit, që rregullon marrëdhëniet e ideve në përshtatje intelektuale me idetë e natyrës. Prirem të kuptoj që vetëm një logjikë e zhvilluar intelektualisht mund të përparojë një shpirt vezullues i ndriçuar nga arsyeja kritike për të bërë vepra të bujshme. Po marr në shqyrtim nëntesktin e një aktori i cili përqëndron ndërdijen e tij shpirtërore duke imituar karakterin, dhe pozitën intelektuale të njeriut tjetër, kështu duke shfaqur në pamje të jashtme një karakter tjetër pa u ndryshuar në thelb. Kur kemi thënë se, natyra si krijim hyjnor, dhe shpirti si krijim i devotshmërisë mbi realitetin ekzistencial të njeriut, në radhë të parë paraqet edukimin estetik të një shpirti universal që është i ngjashëm me vetveten. Një shpirt i pandryshueshëm në thelb, i cili është përtej misticizmit paraqet krijimin hyjnor të Zotit duke qenë i përsosur në kushte absolute. Nuk po fus masën e dyshimit se ne fshehim më shumë se një shpirt, sepse krijimi mistik përtej njohjes, siç është shpirti, nuk mund të trajtohet si një eksperiment, kur ne nuk kemi masën dhe lëndën për të vazhduar në krijimin e një lënde tjetër të ngjashme me shpirtin e njeriut. Ai është vetëm një model prej misteri në këtë botë që mund të përshtatet, dhe modifikohet në çfarëdo kushtet midis së keqes dhe së mirës. Është njeriu ai që e udhëheq gjymtyrën, dhe pamjen e tij duke e sendërtuar me virtyt dhe karakter më sublim të mundshëm. Ngandonjëherë, kur mund të vëmë shkoqur mendjen tonë në përdorim na jep idenë për një fshehtësi të përafërt me Zotin, sepse shpirti dhe Zoti janë vullneti që përforcojnë pikëpamjet e njeriut në jetë. Shpirti është më pak i njohur për ne, por që mund ta cilësojmë si një veti të brendshme tonën, i cili na udhëheq drejt planit të përhershëm të etikës njerëzore. Por guxojmë të meditojmë se si është rregulluar, dhe se si vepron brenda nesh. Ai është i rregulluar sipas planit mistik e hyjnor që të koordinojë punët e njeriut, ndërsa vepron sipas vullnetit të domosdoshëm të Zotit. Ai duhet të jetë një shpirt i vetmuar i ngjashëm me vetveten, dhe i përshtatur nga morali e menaxhimi ynë njerëzor që është i detyruar të prodhojë ide për të ndryshuar e përmirësuar sensin tonë njerëzor. Sipas një shpirti krijues ne kemi idetë e thjeshta dhe të përbëra për t’i përdorur në të mirën intime tonën duke i zhvilluar nëpërmjet arsyes së kulluar, ku më pastaj i vëmë në vepër. Mund të vërtetojmë se njeriu fsheh një shpirt, ngase ai është unik dhe i papërsëritshëm ndonjëherë krahas krijesave tjera. Prandaj dhe shpirti ynë fsheh një gjymtyrë, dhe një soditje etike brenda joshjes sonë ndaj të mirës njerëzore. Shpirti që fshihet pas një vlere njerëzore na qeveris trupin tonë me përmbajtjen e pazakontë estetike. Brenda trupit tonë fshehim një shpirt të ngritur me virtyte të larta, dhe një shpirt të formësuar emocionalisht duke na shërbyer t’i njohim gjësendet në kuptimin njerëzor. Po fshehim një shpirt që është e pajisur me një karakter hyjnor, ku në thelb është i rregulluar me futjen e një veprimi elastik për të ndriçuar pamjen e tij gjer në ambiciet për të triumfuar qenësisht mbi qenësoren. Ai përmban një dinjitet të brendshëm me gjasë për të shprehur vullnetin psikik të mendjes, respektivisht në formë të përshtatur me vullnetin e njeriut. Veprimi i njeriut ngjiz nga reflektimi i shpirtit, por ky i fundit, është i detyruar të luajë rolin e përshtatjes në kuptim njerëzor. Njeriu fsheh një shpirt, sepse ka një arsye të kulluar, një gjykim kritik, dhe një njohje intelektuale përfshirë dhe sistemin e të menduarit për ndriçimin e brendshëm të fenomeneve të natyrës dhe substancës. Njeriu fsheh një shpirt, dhe pas një shpirti fsheh një Zot. Sa shpirtra fshehim ne? Një shpirt i paraqitur në dimensione të zgjeruara, gjithnjë në mënyrën më misterioze të mundshme duke arsyetur një të vërtetë absolute. Sepse krijimi i një shpirti mund të ndodhë vetëm njëherë, prandaj mbetet mistike përtej njohjes shpirtërore, dhe është kaq e pandashme për t’u njohur deri në trajtimet më thelbësore të mundshme. Fjala krijim lidhet me intelektin e një Zoti të domosdoshëm, pra një krijim që implikon një shpirt që nxjerr në sipërfaqe një të vërtetë të pamohueshme. Prandaj, krijimi i një shpirti brenda njeriut është pamje mistike që fsheh forcën, dhe unitetin e një përvojë drejt një jete të papërsëritshme ndonjëherë. Njeriu fsheh vetëm një shpirt se përmban kodin e sjelljes për një njohje të së vërtetës absolute, dhe po kjo e vërtetë fsheh një gjykim absolut me thelb mistik brenda nesh.

Zoti
Zoti është Krijues i jashtëzakonshëm brenda vullnetit të universit, dhe natyrës njerëzore me krejt pikëpamjet mistike të qiellit. Pamja e tij është mister dhe përtej mistikes, nuk shfaqet gjëkundi, por me pamjen e tij misterioze ndodhet brenda vullnetit të krijesave njerëzore. Ai është brenda nesh, dhe kudo që shikojmë përtej natyrës qiellore. Ai e caktoi lirinë e përgjithshme për të ekzistuar sipas vullnetit individual të veçuar nga liritë e krijesave tjera. Liria e tij e përgjithshme është refleks konkret i lirisë së njeriut. Pamja e tij prej misteri është i ngjashëm me vetveten, dhe vepron sipas një paramendimi absolut mbi rregullat e krijuara të kësaj bote. Nuk mendoj në bindjen ideologjike se Zoti është i ngjashëm me natyrën që vetë e ka krijuar, por mendoj se është i ngjashëm me idetë dhe vetveten. Kjo mund të argumentohet nga arsyeja kritike, se bota është sjellur në plan jetësor për të vetmen arsye të provës së njeriut në ekzistencën e tij të përkohshme dhe që në thelb është relative. Prandaj, pamja e Zotit është një mister, ngaqë ndodhet jashtë bindjes së natyrës së shfaqur, por në vetveten e tij misterioze. Idetë e Tij janë ndërtuar sipas një kushti thelbësor që të ekzistojë e vërteta, dhe njohja brenda ideve të njeriut. Duhet të jetë një paramendim tepër i thellë që të mund të vërtetojë gjithçka në natyrë e univers sipas ligjit të rreptë natyror. Idetë e Zotit në thelb janë mistike, të sajuara më vonë te njeriu për të njohur gjësendet nëpërmjet arsyes. Gjithçka në botë është vullneti suprem i Zotit. Asgjë nuk është jashtë vullnetit të Tij, madje as dhe gjendja e brendshme e njeriut apo e gjësendeve në natyrë. Zoti është Krijuesi më i përsosur, dhe më i gjithëdijshmi absolut i botës. E gjithë natyra sublime e krijuar dëshmon me arsyen e saj se Zoti është Krijues i Qiejve dhe Tokës. Ai cili solli në ekzistencë universin, orbitën, qiejt, tokën, njeriun etj. Ai si një Krijues i vetëm i Gjithësisë ngado që të shohësh ekziston. Meqë instancat mendore mund të arrijnë ta mendojnë Zotin, atëherë lind arsyeja për të besuar mbi Ekzistencën e Tij absolute. Ai është i përhershëm dhe ekziston pafundësisht, sepse është absolut. Bindja e plotë e krijimit të Universit të çon të mësosh se Zoti është prijësi i qëllimeve universale të vetë njeriut, por ky i fundit bie në kontradiktë për ta njohur të vërtetën e pashmangshme që është besimi në Zot. E vërteta hyjnore është krijimi i një sendi nga mosekzistenca që këtë mund ta bëjë vetëm një dije absolute, që unë e quaj Zot absolut. Ai kur Krijoi Universin dhe zbriti të vërtetën hyjnore në Tokë më parë kishte në plan të orientojë dhe rekomandojë vizionin, dhe qëllimet e njeriut në udhën e së vërtetës. Ai krijoi njeriun dhe veprën e tij me thelbin e një arsyeje të kulluar duke e vënë përballë këtij realiteti njerëzor. Mirëpo, krijimi i Universit dhe vepra e njeriut është modeli për të cilën njeriu duhet të meditojë drejt një Zoti të vërtetë. Sepse Universi, njeriu, orbita e shumë krijime të tjera pasojnë të vërtetën hyjnore që Zoti zbriti në tokë. I gjithë ky sistematizim absolut dhe i përkorë vjen si rezultat i një paramendimi të jashtëzakonshëm hyjnor, ku të çon përtej njohjes dhe besimit. Zoti bëri tokën për vendbanim duke siguruar ekzistencën tonë, ndërsa qiellin për begati dhe kulm për të gjithë qeniet e gjalla që kanë ekzistencë për jetë. Rekomandimet e Zotit janë këshilla dhe urtësi për gjithë njerëzimin, por varësisht se sa i përgatitur është njeriu t’i kuptojë në thelb udhëzimet hyjnore. Veprimi i tij në thelb është i domosdoshëm pa mundur të mungojë e vërteta e pashmangshme dhe gjykimi absolut. Kjo vërtetohet me ligjet e natyrës që bindja e një Zoti bujar është kaq e domosdoshme, sa njeriu pa këtë veprim nuk mund të identifikojë lëvizjet dhe sistemin e tij inteligjent. Ngase, një veprim i domosdoshëm, pra absolut është një metodë krahasuese për njohjen e gjësendeve të njeriut në natyrë. Ne zhvillohemi nga lëndët dhe lëvizjet e natyrës nëpërmjet arsyes duke futur bindjen e përvojës, dhe veprimin e domosdoshëm ku mund të shërbejë si një udhë racionale për t’u shërbyer me njohjen. Ai nxjerr mësime hyjnore, ku ne njerëzit e thjeshtë mësojmë të vërtetat e pamohueshme. Vdekja jonë është ndryshimi ynë i fundit që vërteton fjalën dhe urdhërin e Tij. Ndërkaq, krijimi dhe vdekja e njeriut është një mundësi absolute që i takon vetëm Zotit. Ai sjell vdekjen, që fatkeqësisht është e hidhur, por kjo bën pjesën tjetër mistike të realitetit tonë, që është jashtë vullnetit tonë. Me vdekjen lind një vepër e përjetshme e jona e cila duhet të jetë e përjetshme dhe absolute.

Njeriu i shkencës
Njeriu i shkencës shquhet për një karakter të qëndrueshëm, dhe figurë punëdashës me ambicie të mëdha shpirtërore. Shkenca e tij është ide duke i zbërthyer teoritë dhe zbulimet e reja në kuptimin e njohjes së përgjithshme për të mirën sublime të shoqërisë. Kjo njohje e hulumtuar gjer në thelb shërben si rezultat për të lehtësuar vullnetin për të jetuar. Njeriu i shkencës është një qenie edukuesee përshtatur të punojë me pushtetin e vullnetit, dhe shquhet për një maturi të rrallë në aftësitë e tij vepruese. Për nga natyra krijuese është i qetë, i rregullt, i matur, i mbushur me zili të thella, veçanërisht në punët e tij hulumtuese mbetet tendencioz për një vepër që është e domosdoshme për shoqërinë civile. Ai mundohet të sajojë një vepër të hulumtuar në njohje të reja duke shpikur ide me rezultate të përgjithshme. Njeriu i shkencës pasqyron një intuitë të mprehtë me idenë për të zbërthyer në thelb joshës gjërat të cilat janë të panjohura për ne, por ai nuk është një lloj i qenies sunduese, sepse shpirti i tij përbëhet nga virtyte të larta fisnikërie; ku ai vë në lëvizje idenë së bashku me mjetet dhe teknikën e punës për të arritur deri te njohjet më të reja. Ai nuk vë rregulla se si duhet jetuar, por më së shumti interesohet të gjejë metodën për t’iu shmangur vështirësive që na imponon jeta dhe ekzistenca e saj në kohë të ndryshme. Dashuria e tij është e frymëzuar për krijimin dhe hulumtimin e një vepre të madhe, që mund të shërbejë për të mirën e përgjithshme të shoqërisë. Krenaria e tij mbetet e largët me shpresën që të motivojë shkencën, dhe kulturën e një populli drejt një ardhmërie sa më të begatë e progresive. Puna e tij është zell, dhe një lloj kontributi i pazëvendësueshëm për qëllimet njerëzore. Vullneti i tij, ambiciet për të hulumtuar në teoritë e reja shkencore, zilia për të bërë veprime intelektuale janë pasioni i tij i brendshëm për të kthyer botën prej llumi drejt jetës shkencore. Detyra e tij është ide, pastaj këtë ide, ai duhet ta përsosë nëpërmjet përvojës hulumtuese duke i dhënë idesë në fund pamjen e lavdishme, që shoqëria do të ndikohet nga vullneti për jetë me të moderuar e më të përshtatshme për ta jetuar gjer në thelb. Pikërisht për këtë ai meriton të jetë vepra e lavdisë së një kombi, sepse flijon kulturën dhe dijen e tij për të mirën e njeriut. Mirëpo shkenca nuk ka mundur të japë kontributin e saj në lidhje me ideologjinë shpirtërore dhe morale, sepse ajo është vetëm ide për t’u zbuluar në sistem shkencor. Mbase udha e njeriut të shkencës kurdoherë ka qenë një qasje intelektuale për ta bërë më të lehtë jetën e njeriut dhe më të pëlqyeshme, por jo më të mirë shpirtërisht dhe moralisht. Shkenca duhet të jetë vetëm ide shkencore, dhe nga idetë realizohet në vepër ekzistenca e tyre. Edukimi që arrihet nëpërmjet shkencës fillimisht ka detyrën të nxjerrë mësime nga përvoja intelektuale, dhe të bëjë të mundur që një shoqëri e hapur të zotërojë artin e njohjes shkencore.

1.	ai është pa imagjinatë shpirtërore, dhe merret me rregullat e sistemit për zbulimin e avancimin e botës në varshmëri të njeriut. 2.	ai nuk mund t’u përgjigjet me botëkuptim racional të gjitha dyshimeve që e rrethojnë realitetin njerëzor. 3.	ai kërkon të gjejë njeriun e fortë vetëm kur zbulon apo hulumton një njohje, dhe të shquaje një karakter paksa ndiesor. 4.	ai nuk dyshon lehtë, por beson nga intuita shkencore që hulumton për të mirën e njeriut, madje priret drejt punës së tij për një shpikje të domosdoshme duke e parë në interesin e tij vetjak për t’i shërbyer njeriut. 5.	karakteri i tij nuk shquhet për një melankoli shpirtërore, dhe për një altruizëm sesa për një egoizëm të njerëzimit. 6.	njeriu i shkencës është i dhënë pas dijes, dhe gëzon dije të thella për lëndën që hulumton. Është punëtor dhe ambicioz për shkathtësinë e egoizmit të tij duke sjellur krijime dhe zbulime të reja për shoqërinë. 7.	nga puna e tij e pazakontë, nganjëherë varet edhe fati i shumë njerëzve. 8.	një shpikje e ndonjë vaksine kundër një sëmundjeje të rrezikshme infektuese, jo vetëm që do të mundte të gëzonte mbarë njerëzimin, por edhe do t’i shpëtonte nga tmerri i vërtetë jetësor. 9.	puna dhe hulumtimi i tij shkencor duhet të nis zbatimin e teknikës, dhe inteligjencës mendore për të lehtësuar e prurë dobi të përgjithshme që janë në të mirën e njerëzimit. 10.	ai duhet të parashtrojë një sërë rregullash shkencore për sistematizimin e dijes të vëna në shërbim të përgjithshëm për njerëzimin. 11.	zgjimi i dijes së një punëtori shkencor duhet të jetë i guximshëm dhe tepër njerëzor, sepse një dije eksperimentale e tij mund të zgjojë një komb nga vuajtjet psikike.

Njeriu filozof
Një filozof inteligjent duhet të meditojë sipas një plani shkencor, ku mendimin e tij e bazon nëpërmjet argumentit empirik të nxjerrë nga arsyeja e pastër. Filozofët e vërtetë duhet të nisin të zbatojnë idenë e arsyeshme për të njohur fenomenet e natyrës, dhe nëpërmjet njohjes të rregullojë së përshturi shpirtin dhe punën e tij të brendshme. Për të njohur fenomenet e vërteta të natyrës, madje që ai të ketë një mendim më të përgjithësuar e më konkret, në radhë të parë duhet të japë gjykime të shëndosha që plotësojnë arsyen, dhe që formojnë qëndrimet e njohjes empirike, krahasuar me veprimin e ligjësive të natyrës që njëkohësisht plotësojnë shkaqet materiale midis njeriut dhe natyrës. Ai nepërmjet ideve të përbëra në marrëdhënie me natyrën dhe substancës priret të fusë bindjen e mendimit racional që mund të ndikojë në progresin e gjendjes njerëzore në nevojën për ta reformuar gjer në thelb. Po qe se gjykojmë me mënyrën e metodës së dyshimit ndaj natyrës, duke mohuar çdo të vërtetë që përmban natyra, dhe ligjet që rregullojnë atë deri në formë thelbësore, atëherë nuk do të kemi të bëjmë me një filozof të vërtetë, i cili mund të nxjerr konceptet e brishta të shoqërisë. Metoda e gjykimit nuk i asiston asgjë përmbajtjes, por vetëm e lajthit atë në shkallë më të vobektë. Përtëritja e natyrës njerëzore, ideja për lëvizje progresive, format empirike të shkencave që zgjojnë dije, më parë duhet krijuar një plan-strategjie që do të mund të krijonte mënyrën për të hequr dorë nga çdo e metë thelbësore mendore e pa arsyeshme në thelb, si dhe nga dyshimet regresive që mund të të orientojnë në hamendje. Kjo është një mënyrë e paraqitjes së mendimit që shkon përtej njohjes nëpërmjet arsyes së shëndoshë. Njeriu filozof është qenie e intuitës ku mendja dhe shpirti i tij qëndrojnë të shkëputur nga vullneti, por të ngritur në formën e intelektit të lartë shpirtëror. Një mënyrë intuitive e vështrimit të botës duke shqyrtuar prejardhjen e ligjësive të botës me traktatin e intelektit e nënkuptojmë njeriun filozof. Ky mund të jetë njeri ndiesor me vullnet ndikues te shoqëritë civile, guxon të eksplorojë në urtësi shkencore që të nxjerrë njohuritë e reja nga faktet dhe përvoja empirike. Është i ndikuar nga mendimi për të paraqitur të vërtetën si një metodë për kapërcimin e shoqërisë së çhumanizuar dhe njohjën e ligjësive të botës. Roli i tij i mendimit, dhe idesë te shoqëritë e ndryshme gjeten ndikim e zhvillim të hovshëm; ku më pas bota do ta kthente njeriun filozof si një udhërrëfyes për ndërgjegjen dhe moralin e tyre. Puna dhe transparenca e njohurive të tij krijuese vjen nga një ndjenjë e lartë e cila është e vlerësuar shumë herë krahas tjerëve, ndofta ai nga instinkti për të menduar të vërtetën, dhe njohjen si udhën më të pashmangshme të njeriut, padyshim që ka ndikuar në formësimin e tij intelektual në mbarë shoqëritë e ndryshme civile, si në aspektet etike, ashtu dhe në ato shpirtërore. Kjo ndjenjë e tij është vullneti për të krijuar të vërtetën pranë natyrës si art dhe shkencë. Ideja e njeriut filozof përpiqet sa më shumë që të jetë e mundur të mësojë njeriun të përmirësojë virtytin, dhe ndërgjegjen se mbase vetëm kështu mund të çohen idealet e tij shpirtërore përpara. Ai mund të jetë bazë e një modeli për të krijuar mundësinë e një gjenialiteti grotesk në vepër, i pajisur me kohëzgjatjen e mendimeve të thella duke sqaruar gjithmonë me arsye konceptet e shoqërisë, lëvizjet dhe ligjet e natyrës. Mbi të gjitha morali i tij dëshmon se në çfarë kushtesh qëndrojnë instinktet më të mprehta të natyrës së tij, duke sqaruar qëllimin dhe idenë e të menduarit mbi të drejtën e ekzistencës së njeriut. Për një filozof të mirë kërkohet mendimi racional mbi njohjen e së vërtetës me arsye shkencore, duke shpresuar në ndryshimin e ligjësive të botës, gjithnjë nën vullnetin e përshtatjes te njeriu. Ai kërkon të vërtetën duke e zbërthyer në mirësi progresive për shoqërinë civile, pastaj duke e çliruar nga çdo udhë që mund ta demotivojnë për qëllime të larta shpirtërore. Njeriu filozof është i prirur drejt vullnetit për të njohur botën si paraqitje, dhe dëshira për të ditur rreth Zotit. Botëkuptimet e tij janë të hershme dhe fillojnë të vetëdijësohen që nga formimi i arsyes për të medituar mbi nocionin e njohjes, dhe të vërtetës që është një rregull i volitshëm e mbi të gjitha orientues për të gjithë ne. Nga këto momente ai nis të japë mënyrën, dhe idenë për të medituar në formë krahasuese mbi natyrën krijuese e mbi gjendjen morale, intelektuale dhe shpirtërore të shoqërisë. Intelekti dhe ideologjia e tij vijon:

1.	drejt forcës dhe vullnetit të së mundshmes për t’u marrë me mënyrën, se si duhet sqaruar hulumtimi dhe argumentimi i lëndëve, dhe lëvizjeve të natyrës. 2.	ai fillon të meditojë, kur arsyeja e tij nis të kthjellohet nga dyshimi që errëson të vërtetën absolute mbi natyrën, ligjësitë e botës dhe mbi Zotin. 3.	duhet të jetë i drejtë, dhe ndërkohë i pasionuar pas lirisë e cila shërben si një tërësi unike për të mirën e shoqërisë. 4.	të merret me hartimin e mendimeve ku mund të qartësojnë idetë racionale drejt etikës shpirtërore, të cilat janë të afta të ofrojnë modelin për një sukses të mundshëm mbi parimet e filozofisë morale. 5.	të dijë të dashurojë të bukurën, dhe ta zhvillojë atë nëpërmjet arsyes së mendimit intelektual. 6.	ai është një ligjvënës relativ i mendimeve, sepse gjithë kohës i mbetet besnik dhe në veprime intelektuale mendimit të vërtetë, dhe ndiqet pas një loje të keqe së medituari për të nxjerrë dritë të vërtetën e domosdoshme. 7.	ai mund të merret edhe si një ligjvënës relativ i njerëzimit duke e fituar admirimin e dashurisë njerëzore. 8.	ai duhet të priret që të kërkojë ndjenja të lartësuara të cilat krijojnë ide mbi mendimin e vërtetë. 9.	ai merret me njohjen e sigurtë për ta kuptuar të vërtetën e pashmangshme. 10.	ai duhet të veprojë sipas një kushti plotësisht të arsyeshëm duke hequr çdo të metë, dhe dyshim mbi arsyen e mendimit intelektual. 11.	në natyrën e tij njerëzore, ai duhet të pasqyrojë mendimin mbi metodën induktive duke nxjerrë idetë e përgjithshme racionale në rrjedhë praktike, nga shkaku te pasoja të fituara nga përvoja. 12.	 ai duhet të paraqesë idetë dhe mendimet e tij racionale drejt një ndryshimi të përgjithshëm intelektual, që në thelb duhet të shërbejnë për të mirën e përgjithshme të shoqërisë.

Mbi njeriun
Njeriu është qenie psikike e shoqërore i pajisur me arsyen nga shkaku te pasoja e mendimit intelektual, dhe formën logjike të të kuptuarit të gjësendeve në natyrë. Njeriu ekziston nga vullneti i tij, por është i ndikuar nga sistemi hyjnor i vullnetit të Zotit, pra ai është pjesë racionale e natyrës. Arsyeja e shëndoshë e tij, pra qëllimi racional i tij është paraqitja e jetës në formë intelektuale dhe të dobishme. Ky qëllim, te disa njerëz të ngritur mund të shërbejë në jetë si një e mirë e përgjithshme në nevojë të domosdoshme. Natyra njeriun e mëson të jetë i lirë, dhe të veprojë në bazë të instinkteve të veta drejt vullnetit për një jetë ekzistencialiste. Gjithnjë duke e detyruar atë të njohë të drejtën e lirisë, dhe zbatimit të urdhërave që burojnë nga etika njerëzore. Duke futur bindjen midis arsyes ose mendimit racional, që ndonjëherë mund të jetë sa analitik, po aq dhe krahasues, ku mund të arrijë deri te njohja e sigurtë mbi të vërtetën e natyrës, dhe ligjësive të botës. Mirëpo nuk i mjafton njeriut përpjekja e tij për të njohur të vërtetën vetëm nëpërmjet arsyes, por që njohja të jetë në thelb e vërtetë duhet njohur ligjet e natyrës që janë në varësinë e domosdoshme me njeriun. Ne dimë që arsyeja ndihmon të kthjellojë mendimet e veçanta dhe individuale te njeriu, por jo dhe të asistojë deri në thelb njohjen e ligjeve të substancës dhe natyrës. Mirëpo, sipas arsyes dhe metodës kritike të të menduarit dimë që ligjet e substancës, dhe të natyrës njihen thelbësisht me intuitë pa futur imagjinatën, dhe faktet e domosdoshme që çojnë deri në atë që quhet përvojë natyrore. Kjo njohje e substancës dhe natyrës buron nga një sistem inteligjent dhe intelektual i ndërtuar prej arsyes kritike. Nuk qëndron asgjë mbi njohjen është njohja ajo që ne njerëzit vëmë rregullat, dhe lëvizjet drejt një bote reale. Mirëpo, këto rregulla që vëmë ne njerëzit, janë të një retorike boshe kundrejt retorikës së ligjësive të botës. Njeriu i paraprin ekzistencës së tij, krahas një bote absurde me llojin njerëzor. Ai është thjesht tendencioz, dhe sa herë që e shtyn nevoja për të kuptuar njohjen e përgjithshme, ai bën përpjekjen për të qenë sa më racional brenda llojit absurd të botës duke e shqyrtuar lëvizjet e botës sipas arsyes së shëndoshë për njohje të domosdoshme. Kjo zgjuarësi që e paraprin nuk është vetëm një mirësi e tij, por edhe një akt psikik i përgjegjshem. Njeriu me anë të njohjes do ta pranojë ekzistencën reale të botës duke e pranuar me rregullat e krijuara prej një filozofie misterioze, herë-herë absurde, nëse tentojmë ta njohim deri në thelb, por njeriu vepron sipas një plani të ndërtuar nga arsyeja e tij për t’u përshtatur përafërsisht vetveten drejt të mirës së tij morale. Njeriut i duhet të përshtatet në këtë botë të ndërtuar prej provës së domosdoshme, kështu duke e integruar etikën e tij njerëzore përtej çdo të mete që mund t’ia mvesh absurditeti i botës. Përshtatja e llojit njerëzor përballë provës absurde të botës duhet të jetë një kusht i domosdoshëm i veprimit. Përveç se ne njerëzit duhet të krijojmë botën tonë reale brenda kushteve të një filozofie morale, kështu veprimtaria njerëzore haset në kontradikta të ndryshme që me siguri, në fund pretendon për një triumf njerëzor. Mirëpo, njeriu është vepër e vërtetë e pashmangshme intelektuale që arrin të kultivojë veprimtarinë e tij edhe përgjatë një loje të diktuar në kontraversitet. Sipas kësaj ne mund ta cilësojmë njeriun si një mjeshtër të vyer i cili, jo vetëm që mund të diktojë çfarëdo lojë mistike e misterioze të imponuar nga bota dhe ligjësitë e saja absurde, por edhe mund të zgjidhë problemet sipas përvojave filozofike dhe shkencore të diktuara nga vetë ai. Edhe qielli përmbi ne është një shprehje e së vërtetës në formë hyjnore, madje edhe njeriu është një e vërtetë e pazakontë përderisa e vërtetojmë ekzistencën e tij nëpërmjet mendimeve konkrete të pajisura me arsye. Nga ana tjetër filozofia e Spinoza-s mendon se njerëzit nuk janë në varshmëri për të vepruar në liri, por thjesht kanë iluzion se ata janë të lirë të veprojnë, dhe shprehin interesat e tyre në bazë të pikëpamjeve ideologjike. Unë besoj se liria ekziston mbi të drejtën tonë, por shpreshherë është mohuar. Liria është e domosdoshme dhe derisa nuk imponohet ruan vlerën e lirisë, në momentin kur liria cënohet nga idetë dhe veprimet imponuese, atëherë liria zhvleftësohet. Moralistët, jo vetëm që dëshirojnë të jenë të lirë, por dhe mendojnë për lirinë e të tjerëve si një e drejtë absolute e pamohueshme nga autoritetet tjera. Sepse këta të fundit gjykojnë me parimin e drejtësisë së një shpirti etik. Këtu po shpreh ekzistencializmin e njeriut si një qëllim drejt dashurisë për të vërtetën, dhe një shkëputje hermetike nga kalimi i mundshëm i njeriut në pesimizëm. Çdo ide për të cilat ne jemi të përgjegjshëm është një vërtetim i ekzistencës sonë si subjekt i përvojës. Sa për ekzistencën tonë nuk është e nevojshme të kërkohet ndonjë dëshmi reale, sepse në jemi vepër konkrete e Zotit. Derisa njeriu është pozicionuar përballë botës, atëherë kjo të ngjall përshtypjen që ata janë të krijuar për të qeverisur botën dhe t’u binden ligjeve të Zotit. Kjo dëshmon se ata janë një pjesë e veprës së Zotit. Njeriu është përtej masës kolektive dhe përtej individualitetit; ku në masën kolektive hyn mediokriteti, ndërsa në masën e individualitetit hyn natyra si arsye krijuese. Njeriu nuk e ka përvojën midis ndjenjave, dhe arsyes se ndonjëherë ndjenja është më e fortë dhe më elastike ndaj arsyes. Ndjenja mund ta shndërrojë atë në vullnet drejt forcës, dhe në kundërshti me vlerën njerëzore që ai posedon. Ndofta ndjenja mund të depërtojë deri në pikëpamjet emotive të njeriut për të cilën ai mund të shfuqizohet nga arsyeja dhe nga paraqitja estetike e tij. Ky rast që ndikon drejtpërdrejt në sistemin mendor mund t’ia marrë drejtimin moral e ta pasojë përtej së keqes shpirtërore, ku këtu veçmë rregullat shuhen. Ndjenjat te njeriu janë të rrezikshme, dhe vendosin emocione absurde për disa gjëra që nuk konsiderohen në mundësinë personale. Te njeriu arsyeja vendos pasionin për njohje ndaj ligjësive të botës, dhe praktikisht vendos mendimet racionale për shkakun që disa objekte të konsiderohen në mundësi reale për t’i njohur më intuitivisht. Aftësia nëpërmjet së cilës qeniet njerëzore diktojnë mendimin përtej njohurisë së përgjithshme, dhe se e vërteta e pashmangshme mund të fitohet vetëm nga arsyeja e kulluar; prandaj, gjithsecili prej nesh është peng i asaj që ka punuar në botë duke u bazuar në ndjenja dhe vetëdija njerëzore. Natyra e njeriut është i pajisur me ide, kurse ideja mund të fitohet sipas një gjurmimi mendor duke futur mendjen në meditim. Ideja nxjerr mendimin, ndërkaq mendimi shpreh shkallën e inteligjencës dhe arsyen për format e mendimit krijues. Të gjitha idetë e njeriut vijnë falë natyrës e përvojës shkencore, dhe nga shkalla e inteligjencës mendore. Ndofta natyra e njeriut nuk është krijuar në atë mënyrë që të këtë të lindur idenë, por i është mundësuar që ta fitojë sipas planit të përvojës dhe inteligjencës empirike. Një ide dhe mendim i arsyeshëm përfitohet nga metoda e zhvillimit të inteligjencës, dhe sipas kësaj të fundit orvatja, dhe tendenca drejt njohjes së natyrës nga përvoja e arsyeshme vjen në shprehje njohja e natyrës nëpërmjet intelektit. Fundja, idetë që burojnë nga arsyeja e kulluar përcaktojnë imazhin dhe cilësinë e të menduarit tonë. Sidoqoftë, ai trashëgon mendjen nga vullneti absolut i natyrës, ndërsa idetë i përfiton nga plani i përvojës së tij shkencore, dhe varësisht nga traktati i intelektit sa ai vetë do të jetë i zhdërvjelltë do të arrijë të përfitojë njohuritë e domosdoshme. Sepse as mendimet, as idetë nuk janë të njëjta, prandaj nevojitet gjurmimi dhe shqyrtimi i natyrës për të përfituar motive të ngritura të intelektit që nëpërmjet kësaj njeriu të bëjë ndryshimin e arsyes në shkallë intelektuale. Vetëm sipas këtij ndryshimi kapital, njeriu më lehtë do të mund t’i gjykojë planet e kësaj bote që janë në thelb absurde. Njeriu sipas arsyes së mendimit inteligjent mund të shqyrtojë të gjitha lëvizjet, dhe lëndët e natyrës që janë domosdoshmërisht të krijuara për vullnetin intelektual të njeriut. Ai në natyrë duhet të fusë gjykimin mbi njohjen e sigurtë të natyrës që të mund të kuptojë sistemin absolut të paramenduar nga veprimi hyjnor, sepse vetëm kështu, pa dyshuar në ekzistencën e natyrës dhe mbi pamjen e njëjtë të nënshtrimit të saj mund të shqyrtojë të vërtetën e natyrës njerëzore.

Egoizmi tek njeriu
Egoizmi tek njerëzit mund të shprehet si një motivim klasik që e udhëheq njeriun nga dëshirat, dhe vullneti për jetë intelektuale. Kjo botë transite ka ligjet e veta që janë të ngurta për t’i shqyrtuar përtej njohjes njerëzore. Një veti e egoizmit është ekzistente te njeriu, sepse është ndërtuar si pjesë racionale e kësaj natyre. Askush nuk njeh ligjin e botës gjer në edukimin estetik, ligjet janë të ngurta dhe të pandryshueshme në thelb. Botë jo reale e shquar nga egoizmi, dhe nga nocione të pafundme që i dedikohen vetive të brendshme të njeriut. Egoizmi dhe natyra e tij brenda njeriut duhet të jetë një prirje që ka lindur më herët, dhe nga sistemi i të jetuarit; ai parafytyrohet si lindje dhe zhvillim i domosdoshëm në karakterin e njeriut duke u përhapur në cilësinë e xhelozisë naive. Nocioni i egoizmit lind nga natyra jonë njerëzore, mirëpo, më vonë, ai zhvillohet sipas kushtit që varësisht njeriu do ta orientojë. Është një nevojë shoqërore që lind te njeriu, dhe qëndron jashtë vullnetit për ta ndërtuar si nocion i volitshëm të qëndrojë në karakter. Ne mund ta shfaqim atë me kohën, apo me mënyrën tonë të të jetuarit përballë ligjeve të kësaj bote që na imponon rregulla, dhe akte misterioze të cilat bien në kundërshtim me pamjen tonë të brendshme dhe të jashtme. Po qe se e shfaqim sipas kujdesit dhe të mirës sonë njerëzore, atëherë egoizmi ndryshe s’ka si të funksionojë kundrejt sjelljeve tona njerëzore. Ai, thjesht do të drejtojë sjelljen tonë me vemendje psikologjike, dhe vetitë e tij do të jenë kaq të kontrolluara, saqë vështirë mund të diktohen. Egoizmi përballë botës së ngurtë, ende më shumë e ndërlikon dhe e bën më absurde ekzistencën e njeriut përballë këtij realiteti të njerëzor. Egoizmin tek njeriu duke e shqyrtuar sipas thelbit pozitiv, në radhë të parë mund ta marrim si një pikëpamje e arsyeshme psikologjike që ndriçon vetitë e moralit. Saherë që njeriu është egoist duke mos dëmtuar tjetrin e duke qenë i pajisur me zili të mëdha për të arritur një veprim të suksesshëm në jetën e përditshme, ndihmon në zgjidhjen e problemeve duke i çuar përpara lëvizjet shoqërore. Të qenurit egoist për të vënë në lëvizje të mirën e përhershme mbi paraqitjen e ndryshimit të gjendjes njerëzore në formatin estetik e psikologjik, fillimisht është një domosdoshmëri e krijimit të këtij njeriu mbi çdo edukim suprem të mundshëm dhe të përfitojë mbi shqyrtimet e arsyes së mendimit të shëndoshë. Njerëz të tillë vijnë nga qielli duke vështruar pozitën e mjerueshme të qenieve njerëzore, ku ndërkohë te ata mund të vërehet shkoqur që janë të pajisur me misionin për të ndryshuar gjendjen njerëzore drejt të mirës së përhershme. E mira e përhershme ndikon në përmirësimin e moralit dhe njohjes së sendeve me llogaritje shkencore. E mira e tyre po kërkon të shpërndahet si vezullim i shpejtë tek një shoqëri e jona e amullt, që mendja dhe veprimi mendor ka ngrirë brenda një normë të zbrazët etike. Egoizmi tek njeriu, duke e shqyrtuar sipas thelbit negativ, në radhë të parë konsiston në pikëpamjet negative të moralit. Duke u nisur sipas kësaj, egoizmi mundëson një imponim të ideve të tij vetjake tek tjetri duke ia marrë të drejtën e veprimit për të shprehur vullnetin e arsyeshëm personal. Një shpirt pak poetik drejt forcës intuitive është më shumë një kahje që drejton pozicionet e mendjes së njerëzimit, dhe një mundësi më shumë për ta kuptuar nocionin e botës. Njerëzimi është egoist, dhe imponues tek mendimet e të tjerëve. Imponimin e ideve te tjetri e kuptoj si kureshtje për të shfaqur veprimin e mendjes në të mirën vetjake të vetë individit, pa shikuar në realitetin e hidhur që mund t’i shkaktohet tjetrit. Sa më shumë të imponohet ideja e individit te tjetri, aq më shumë njohja humb ndriçimin e saj, dhe shuhet si një meteorë i fundit. Imponimi nuk është arsye e pastërt, por thjesht një ves i kalitur për të atakuar idenë e tjetrit për hir të qëllimeve personale; thjesht për të përfituar. Ky lloj imponimi mund të jetë një rast për të shprehur provokimin e idesë së tjetrit për të rënë brenda rrezikut naiv. Njeriu i ditur nuk është i prirur të imponojë idetë e veta te tjetri, por sa më shumë tenton të shprehë paraqitjen e vullnetit me arsye të pastërt duke ngjizur të vërtetën e mendimit si një kusht i domosdoshëm në natyrë. Në veset e ndonjë njeriu ende nuk kam parë të paktën të veprojë nga intuita e tij e përcaktuar për të dhënë atë që ka brenda mençurisë së vete, por më shumë është i prirur të imponojë ide dhe mendime tek tjetri... Ky lloj egoizmi është i ndërlikuar dhe bën që substanca, dhe ligji i natyrës të kuptohet si një qëllim egoist për hir të interesave vetanake, duke shfrytëzuar të mirën e tjetrit si mjet për të realizuar qëllimin egoist. Ky lloj egoizmi në trajtim negativ josh pamje misterioze, dhe një veti të dobët të moralit duke i dëmtuar me imazhin naiv pjesët e karakterit njerëzor. Çdo përfitim i mundshëm me egoizmin negativ për të triumfuar qëllimi i tij egoist mund të shndërrojë njeriun e pafajshëm drejt humbjes së moralit, që fundja, ndonjëherë ndodh t’i kushtojë me jetë. Kjo paraqitje e egoizmit negativ është shprehje e revoltës, dhe motivit të dobët etik që nxjerr në sipërfaqe atë që është më e shëmtuar. Egoizmi në thelbin negativ është virtyt i njerëzve të vegjël dhe i të marrëve, por që fatkeqësisht, hera-herës që të gjithë e gëzojmë në karakter

Mbi altruizmin
Altruizmi është një ndjenjë e kulluar e pajisur me virtytet më të larta njerëzore ku në thelb josh dashurinë si një paqe të përhershme për të gjithë njerëzit në nevojë shpirtërore. Ndjenjë tepër njerëzore e gdhendur për hir të interesave të njerëzve në nevojë shpirtërore të cilët me çdo kusht i janë nënshtruar pamjes për një ndihmë të domosdoshme shpirtërore. Impresionimi i ndjenjës vetjake për t’u flijuar për hir të ndjenjës së tjetrit në kuptimin e vërtetë të ndjenjës inteligjente për të bërë gjithçka njerëzore që të përmbysë urrejtjen, dhe smirën tek njeriu në nevojë më pas vijnë deri tek e vërteta dhe ndriçimi i shpirtit për një normalitet të pazakontë. Kjo ndihmë e ardhur nëpërmjet altruizmit për njerëzit në nevojë shpirtërore e morale, në radhë të parë vjen për hir të vërtetës së pashmangshme e cila çon deri te vlerësimi i gjendjes së domosdoshme duke e ngritur atë deri në formën më të përshtatshme e reale për jetë shoqërore. Altruizmi, pra duhet të jetë një dhunti shpirtërore e veçuar nga çdo gjuhë tjetër nga ajo e zakonshmja, sepse kjo ndjenjë është e prirur të ndryshojë për të mirën e përhershme pamjet e çdo ndjenje që janë shëmtuar nga sistemi i squllët i kësaj bote, dhe nga vullneti i lëngshëm i njerëzve pa karakter njerëzor dhe moral. Një ndjenjë e tillë që është kaq fisnike çon deri te lartësimi i moralit njerëzor për një ndryshim thelbësor me përmbajtje intelektuale. Altruizmi është sajimi më ideal i ndjenjës njerëzore për të flijuar të drejtën vetjake si një tërësi të drejtash për të mirën e shoqërisë. Shprehësia emocionale e altruizmit qëndron në burimin e ndjenjave të padjallëzuara për t’u flijuar për hir tjetrit më shpresën, dhe vullnetin se e drejta e tij do të përmirësohet në kuptim jetësor... Ndjenja është tepër delikate, dhe duhet të ruhet nëpër ujëra të virgjëra tejoqeanike për të mbrojtur çdo pasiguri të dyshimtë që mund të vijë në shprehje deri te cënimi i llojit ndiesor. Altruizmi nënkupton qëllimin më të devotshëm te njeriu tepër njerëzor, i cili sjell të vërtetën përballë çdo të mete që mund të ketë tjetri. Shkurt, është një lloj asistence vullnetare që vihet në shërbim të mirë për llojin e një shoqërie të hapur, gjithmonë duke ndikuar me qëllimin e vyer për t’ia përmirësuar gjendjen njerëzore. Ky lloj njeriu ka tendenca për të predikuar paqe të përhershme, ku brenda ndjenjave të tij shmang çdo ndjenjë urrejtjeje ndaj një shoqërie të caktuar, pra, thjesht ai shndërrohet në njeri që flijon interesat dhe mundësitë e tij shpirtërore për hir tjetrit. Të flijohesh për tjetritn me arsyen e logjikshme se do t’ia ndryshosh gjendjen e keqe të tij, fillimisht është një ndjenjë e vlefshme, ku kjo ndejnjë mund të depërtojë te tjetri vetëm nëse ndodhet brenda atij e vërteta dhe ndriçimi mistik. Altruizëm nuk bën dot nëse njeriu nuk ndodhet pranë pamjes mistike. Në kohën e sotme kur realiteti njerëzor është tepër i hidhur, altruizmi mbetet peng i shfrenuar i ngrirë kudo. Altruizmi është një dhunti e vërtetë që lind nga forma e ngritur shpirtërore, madje dhe nga pamja e vyer, ndërkaq nocioni i altruizmit hyn në vetitë e mirë të etikës shpirtërore, që është i ndërtuar prej një karakteri jo të zakonshëm. Lindja e altruizmit me natyralizim ndrit në sjelljen dhe shpirtin tonë si një guackë e përhimtë si në qytete antike. Sipas kushteve të lirisë dhe moralit shpirtëror altruizmi buron nga kohëzgjatja e ndjenjave të larta njerëzore, dhe kështu lind njerëz me vetëdije të shëndoshë. Mirëpo, aftësia për ta pasur altruizmin është fare e lehtë, sepse mund të jetë e lindur me natyralizim, por në të vërtetë, akti i gjësendit të brendshëm në llojin e natyrës njerëzore është një menaxhim i vështirë, i komplikuar dhe mistik. Këtu kemi të bëjmë me një veprim të mendjes së cilësuar nga çdo e metë, dhe e diktuar pas një mekanizmi hyjnor nergut për tjetrin. Jo çdo kush mund të jetë i prirur ndaj lirisë dhe të vërtetës shpirtërore, e më pas të orientojë ndjenjën e tij personale te tjetri me arsyen për ta ndihmuar e ndryshuar motivin për një jetë të vyer. Duhet të jesh i lindur pas një qëllimi të lartë njerëzor që ndjenja drejt altruizmit të jetë plotësuar drejt një misioni hyjnor i caktuar nga Zoti, ku më pas të shërbejë për të mirën e përgjithshme të njerëzve. Prandaj, te njeriu i së mirës altruizmi është një parakusht i domosdoshëm i qëllimeve të tij të larta, që fundja, krijon ndjenjën sublime që në thelb etik është njerëzore për të gjithë. Altruizmi, një forcë e natyrës hyjnore e krijuar brenda njeriut intelektual me mision shpirtëror dhe moral për të vepruar në mbarë njerëzimin e veçuar.

A mund të besosh dhe të mos e dish arsyen?!
Njeriu mund të besojë në të vërtetën e krijimit të gjësendit në natyrë, nëse fut gjykimin e arsyes së vërtetë. Besimi i sendit është mistik dhe mister, sepse duhet të jetë i bindur racionalisht me arsye shkencore që të besosh mbi substancën dhe sendin e sajuar në natyrë. Që besimi të jetë i domosdoshëm, në radhë të parë sendi në natyrë duhet shqyrtuar sipas planit të arsyes kritike, kështu duke futur brenda shqyrtimit aplikimin e studimit të sendit nëpërmjet përvojës shkencore të fituar nga edukimi dhe meditimi filozofik mbi të vërtetën e pashmangshme. Mirëpo, pas çdo besimi të vërtetë duhet të ekzistojë një arsye kritike që josh në thelb të kuptuarit e drejtë të gjësendit në natyrë duke kthjelluar mendimin nga çdo e metë që mund të godasë dyshimin njerëzor. Dyshimi për të futur mendjen në hamendje psikike duhet fillimisht të pastrohet nga arsyeja shkencore duke justifikuar veprimin e mendjes sipas planit të përshtatshëm në natyrë. Gjykimi i arsyes kthjellon idetë dhe mendimet tona drejt një shqyrtimi shkencor të përfituar nga përvoja shkencore apo natyralizimi. Një arsye e vërtetë vëren më shkoqur ligjet e natyrës, dhe kështu formon sensin për të njohur kuptimin e botës dhe pasojat që rrjedhin brenda saj. Ne besojmë krijimin e universit, dhe ligjet e natyrës duke i hulumtuar me anë të ligjeve të mekanikës. Mirëpo, besimi nuk është i ligjshëm, derisa nuk hyjnë në argument dhe arsyeja e kulluar që kjo e fundit ta vërtetojë sipas kushteve ekzistenciale të krijuara nga përvoja shkencore. Pa pasur arsye të vërtetë nuk mund të besosh në asgjë, madje mund të paragjykosh në besimin e sendit në natyrë. Më parë, që ta besoj sendin në natyrë duhet ta shoh sendin, dhe pastaj ta kuptoj nëpërmjet arsyes që në të vërtetë ekziston, dhe në fund plani i përvojës ta argumentojë ekzistencën e sendit në natyrë. Besimit mistik apo qiellor i duhet të ketë bindjen e arsyes së kulluar, dhe njohjen nëpërmjet logjikës së ndjenjave për të kuptuar vërtetësinë e besimit si domosdoshmëri shpirtërore, sepse ndryshe vështirë se mund të krijojë argumentin e domosdoshëm për të qenë plotësisht një thelb intelektual. Të besosh, dhe të mos e dish arsyen; atëherë kjo do të thotë që njeriu bie në contradictio in adjecto! E besoj librin ”Siddharta” se është shkruar nga mendja e Hermann Hesse, dhe prej këtu formoj arsyen e besimit. Meqë e shoh këtë libër, andaj e bind veten që ta besoj, dhe ndërkohë ta di arsyen se përse e besoj. Në qoftë se nuk besoj, atëherë nuk e di arsyen ose thjesht kam arsye të ngathët. Fillimisht do të duhej ta mësoja të fshehtën thelbësore që e përbën besimin, dhe pastaj ta di arsyen e duhur. Një besim i fshehtë mistik dhe tepër hyjnor përfitohet nëpërmjet përvojës intelektuale, dhe zhvillimit sistematik të arsyes së kulluar. Me zhvillimin sistematik të arsyes trajtësohet mendja në kuptimin logjik të të njohurit dhe perceptuarit të gjërave në natyrë. Arsyeja e dikton mendimin drejt logjikës kritike, pa pasur arsye, sendet dhe objektet që na rrethojnë nuk do mundnim t’i shqyrtonim si të domosdoshme. Sa më shumë të zhvillohet logjika e arsyes, aq më tepër intelekti për të arsyetuar bëhet më i virtytshëm. Të besosh dhe të mos e dish qëllimin është një hije që t'i errëson sytë papritur... Justifikimi është mjet veprimi i kohës, dhe se çdo veprim mund të arsyetohet. Nga kjo del se edhe mund të besosh, por dhe mund të arsyetosh, se m'u atëherë kur arrin të besosh ke arritur të dish arsyen. Arsyeja fitohet nga edukimi estetik i ndjenjave dhe intelektit duke e përsosur gjithnjë e më tepër nëpërmjet përvojës shkencore, e përfituar gradualisht në mënyrë sistematike.

A ekziston rastësia?
Rastësia është koncept psikologjik i pa vetëdijshëm, që në kuptimin racional të të menduarit nuk ekziston si e qenë e vërtetë. Ajo paraqitet si pasojë e domosdoshmërisë së kohës për të shfaqur te njeriu një realitet të ri. Si koncept paraqitet nga veprimi i natyrës njerëzore, dhe shfaqet në kushte të domosdoshme shoqërore për të nisur një shkak deri te pasoja e materializuar. Rasti lind nga shkaku relativ i natyrës njerëzore pa e menduar thelbësisht. Një rastësi irracionale e lindur nga veprimi i gjendjes njerëzore është një shprehje pa kuptim. Prandaj, rastësinë duhet kuptuar si veprim i domosdoshëm njerëzor që lind nga shkaqe dhe kushte të panjohura. Rasti lind dhe nuk mund të shmanget, por thjesht përjetohet në thelb relativ. Secili akt i veprimit të mendjes së njeriut përjeton rastësinë pa e hetuar në difektin e mundshëm që mund ta krijojë në realitet. Po qe se mendojmë që ne jemi krijuar krejt rastësisht, pas pasur asnjë përvojë apo paramendim të caktuar nga idetë e jashtëzakonshme që në realitet këto ide janë pasqyrë e një Zoti bujar; atëherë mendja jonë bie në kontradiktë të plogësht me realitetin e vullnetit hyjnor. S’mund të themi se jemi qenie njerëzore të krijuar rastësisht, kur e dimë fare mirë se jemi krijuar pa dëshirën dhe pa vullnetin tonë, pra vijmë me caktimin e domosdoshëm të Zotit. Asgjë nuk është e rastësishme, por nëse besojmë në rastësinë e gjësendeve atëherë ajo në thelb është vullnet i pakuptimtë që mohon sendin e brendshëm të natyrës, dhe realitetin njerëzor. Një shprehje pa arsyen e kulluar mund të krijojë dyshimin për të rënë brenda fajit psikik, që njëkohësisht mund të nxjerr në dritë dëshpërimin e shfrenuar. Ndërsa një rastësi pa shkak të logjikshëm mund të jetë një vepër e dështuar që njeriut mund t’i krijojë kushte të hidhura në jetë. Është një vullnet i brendshëm i njeriut që ndikohet nga rregulli i rreptë i Zotit, duke e frenuar apo shfrenuar pas një realiteti të vërtetë për të. Unë mund ta konsideroj ndonjëherë si veprim për të na sqaruar vullnetin e botës në kuptimin e frymëzuar nga Zoti, por asnjëherë si një pasojë e logjikshme që gjërat ndodhin rastësisht. Asgjë pa pasur një arsye të vërtetë nuk mund të ndodhë rastësisht. Rastësinë e kuptoj si provë materiale e ndikimit të Zotit në pikëpamjen e brendshme të vetë njeriut, duke ia mundësuar të vërtetën si një veprim i domosdoshëm për të cilën, ai vetë është i lindur... Për më tepër vazhdoj të mbroj idenë, nëse një grua do të bënte fëmijën e dytë të saj, dhe të thoshte se unë s’e imagjinoja dot se do ta bëja dhe këtë fëmijë; unë vetëm jam prekur me bashkëshortin tim e kështu me radhë... A është e logjikshme të themi: kjo grua e bëri fëmijën rastësisht!? Sipas këtij ilustrimi ne kuptojmë që rastësia e krijimit të gjësendeve është një dyshim i pavërtetë, që në njëfarë mënyre mohon qenësimin e gjësendeve në realitet. Gjithçka lëviz sipas një paramendimi suprem apo relativ, asgjë nuk ndodh rastësisht pa ndonjë shkak të domosdoshëm. Sa më shumë të dyshojmë brenda veprimit dhe angazhimit të mendjes për sende që kanë të bëjnë me pasigurinë dhe të metën intelektuale, aq më shumë do të ndikohemi prej një fati të hidhur e cila njëherësh mund të cilësohet si e keqe e domosdoshme. Një argument i dyshimtë mund të eklipsojë pamjen e vërtetë të kësaj natyre, madje rastësia si shprehje e pavetëdijshme e pa planifikuar më herët, mund të ngurtësojë veprimin njerëzor drejt realitet thelbësor. Rastësia mbetet një akt i pavetëdijshëm, dhe se asgjë në natyrë nuk ndodh pa ndonjë shkak të materializuar.

Mendimi racional
Mendimi racional është veprimi i mendjes i bazuar nga arsyeja jonë e idesë së brendshme, duke e materializuar me traktatin për intelekt. Një mendim duhet të jetë shkencë, pra njohje thelbësore. Se vetëm mendimi racional ndikon në krijimin e ekzistencës sonë duke i dhënë gjithçka që i duhet. Mendja si ndijim i përgjithshëm përcakton vlerën intelektuale të njeriut që është ndërtuar sipas planit të përvojës shkencore. Shqyrtimi i gjësendit apo dhe i substancës nëpërmjet arsyes ngjiz mendimin racional. Mendimet e tilla sajojnë të vërtetën si kushti ynë i domosdoshëm, dhe parafytyrimet e objektit me anë të arsyes së kulluar, duke i shmangur idetë nga ndikimi i mendimeve irracionale. Të njohurit tonë sipas planit racional e mistik: Kush jemi? Arsyeja logjike e ekzistencës sonë? Nga vijmë? Nga do shkojmë? Qëllimi i botës, dhe i njeriut? Janë pyetje që më kanë ndjekur gjithmonë, dhe më lënë në hamendje. Se nga erdhën këto pyetje, dhe se nga morën detyrën të shërbehen në qenien e njeriut, kjo më lë në padituri. Thua dhe qenieve të tjera të gjalla u përkasin pyetje si këto më lart!?

Kush jemi? Njeriu është i vetëm madje dhe i veçuar në këtë pjesë të kësaj bote të lëngshme për të cilën është i prirur të jetojë e përshtatet ekzistencës së vete. Ne jemi të detyruar të ndërtohemi sipas kushtit dhe vullnetit tonë që varësisht do zgjedhim ne. Ose do të kultivojmë artet dhe shkencat që të jemi të ngritur shpirtërisht, ose do të kultivojmë jetën e shfrenuar pa futur brenda ngritjen shpirtërore. Edhe njeriu prej njeriut dallon nga arsyeja dhe intelekti midis tyre, sepse jo çdoherë arsyeja dhe intelekti kanë të njëjtin potencial intelektual. Arsyeja apo dhe intelekti te njeriu, në rend të parë zhvillohen nga perceptimet ndijore dhe parafytyrimet ideore të edukuara me ambicien për të njohur sendet reale në natyrë. Të prirur të ekzistojmë dhe të përballemi nga ligjet, që ndonjëherë na imponohen pa dëshirën dhe vullnetin tonë. Thjesht duhet të mendojmë, ose të gjejmë udhën e zgjidhjes që mund të na orientojë drejt jetës më të lumturuar, edhe pse kjo botë është e ndërtuar nga kushti i teorisë joreale, që në thelb e bën të pamundur ekzistencën e të qenurit i lumturuar. Shkaku rrjedhës i të qenurit mos i lumturuar ndikohet nga mungesa e lirisë së mendimit në kohë, ekzistenca e pasigurtë e njohjes në shkencë dhe faktorë të tjerë elastik që imponojnë raste absurde duke na ngushëlluar në veprimet tona në jetën reale. Duhet kërkuar mendimin që ta imponojmë brenda vetes sonë si mjet për ta nxjerrë njohjen dhe kuptimin e jetës. Nëpërmjet mendimit intelektual do të arrijmë të ndryshojmë ekzistencën e botës joreale në favor të përvojës reale. Ne jemi pamja e brendshme e vullnetit të një Zoti të ditur. Ne veprojmë sipas rregullit natyror të përcaktuar më herët nga idetë e Zotit. Ne vërtetojmë pamjen tonë me arsyen e të menduarit kritik duke nxjerrë të vërtetën nga shaku te pasoja. Jemi një vepër e provuar mirë nga sistemi inteligjent i Zotit për të cilën ne, në këtë botë prej llumi po dëshmojmë vetitë e një morali të rregulluar nga ligji natyror i Zotit për të mirën tonë të përhershme, si dhe kuptojmë thelbin e brendshëm të këtij realiteti të përsëritur. Kjo duhet të jetë një provë e fundit që trashëgojmë ne duke paraqitur kushtin e duhur të ekzistencës sonë drejt njohjes. Njeriu me njohjen e sigurtë përmbush standartet e tij njerëzore të përcaktuar më herët nga Zoti, dhe këtë njohje njeriu duhet ta përfitojë madje dhe ta aplikojë rreptësisht, ngase është në të mirën e tij. Jemi të rekomanduar që ta njohim të vërtetën, ose ta tejkalojmë vetveten në shërbimin më të mirë të mundshëm.

Arsyeja logjike e ekzistencës sonë Gjithçka mund të jetë e domosdoshme sipas një vullneti suprem. Asgjë nuk mund të jetojë krejt rastësisht, duhet të ketë një shkak që të rrjedhojë pasojën. Sendi dhe substanca ekziston si shkak i domosdoshëm për t’i përmbushur nevojat e njeriut. Qëllimi për të ekzistuar është i lidhur ngushtë me lidhjen e vullnetit të njeriut në këtë botë. Ne mund të ekzistojmë edhe sipas një rrjedhojë logjike të vullnetit absolut të një Zoti bujar. Kjo mund të vërtetohet nga rendi absolut i Gjithësisë dhe i Natyrës. Ndofta dhe Gjithësia dhe Natyra nuk kanë pasur vullnetin e ekzistencës në këtë botë joreale, por vullneti absolut i një Zoti bujar urdhëroi në këtë ekzistencë. Njeriu e ndien së tepërmi nevojën e domosdoshme të qenurit i vetëm, pra të jetojë vetëm me shpirtin e tij në liri. Edhe pse kjo ekzistencë e hidhur e jona na imponon një realitete të hidhur, të parezistueshëm gjer në trajtimet thelbësore. Liria jonë e ekzistencës është e domosdoshme për të ndikuar vizionalisht në veprimin e psikikës, sepse nëpërmjet lirisë përfitojmë kulturën e intelektit në zhvillim e sipër; ajo nuk është brenda ndikimit të kushtit për jetesën tonë, por ndonjëherë liria jonë imponohet nga raste absurde, që në disa raste mund të jetë jashta vullnetit tonë për të vepruar. Edhe po të guxojmë ne ta ndryshojmë, më kot nuk ia arrijmë qëllimit. Sepse ne ekzistojmë sipas një paramendimi të jashtëzakonshëm, dhe për faktin se duhet të gravitojmë të vërtetën e domosdoshme brenda arsyes së kulluar me pikëpamjen për të argumentuar natyrën e njeriut si pjesë e vullnetit të Zotit. Pra, e gjithë ekzistenca jonë lidhet me njohjen ndaj të vërtetës, dhe shprehjen e botës sipas llogaritjes intuitive duke e përmirësuar gjer në thelbin joshës ekzistencën tonë. Vetëm njohja e vërtetë mund të na shpëtojë nga cinizmi i hidhur i kësaj bote të lëngshme, ndryshe pa vullnetin e njohjes dhe intelektit në shkallë të arsyeshme mund të jemi fare pranë hunbëtirës. Pasi të kemi formuar lirinë dhe tolerancës brenda etikës shpirtërore, atëherë njohja jonë do të ndikojë me sistemin inteligjent në të kuptuarit e drejtë të botës. Sa më shumë të priremi pas njohjes, aq më tepër përfitojmë arsye kritike për të gjykuar besimin dhe idetë e veçanta dhe të përgjithshme. Sepse idetë e thjeshta dhe të përbëra, pa njohjen e mirëfilltë do të mbeten si hunbëtirë e zbrazët filozofike në sistemin tonë intelektual.

Nga vijmë? Ne vijmë nga domosdoshmëria e një qëllimi hyjnor, i cili në thelb është i angazhuar intelektualisht të përmbushë misionin e tij njerëzor. Vullneti për të ardhur në këtë botë nuk na takonte ne, por i një Zoti të vërtetë. Ekzistenca jonë e përditshme erdhi si pasojë e një paramendimi të jashtëzakonshëm më të vetmin qëllim për të udhëhequr e hulumtuar botën. Në fillim nuk ishte askush, përpos një Zoti të vërtetë. Domethënë, më parë duhet të jesh, që të ekzistosh. Njeriu ka ardhur si rezultat i krijimit të botës për të pasur një arsye, dhe një rend mbi qeverisjen e këtij plani absolut. Njeriu erdhi nga një nevojë hyjnore, pra u caktua të qeverisë me botën ku, dhe ndërkohë do të mbante përgjegjshmëri morale e njerëzore ndaj çdo veprimi apo akti të kryer, të gjykuar gjithnjë sipas qëllimit. Për të udhëhequr vetveten në këtë ekzistencë joreale duhet të njohesh misionin njerëzor duke u orientuar sipas mjetit të arsyes dhe intelektit. Arsyeja duhet të jetë e mëvetësishme, e zhvilluar në kushte njerëzore, pra për të ekzistuar në këtë botë. Kjo botë fsheh përgjigjet dhe udhën tonë të vërtetë, që me siguri është fshehur brenda nesh. Arsyeja jonë na zgjon drejt këtij misteri për të qenë, dhe pastaj mendja nis punën për të zbërthyer joshjen e ekzistencës. Domethënë, ne kemi ardhur për ta bërë jetën sa më konkrete, dhe më reale duke i dhënë kuptim real ndijimeve tona. Kështu ekzistenca jonë duhet të shërbehet drejt arsyes për t’i njohur sendet në natyrë, dhe se vullneti për ta jetuar jetën deri në ndryshimin e gjendjes më optimale të mundshme mbetet një lidhshmëri midis vullnetit dhe lirisë për të vepruar. Secili njeri e justifikon ardhjen e tij nëpërmjet pamjes së tij të brendshme, që janë idetë dhe shpirti i lirë. Të frymëzuar për t’u përballur me konceptet e kësaj bote, të cilat janë një provë e magjishme për të gjithe ne. Sigurisht që nuk kemi ardhur me vullnetin dhe mundësinë tonë, por nga vullneti dhe vendosshmëria e një Zoti për t’u pajisur me një shpirt mistik që është përtej misterit, ku jemi të detyruar të qeverisim planin tonë njerëzor sipas një ekzistence absolutisht transite. Fundja, dhe për të njohur të vërtetën e pashmangshme, e cila është e lindur brenda karakterit tonë si domosdoshmëri mistike. Natyra njerëzore është pragu midis provës, dhe pushtetit për vullnet. Se mund të ndryshojë vetveten në drejtim të paqes, apo në mund të rrezikojë lojën e keqe brenda botës kalimtare e transite.

Nga duhet të shkojmë? Ne duhet të zgjedhim një udhë racionale që na shpie në pikëpamjë që na oriention drejt njohjes së vërtetë. Së pari, ne duhet të udhëhiqemi pas traktatit mbi arsyen e mendimit racional ku më pastaj të priremi ndaj njohjes së vërtetë, e cila do na vë gjithë jetën tonë në shërbim intelektual. Nëpërmjet arsyes së mendimit racional, idetë tona vihen në ecuri progresive drejt ndryshimit revolucionar, ku mund më lehtë të kthjellojnë imagjinatën për ta shquar me ndijim të veçuar njohjen e vërtetë. Pa arsye dhe ide racionale njohja do të ishte e mungët në ekzistencë. Prandaj, filozofia racionale mundohet sa më shumë që të jetë e mundur t’i përkushtohet njohjes nëpërmjet arsyes së kulluar. Njohja e vërtetë përfitohet nga dija shkencore që përfitohet nëpërmjet përvojës intelektuale. Njohja dhe e mira ekzistojnë në një pikë, këtu në këtë horizont të pafund, por që t’i ndjejmë brenda nesh, në rend të parë duhet kuptuar vetveten si art i shprehjes së lirë. Ne duhet të shkojmë përtej intelektit tonë, që në fakt të kuptojmë njohjen dhe të mirën. Ne do të shkojmë drejt një udhe të gjatë, ekzaktësisht ku përfitohet njohja ndaj sendeve dhe më pas të frymëzuar të veprojmë mbi paraqitjen, dhe vullnetin e kësaj bote të squllët me pikëpamjet për të vazhduar synimin drejt të mirës së përgjithshme. E mira e përgjithshme është një kusht i ekzistencës sonë, që s’mund t’i shmangemi dot, sepse nëpërmjet të mirës ne mund të orientojmë planin e të vepruarit kah idetë progresive që vihen në shërbim të mirë të shoqërisë civile. Udhëtimi ynë drejt të mirës së përgjithshme lidhet me njohjen, ndërsa njohja me përvojën shkencore. E mira e përgjithshme është natyra e përsosur e jona e krijuar nga edukimi estetik i shpirtit, që në realitet mundëson një vullnet të prirur për të vepruar në mënyrën intelektuale brenda lirisë shpirtërore. E mira duhet të sjell lirinë e mendimit dhe ambicieve tona për ta ndryshuar botën duke e bërë që nga këndvështrimi ynë të duket sa më racionale. Burimi i së mirës është një ide e Zotit që krijon një rregull inteligjent për t’i perceptuar, dhe njohur sendet në natyrë duke qenë të përshtatura për të mirën e tij. Ky shkak i domosdoshëm i së mirës lind nga arsyeja e kulluar që njeriu i ditur e ka të lindur në etikën shpirtërore për të vështruar e njohur thelbësisht ligjet e natyrës. Kështu duke kuptuar, që ligjet e natyrës vlejnë për sistemin intelektual të njeriut që t’i studiojë ligjet e natyrës, ta njohë të vërtetën shkencore, madje të shquajë idetë e veçanta për veprim të shëndoshë të mendjes së tij, që të ndryshojë gjendjen e ndodhive në natyrë për të mirën e realitetit njerëzor. Ky hulumtim i njeriut është një shtytje drejt shkencës dhe zbërthimit të natyrës për të përfituar sa më shumë njohje, që më pas nxit arsyen që jetën e tij shoqërore ta shndërrojë në mjet intelektual.

Qëllimi i botës, dhe i njeriut Qëllimi i botës është një mjet i domosdoshëm i Zotit për ta provuar njeriun si nga sjellja dhe përgjegjshmëria e tij, mirëpo, në radhë të parë ndaj vetes, shoqërisë dhe Qenies së domosdoshme. Qëllimi i botës nuk është asgjë tjetër, përpos një model i provuar i veprimit të njeriut që duhet të tejkalohet nëpërmjet ekzistencës sonë transite. Botën duhet parë ose si një botëkuptim për t’u arritur synimi i njeriut ndaj të mirës së përgjithshme, ose për t’u arritur synimi i njeriut që bie brenda normave të interesit të së keqes. Qëllimi i botës në thelb është gati sterile, por vepra e njeriut është e tillë që e bën të joshet, dhe të ngjizet sipas një veprimi absurd i cili në realitet është steril dhe i pakuptimtë. Ndryshe, nuk mund të ketë udhë tjetër për ta shmangur këtë absurditet, sepse ligjet burojnë nga një forcë joreale, që urtësisht janë në kundërthënie me veprimet e njeriut. Ndërsa në planin e vizionit progresiv, veprimi i njeriut të ditur sjell metodë shkencore për t’iu përshtatur ligjeve të botës. Por rëndësia e të kuptuarit të veprës psikike e të ndërgjegjshme te njeriu, ajo niset nga një thelb absurd. Qëllimi i njeriut është që të parazgjedhë kushtin e domosdoshëm për fatin e tij të ardhshëm, ndërkohë ai kusht përmbledh brenda vetes principet për të njohur të vërtetën e pashmangshme, e cila duhet t’i shërbejë për të mirën e tij shpirtërore. Fundja, secila krijesë njerëzore do të duhej të synonte pas të vërtetës me arsyen e vetme që të shuante kështu thelbin negativ të botës, e cila njëherësh nxjerr ndërgjegjen dhe aktet psikike drejt përgjegjshmërisë. Secila shkencë krijon gjer në joshjet thelbësore mundësinë e njohjes për t’u kuptuar vullneti i të mirës njerëzore. Shkenca është një e ide e vërtetë që ndihmon të shquash teorinë e njohjes e nisur nga faktet reale, ku nëpërmjet njohjes të hap udhë të vish deri te e vërteta e vetme. Dhe e vërteta është një lloj shkence e përfituar nga rezultati i njohjes, sepse në fakt ajo del nga dituria që përfitohet nga shkenca dhe artet. E mira njerëzore përfitohet gjithnjë e më shumë nga joshjet e mendimit racional, e ndjekur pas nga arsyeja kritike që bën përpjekjen për të sistematizuar veprimin e mendjes në njohjen e shkallës intelektuale. Gjithashtu, mendoj se e mira njerëzore mund të përfitohet edhe nga kërkimet e vazhdueshme të arsyes sonë brenda vetes, duke synuar në vërtetimin e sendeve në natyrë krahasuar me metodën kritike të të njohurit. Pasi të kemi fituar të mirën njerëzore nga njohja shkencore dhe nga metoda kritike e të njohurit, atëherë duhet ta vëmë në shërbim më të përgjithësuar, sepse vetëm kështu ajo do të rimëkëmbë lirinë, dhe aftësinë tonë për udhëheqje të vyer intelektuale.

Kush jemi?
Njeriu është i vetëm madje dhe i veçuar në këtë pjesë të kësaj bote të lëngshme për të cilën është i prirur të jetojë e përshtatet ekzistencës së vete. Ne jemi të detyruar të ndërtohemi sipas kushtit dhe vullnetit tonë që varësisht do zgjedhim ne. Ose do të kultivojmë artet dhe shkencat që të jemi të ngritur shpirtërisht, ose do të kultivojmë jetën e shfrenuar pa futur brenda ngritjen shpirtërore. Edhe njeriu prej njeriut dallon nga arsyeja dhe intelekti midis tyre, sepse jo çdoherë arsyeja dhe intelekti kanë të njëjtin potencial intelektual. Arsyeja apo dhe intelekti te njeriu, në rend të parë zhvillohen nga perceptimet ndijore dhe parafytyrimet ideore të edukuara me ambicien për të njohur sendet reale në natyrë. Të prirur të ekzistojmë dhe të përballemi nga ligjet, që ndonjëherë na imponohen pa dëshirën dhe vullnetin tonë. Thjesht duhet të mendojmë, ose të gjejmë udhën e zgjidhjes që mund të na orientojë drejt jetës më të lumturuar, edhe pse kjo botë është e ndërtuar nga kushti i teorisë joreale, që në thelb e bën të pamundur ekzistencën e të qenurit i lumturuar. Shkaku rrjedhës i të qenurit mos i lumturuar ndikohet nga mungesa e lirisë së mendimit në kohë, ekzistenca e pasigurtë e njohjes në shkencë dhe faktorë të tjerë elastik që imponojnë raste absurde duke na ngushëlluar në veprimet tona në jetën reale. Duhet kërkuar mendimin që ta imponojmë brenda vetes sonë si mjet për ta nxjerrë njohjen dhe kuptimin e jetës. Nëpërmjet mendimit intelektual do të arrijmë të ndryshojmë ekzistencën e botës joreale në favor të përvojës reale. Ne jemi pamja e brendshme e vullnetit të një Zoti të ditur. Ne veprojmë sipas rregullit natyror të përcaktuar më herët nga idetë e Zotit. Ne vërtetojmë pamjen tonë me arsyen e të menduarit kritik duke nxjerrë të vërtetën nga shaku te pasoja. Jemi një vepër e provuar mirë nga sistemi inteligjent i Zotit për të cilën ne, në këtë botë prej llumi po dëshmojmë vetitë e një morali të rregulluar nga ligji natyror i Zotit për të mirën tonë të përhershme, si dhe kuptojmë thelbin e brendshëm të këtij realiteti të përsëritur. Kjo duhet të jetë një provë e fundit që trashëgojmë ne duke paraqitur kushtin e duhur të ekzistencës sonë drejt njohjes. Njeriu me njohjen e sigurtë përmbush standartet e tij njerëzore të përcaktuar më herët nga Zoti, dhe këtë njohje njeriu duhet ta përfitojë madje dhe ta aplikojë rreptësisht, ngase është në të mirën e tij. Jemi të rekomanduar që ta njohim të vërtetën, ose ta tejkalojmë vetveten në shërbimin më të mirë të mundshëm.

Arsyeja logjike e ekzistencës sonë
Gjithçka mund të jetë e domosdoshme sipas një vullneti suprem. Asgjë nuk mund të jetojë krejt rastësisht, duhet të ketë një shkak që të rrjedhojë pasojën. Sendi dhe substanca ekziston si shkak i domosdoshëm për t’i përmbushur nevojat e njeriut. Qëllimi për të ekzistuar është i lidhur ngushtë me lidhjen e vullnetit të njeriut në këtë botë. Ne mund të ekzistojmë edhe sipas një rrjedhojë logjike të vullnetit absolut të një Zoti bujar. Kjo mund të vërtetohet nga rendi absolut i Gjithësisë dhe i Natyrës. Ndofta dhe Gjithësia dhe Natyra nuk kanë pasur vullnetin e ekzistencës në këtë botë joreale, por vullneti absolut i një Zoti bujar urdhëroi në këtë ekzistencë. Njeriu e ndien së tepërmi nevojën e domosdoshme të qenurit i vetëm, pra të jetojë vetëm me shpirtin e tij në liri. Edhe pse kjo ekzistencë e hidhur e jona na imponon një realitete të hidhur, të parezistueshëm gjer në trajtimet thelbësore. Liria jonë e ekzistencës është e domosdoshme për të ndikuar vizionalisht në veprimin e psikikës, sepse nëpërmjet lirisë përfitojmë kulturën e intelektit në zhvillim e sipër; ajo nuk është brenda ndikimit të kushtit për jetesën tonë, por ndonjëherë liria jonë imponohet nga raste absurde, që në disa raste mund të jetë jashta vullnetit tonë për të vepruar. Edhe po të guxojmë ne ta ndryshojmë, më kot nuk ia arrijmë qëllimit. Sepse ne ekzistojmë sipas një paramendimi të jashtëzakonshëm, dhe për faktin se duhet të gravitojmë të vërtetën e domosdoshme brenda arsyes së kulluar me pikëpamjen për të argumentuar natyrën e njeriut si pjesë e vullnetit të Zotit. Pra, e gjithë ekzistenca jonë lidhet me njohjen ndaj të vërtetës, dhe shprehjen e botës sipas llogaritjes intuitive duke e përmirësuar gjer në thelbin joshës ekzistencën tonë. Vetëm njohja e vërtetë mund të na shpëtojë nga cinizmi i hidhur i kësaj bote të lëngshme, ndryshe pa vullnetin e njohjes dhe intelektit në shkallë të arsyeshme mund të jemi fare pranë hunbëtirës. Pasi të kemi formuar lirinë dhe tolerancës brenda etikës shpirtërore, atëherë njohja jonë do të ndikojë me sistemin inteligjent në të kuptuarit e drejtë të botës. Sa më shumë të priremi pas njohjes, aq më tepër përfitojmë arsye kritike për të gjykuar besimin dhe idetë e veçanta dhe të përgjithshme. Sepse idetë e thjeshta dhe të përbëra, pa njohjen e mirëfilltë do të mbeten si hunbëtirë e zbrazët filozofike në sistemin tonë intelektual.

Mbi vullnetin
Vullneti është suprem. Është një pasion i brendshëm që mund të ndryshojë fatin dhe intelektin tonë. Qëllimi i domosdoshëm i vullnetit për të krijuar një veprimtari që sjell artin estetik të suksesit në jetën shoqërore, fillimisht mund të arrihet vetëm me punë të vazhdueshme dhe me ambicie intelektuale. Vullneti është i njohur te ne, por duhet të dimë sesi të priremi pas qeverisjes ndaj një vullneti të mirë që nxjerr në sipërfaqe një progres në lëvizje të vazhdueshme. Nëpërmjet vullnetit mundemi të bëjmë ose krijojmë gjithçka që ne duam. Mirëpo, si koncept është veprim i mundshëm shpirtëror dhe intelektual që mund të arrijë deri në ndryshimin e gjendjes njerëzore në parime thelbësore, por gjithnjë nëse duam të veprojmë për hir të ndryshimit, ndryshe një vullnet pa veprim të domosdoshëm mund të jetë një meditim naiv për të dashur të duam. Vullneti është një ambicie hyjnore e krijuar enkas për njeriun që shërben për të krijuar ndryshimin e gjendjes njerëzore në shkaqe të domosdoshme për të përfituar edukim, dhe aktivitet joshës në shoqëri ku për nga natyra, njëherësh nuk bën pjesë në natyrën e misterit, për të pasur probleme përgjatë të njohurit si koncept. Gjithkush mund ta kuptojë, nëse është i prirur të udhëhiqet sipas planit të tij, mirëpo një vetëdije për ta inkurajuar vullnetin drejt ndryshimit të gjendjes momentale të njeriut është një veprim i arsyeshëm që buron drejtpërdrejt nga mendja e kulluar. Vullneti është një disiplinë inteligjente që konkuron efektin për një udhë të domosdoshme, gjithmonë për hir të një suksesi sublim për të mirën e përhershme të njeriut. Secili që kupton se është e nevojshme një ndryshim rrënjësor për të mirën e njeriut, në radhë të parë duhet të orientohemi sipas kushtit të vullnetit se unë mund ta bëj ndryshimin nga vetvetja, sepse ndryshe pa një vullnet të inkurajuar nuk ka asnjë kuptim. Në këtë botë vetëm vullneti për të ditur është forma më absolute e pushteteve që njeriun e motivojnë të tejkalojë përtej së mirës dhe së bukurës individuale... Ky vullnet për të ditur nuk thyhet për asnjë çast te njeriu i ditur përkrah edhe nëse vullneti i botës synon drejt sprovës për të ndryshuar nga e mira e përhershme. Ne duhet konceptuar vullnetin si një bekim i së mundshmes, me të vetmen arsye se mund të sundojmë ligjësitë e botës duke shqyrtuar e përfituar të vërtetën si një ndryshim i arsyeshëm gjithnjë në favor të suksesit të tij. Një vullnet pragmatik sajon njeriun apo dhe realitetin e tij drejt ndryshimit individual duke e çuar guximin të veprojë në njohjet e reja që, para së gjithash, njohja ndaj të vërtetës shërben si një mënyrë e vetme mbi kuptimin racional të përjetimit të gjërave. Vullneti si art i domosdoshëm te njeriu vë në përvojë një kusht inteligjent duke e bërë të mundur të përballet me shkaqet dhe veprimet e panjohura që burojnë nga jeta e zakonshme, për të cilën është e kuptueshme se mund të dilet nga sprovat që janë pashmangshmërisht hermetike. Ekzistenca jonë, rrallëherë këtë mund ta shkoqë, sepse vullneti për të ndryshuar vetveten drejt arritjeve të mëdha haset rëndom nga shkaqe absurde të kësaj bote. Mirëpo, kur vullneti intensifikohet nga arsye të vërteta mund të ndryshojë gjithçka që i duhet njeriut. Jeta ka të metat e veta, që ndonjëherë mund të jenë të rrezikshme për të gjithë ne, mirëpo një arsye sublime për të dashur të duam një sukses mbetet e domosdoshme për ta mbërritur me çdo kusht. Secili fillim ka vështirësitë e veta, por kur ekziston vullneti për të punuar me traktatin e intelektit duke synuar drejt bindjeve të mëdha për të fituar artin e suksesit, atëherë rezultati kurorëzohet me krenari njerëzore. Ndërkaq, një fund i hidhur ka një dhimbje të llahtarshme, që nuk e zbut apo justifikon asnjë vullnet i së mundshmes. Dhimbja nuk ndryshohet sado vullnet të kesh. Në këtë botë të ndërtuar prej ligjeve absolute diçka në mes do të lindë; ose një sprovë drejt shpërqendrimit të veprimit të mendjes së njeriut, ose një sprovë drejt kuptimit për t’u nxitur në faj, ku, dhe në shumtën e rasteve bëhet faj i domosdoshëm. Kjo mund të vijë nga shkaqet misterioze të botës, ku secila qenie njerëzore e provon me kalimin e kohës, nga dështimi i veprimtarisë, nga humbja e pushtetit apo humbja e vullnetit për të krijuar... Gjithsecili pushtet mund të fitohet nëpërmjet arsyes dhe vullnetit. Veprimi i mendjes së njeriut përcakton gjendjen emotive të ndryshimit nëpërmjet arsyes dhe vullnetit, sepse arsyeja kthjellon mendimin dhe gjykimin e sendit të brendshëm, ndërsa vullneti shërben si udhë për ta krijuar suksesin sipas idesë dhe përsiatjeve empirike. Që të ndryshosh gjendjen, më parë duhet kuptuar ndryshimin nëpërmjet vullnetit dhe nëpërmjet ambicieve për të krijuar vepra që mbeten krenaria e shpirtit krijues. Ky ndryshim vjen nga njohja. Njohja e drejtë e sendit dhe ligjeve të natyrës, vullneti i mundëson njeriu veprimin për të krijuar të vërtetën e sendit pa hasur në rezistencë. Koncepti i vullnetit, në radhë të parë është sistem i ndërgjegjshëm për të vepruar mbi një ndryshim radikal që është në të mirën e natyrës së njeriut. Ndryshim ky, që është i domosdoshëm ku dhe vullneti për të krijuar, ose shtrirë veprimtarinë e njeriut është pjesë e mendimit intelektual që krijon mundësinë për të ecur midis së vërtetës së pamohueshme. E vërteta përfitohet nga arsyeja e kulluar e mendimit të natyrës dhe njeriut. Njeriu mund të veprojë drejt të mirës, por vetëm nëse vullneti i tij është drejt veprimit inteligjent. Po qe se kemi vullnet ne mundemi të ndryshojmë botën, dhe fatin tonë. Sepse i gjithë vullneti duhet të orvatet sipas ligjeve të arsyes që suksesi, dhe mendimi mbi të vërtetën të triumfojë nga shkaku te pasoja inteligjente. Intelekti dhe misioni shpirtëror duke bartur brenda vetes dhe vullnetin si art i së mundshmes, atëherë veprimi i mendjes së njeriut shumë shpejt do të zgjerohet në ecuri progresive me rezultate të vyera. Vullneti i së mundshmes sjell ndryshimin e gjendjes së njeriut, ku ky ndryshim i gjendjes njerëzore shumë shpejt mund të transferohet në ndryshim shoqëror.

Mbi arsyen
Arsyeja është aftësia inteligjente për të shquar intuitivisht njohjen e përgjithshme, ku nëpërmjet veprimit të mendjes së kulluar përfitohet e vërteta e pashmangshme si kusht i domosdoshëm i njeriut, dhe kuptimi i realtë i natyrës përjashtuar nga çdo dyshim i mundshëm. Paraqitja e arsyes është akt psikologjik i formësuar nga domosdoshmëria e vullnetit hyjnor për t’i shqyrtuar gjësendet, dhe substancën në natyrë. Kështu që, shqyrtimi i gjësendeve nëpërmjet arsyes krijon njohjen e sendit në natyrë. Kjo njohje shërben për të mirën e përvojës së njeriut në natyrë. Sa më shumë t’i njohim sendet sipas planit të arsyes, aq më tepër arsyeja jonë zhvillohet drejt orientimit sublim për t’i njohur për të mirën e natyrës njerëzore. Njeriu sipas arsyes formon gjykimin e shkakut për sendin e domosdoshëm, duke e përjetuar si fuqi e së vërtetës me të vetmin kuptim për të joshur njohjen e domosdoshme të veprimit të mendjes, e cila krijon konceptin për gjykim kritik të vërtetës. Përfitimi i sendit dhe i gjërave nëpërmjet sistemit të arsyes është një njohje refleksive e sigurtë, që të mundëson më lehtë në krijimin e shqyrtimit të natyrës si krijim hyjnor dhe mistik. Koncepti i arsyes shquan një pamje të brendshme të sendit duke ia nxjerrë kuptimin e vërtetë, madje dhe krijon mundësinë e vërtetimit dhe krahasimit të shkakut deri te pasoja nëpërmjet përvojës intelektuale e shkencore. Arsyeja për t’u paraqitur e kulluar dhe e shëndoshë në veprimin e mendjes, së pari duhet të ndikohet sipas një metode deduktive që niset nga studimet, dhe shqyrtimet e lëndëve nga e përgjithshmja sublime kah shqyrtimet e veçanta të njohjes së sendit në natyrë. Kjo metodë arrin të shquajë sendin e natyrës nëpërmjet fakteve konkrete, dhe përvojës së vazhdueshme shkencore. Arsyeja si aftësi intelektuale e pajisur me gjykimin kritik të të menduarit kërkon përvojë shkencore sipas një metode të pajisur me intelekt të fituar nga edukimi estetik dhe përvoja, që veprimin e mendjes intelektuale ta lehtësojë duke e vënë në shërbim për të mirën e përgjithshme të njeriut ose shoqërisë. Unë besoj se fati i njeriut varet nga sistematizimi absolut i Zotit, por arsyeja e kulluar në të shumtën e rasteve ndihmon në vënien e gjyqësisë për të shmangur një të metë të veçantë, që mund të depërtojë papritur brenda përvojave personale. Gjithçka në natyrë ndodh sipas një paramendimi të jashtëzakonshëm e rregulluar nga sistemi i një Zoti të përkryer, prandaj, dhe arsyeja ndonjëherë është e pafuqishme të parandalojë një veprim të jashtëligjshëm dhe depresiv te njeriu. Sepse, jo gjithmonë, arsyeja ndihmon në parandalimin e rrezikut thelbësor në jetë, por thjesht mundëson thjeshtimin e sendit në natyrë për ta kuptuar në thelb të vërtetën e duhur duke pasur një ide krejtësisht të pavarur dhe inteligjente. Sidomos, ajo ndihmon në krijimin e gjetjes së veprimit të mendjes intelektuale nëpërmjet përvojës së fituar duke i thjeshtuar gjërat për t’i njohur esencialisht, por në natyrë, ndonjëherë ekzistojnë veprime të jashtëzakonshme të ndikuar nga sistemi i Zotit që në trajtim thelbësor mund të jenë të pashmangshme për t’i ndryshuar në gjendje të arsyes kritike. Andaj, dhe veprimet e njeriut sipas planit të arsyes së kulluar janë të domosdoshme, dhe të prirura drejt një refleksi të përgjithshëm për të përfituar njohjen e brendshme të sendit në natyrë. Arsyeja mund të orientohet drejt ambicieve intelektuale, dhe varësisht sesi do ta diktojmë planin e arsyes në veprimin e përgjithshëm, që rezultatet t’i përfitojmë nga plani shkencor. Sa më shumë të diktojmë pamjen e brendshme të arsyes në njohjen e sendeve, dhe koncepteve në natyrë brenda nesh, aq më tepër do të ndikohemi në njohjen e vërtetë të gjërave që na përkasin. Vetëm një arsye e frymëzuar me sensin kritik mund t’i shquajë në thelb të mjaftueshëm fenomenet e kësaj bote, që shpeshherë sa janë të ngathta, po aq janë dhe ironike. Një veprim pa logjikën esenciale të arsyes veprimi i mendjes mund të jetë i mangët, dhe me të meta intelektuale.

Idetë dhe gjykimi
Idetë e mia duhet të jenë pjesë e brendshme e moralit shpirtëror, të cilët bëjnë pjesë në racionalitetin tim të natyrës krijuese. Idetë janë pasqyrë e brendshme e intelektit për të realizuar formimin psikik dhe shpirtëror te njeriu. Njeriu që ka ide është një metodë shkencore që nxjerr, dhe prodhon pikëpamje për ta modifikuar jetën shoqërore drejt ambicieve konkrete. Idetë paraqesin formimin dhe shkallën e vetëdijës te njeriu. Sa më shumë ide të kesh, aq më tepër mundemi të meditojmë lëvizjen e natyrës si art hyjnor. Njeriu pa ide është vetëm një metodë e thatë shkencore që priret drejt realitetit të zakonshëm, pa pasur ndonjë tendencë për t’u zhvilluar në ndryshimet e reja intelektuale. Prandaj, jo vetëm idetë shkencore, por dhe ato imagjinare krijojnë, dhe paraqesin vlerën e brendshme të njeriut. Një shoqëri që ka ide të mëdha mundësojnë gjendjen e një ndryshimi shoqëror me diskutimin, dhe përmbajtjen për të shmangur vullnetin për konfrontim. Ndofta idetë rrahin kaq shume mendime për të ardhur deri te e vërteta e duhur, por dhe në të njëjtën kohë krijojnë refleksin për diskutime të ndryshme në lidhje me domosdoshmërinë e vullnetit të gjësendeve. Shoqëritë aktive që shërbehen me ide, në rend të parë mund të zgjojnë deri në njohje të reja, të cilat mund të jenë në shkencë, art, letërsi, astronomi, mjekësi. Andaj, idetë, ndonjëherë janë të domosdoshme, madje nëpërmjet edukimit shkencor dhe përvojës kultivojnë botën intelektuale drejt sistemit të përgjithshëm. Idetë mund të jenë koncepte të imagjinuara mbi psikikën mendore me synimin për t’u ngritur në vepër, qoftë për t’u bërë ecuri pragmatike apo shkencore duke u realizuar veprimi në sajë të përvojës shkencore. Megjithëse kjo nuk do të thotë që idetë saherë të jenë të prirura në sajë të përvojës, por, ndonjëherë idetë mund të mbeten në realitet vetëm si ideologjike. Idetë pa u vënë në vepër mbeten vetëm ide, ata kërkojnë më ngulm të vihen në ambicie publike me gjasë reale për t’u realizuar në vepër jetësore. Kështu idetë tona nuk janë të lindura, por rrjedhin si pasojë e përvojës sonë me natyrën, dhe se vetëm përvoja intelektuale mund të na krijojë mundësinë e ideve konkrete. Idetë, pra rrjedhin nga përvoja, dhe sipas kushtit ndikohen për t’u qartësuar idetë e thjeshta dhe të përbëra vetëm nëpërmjet arsyes së kulluar. Prej përvojës shkencore ne përfitojmë procesin për shkakun dhe pasojën e ideve, të fituar nga ndijimi. Sa më shkoqur e në mënyrë metaforike duhet t’i përshtatim idetë, qofshin ide të përgjithshme apo të veçanta, sepse realizimi i tyre duhet të ketë një thelb inkurajues në vepër. Sensin e të përjetuarit të gjësendeve sipas një natyre logjike, idetë duhet t’i kuptojmë se vijnë nga filozofia morale me argumentin e vetëm për një ndryshim të domosdoshëm shpirtëror, dhe, fundja është në interes të përgjithshëm të realizohen në vepër jetësore. Të gjitha idetë dhe format e përshtatjes së tyre duhet të punojnë në interesin tonë të vetëm. Idetë krijojnë shoqëritë iluminsite, dhe zgjerojnë mendimin mbi vullnetin për të drejtat e njeriut dhe natyrës së tij krijuese. Një ide iluministe tek qarkullon mbi vullnetin e mendimit te njeriu, në rend të parë e motivon atë për të vepruar me rëndësi intelektuale ndaj arsyes, dhe gjykimit duke hedhur poshtë çdo pretendim skeptik që mund të jehojë mbi opinionin diskutues. Gjykimi i ideve është një proces që vërteton provën të nxjerrë nga faktet logjike. Kur gjykimi nis te një ide, atëherë ideja skenohet nga çdo pasiguri, dhe dyshim që mund të mvishet. Gjykimi në të shumtën e rasteve filtron të metën e idesë, dhe nxjerr në sipërfaqe atë që është me e virtytshme për ecurinë progresive të shoqërisë. Sepse, jo çdoherë idetë janë përparimtare, ato mund të vijnë dhe nga njohjet meskine të lindura nga vetë natyra e njeriut pa u ndikuar nga përvoja e metodave shkencore që ndihmojnë idetë në sistematizimin e aftësive, dhe njohjeve për një progres të sigurtë. Secila ide që hidhet në diskutim, lind gjykimi për ta vërtetuar korrektësinë, dhe vizionin rrjedhës ku çdo njeri tenton të mbrojë dhe imponojë idetë e tij tek tjetri duke menduar me arsyen e egoizmit, se ideja e tij është më komplekse. Ndonjëherë, natyra e ideve tona është skeptike, mbase mund të jetë fituar nga njohje të pasigurta, dhe jo intelektuale në thelb. Mund të ndodhë në jetën e përditshme që të ketë njohuri të cilat mund të hyjnë pa dashje në kundërshti me opinionin publik. Përplasja e ideve të ndryshme nga një grup individësh, ku secili duke mbrojtur idetë e veta mund të bien pre e kundërshtimeve të ideve në masë të gjerë. Mund të ketë disa shkaqe për të menduar se të paragjykuarit e njeriut mund të jetë e pasigurt, dhe se duhet të drejtohet sipas një përfundimi shkencor. Prandaj paragjykimit nuk duhet i besuar pa arritur deri te argumenti i vërtetë, sepse është një ndjenjë personale ku në disa momente mund të deformojë papritur dhe pa vetëdijë koncize arsyen e kulluar te tjetri. Paragjykimi, jo vetëm që shpreh rrezikun e ideve të përgjithshme të cilat mund të jenë arritur sipas një përvojë të kulluar shkencore, por veçse mund të tejkalojë normën e sjelljeve që referojnë qëndrimin shkencor, e cila të shtyn drejt egoizmit nga ku mund të ndikojë dhunshëm në intelektin e njeriut. Shpeshherë raste të tilla mund të krijojnë shqetësime duke u manifestuar me revoltë, nga ku idetë mund të marrin rrezikun e smirës, dhe kështu nis parabolla drejt egoizmit personal. Kështu nis paragjykimi i ndërdijës duke u mveshur se ne jemi shumë të shqetësuar me atë që të tjerët mendojnë për ne, duke na ndikuar deri në stimulimin e ndjenjave për urrejtje. Paragjykimi është vlerësim jotolerant mbi arsyen e një mendimi racional, që kurdoherë insiston të shfaqë ndjenjë mohuese kundrejt mendimit të përgjithshëm, që në fakt, mendimi i përgjithshëm mund të jetë mendim tepër njerëzor për një shoqëri të hapur, por sipas paragjykimit të idesë mund të mohojë në shqyrtimet thelbësore. Koncepti i tillë i paragjykimit është një veprimtari abuzuese e mendimit personal që shprehet në distancë instinktive për të rrëzuar mendimin e tjetrit, madje dhe duke ia mohuar thelbin intelektual të të menduarit. Një veprim paragjykues është sistem antinjerëzor që nxjerr në sipërfaqe atë që është më e hidhur e më pak etike. Paragjykimi që na josh na bën të dyshojmë, jo vetëm në idetë tona, por dhe tek të tjerët. Sa më pak të dyshojmë në veprimin e mendjes sonë, idetë aq më tepër burojnë në realitetin njerëzor për një udhë bashkëveprimi me intelekt. Prandaj, një paragjykim i idesë apo dhe mendimit të vërtetë mund të shpie deri në kërcënimin e psikikës së njeriut, që në të shumtën e rasteve mund të jetë dispeptike. Të kesh ide është sistem intelektual që sipas nevojës shkencore lind domosdoshmëria e arsyes së mendimit të kulluar, e cila mund të shërbejë si metodë për të njohur gjësendin e brendshëm në natyrë duke i dhënë vlerën e duhur. Ndërkaq, të qenurit në përfshirjen e paragjykimeve të ideve është një smirë kundrejt veprës së njeriut duke ia cënuar të drejtën e lirisë së fjalës. Nga ana tjetër nuk duhet harruar gjykimin nëpërmjet arsyes kritike të idesë, e cila shërben për ta sqaruar e interpretuar idenë e paragjykuar negativisht në kuptimin racional të të vepruarit në jetë. Ndërsa paragjykimi i idesë duke futur pasigurinë dhe dyshimin mund të sjell humbjen e arsyeshme të idesë, madje ky paragjykim i idesë mund të vijë deri te paraqitja e diskriminimit të njohjes së natyrës, Zotit dhe njeriut.

Mbi kuptimin e kënaqësisë
Krahas veprimit të mendjes e cila njëherësh është ecuria e njohjes mbi veprimin psikik të jetës sonë, veprimi i mendjes është dhe një laborator krijues i psikikës intelektuale për të ndryshuar gjendjen dhe konceptet negative të shoqërisë. Mendja si proces psikologjik është e detyruar të ndjek çdo nismë jetësore me anë të pasioneve, ku fillimisht pasionet rrjedhin nga veprimi paralel për të përfituar kuptimin e kënaqësisë. Pasioni për të dashur të duam ngacmon dëshirën, pastaj ajo shtyn drejt qëllimit për të provuar një veprim që sjell kuptimin e kënaqësisë. Kënaqësia është veprimtari e patjetërsueshme psikologjike në vetëdijën tonë që nëpërmjet instinkteve rregullon sistemin edukativ, procesin ushqyes, dhe psikik në jetën tonë. Kuptimi i kënaqësisë përfitohet krahas veprimit të mendjes duke e angazhuar vemëndjen për të arritur deri në njohjet e vështira të së vërtetës së pashmangshme. Kjo kënaqësi e përfituar nga vështirësitë e të menduarit për të vërtetën është thelbësisht e gëzueshme. Mirëpo për të arritur deri te kuptimi i kënaqësisë, veprimi i mendjes duhet të krijojë imagjinatën që vë në lëvizje idenë duke hulumtuar të vërtetën, e cila përfitohet me vështirësi, pikërisht ky angazhim i veprimit të mendjes i nis pasionet e njeriut në depresion që disa raste përfundojnë në ankth. Pas një lodhjeje të hollë me veprimin e mendjes, dhe zhytjes së pasioneve në depresion, kënaqësia përfitohet. Sido që të përfitohet me angazhim të vështirë apo të lehtë, ajo shpeshherë në thelb është negative. Kënaqësia të ngjall shpirtin, dhe të vë në lëvizje ambiciet për një veprim inteligjent drejt një pune të domosdoshme. Veprimi i mendjes i udhëhequr nga vullneti për të përfituar njohjen e planifikuar më parë nga instinkti kërkon të përfitojë kënaqësinë për të qenë i lirë, ose me një fjalë për të pasur mbi vete një pushtet që do t’i garantojë kushte ekzistencialiste përballë kësaj bote të pafre. Në kuptim të vyer të fjalës psikike, kënaqësinë e kemi shprehësi emocionale për ta pasur, jo saherë na nevojitet, por thjesht për ta ringjallur shpirtin nga shterpësitë e mundshme që ndonjëherë na imponojnë ligjet e kësaj bote. Si mund ta kuptojmë se pas kënaqësisë qëndron një thelb me përmbajtje negative?! Qenia njerëzore nganjëherë është e prirur të varet nga kënaqësia, dëshpërimi, humbja, trishtimi etj. Çdo ide që hedh në ajër, së pari pasojnë nga dëshira ose nevoja për t’u pajisur me objektivin tonë të parazgjedhur nga vetë ai. Tani këtu kemi të bëjmë me dëshirën, dhe nevojën që është në kundërshtim me kënaqësinë. Nëse ne na lind dëshira për të vozitur makinën bëjmë gjithçka të mundur që të arrijmë këtë dëshirë. Brenda dëshirës lind nevoja për ta realizuar dëshirën tonë, dhe ç’na ngjan: Dëshira stimulon pasionin për ta arritur dhe përjetuar kënaqësinë, dhe bashkë me nevojën dëshira bëhet e madhe dhe kalon kufijtë e mundshëm duke na çuar drejt një veprimi marramendës me gjasë relative për të përfunduar në ndonjë aksident të mundshëm. Dhe pas gjithë kësaj vërehet thelbi negativ i kënaqësisë, duke dhënë mundësinë konkrete për të sprovuar pamjen e brendshme. Kënaqësia si nocion nuk e bën të domosdoshëm njeriun ndaj qëllimeve jetësore, nëse ne jetojmë vetëm për ta kënaqur qenien tonë, kurdoherë kjo kënaqësi do t’na kundërvihet me ndonjë lojë të keqe që mund të jetë mizore dhe me pasoja afatgjata për ne. Mbase ligjet e natyrës janë të krijuara në atë mënyrë që na detyrojnë të ndeshemi në kontradiktë. Ndonjëherë, kënsaqësia e tepërt na dëmton moralin, dhe mund të diktohemi krahas shndërrimit të vlerave njerëzore. Relacioni i kënaqësisë tek njeriu është i përkohshëm me disa koncepte të absurditetit, e cila fare lehtë mund të përfitohet brenda kushteve ndiesore. Unë kam bindjen se gjithçka në këtë botë prej llumi përfitohet në mënyrë të përkohshme, dhe se asgjë nuk është e përjetshme, përpos natyrës së shpirtit, që është një pamje e përjetshme e jona. Njeriu jo që nuk arrin, por dhe e ka të pamundur pothuaj që dëshirat e tij t’i akordojë mbi kuptimin e kënaqësisë, sepse thelbi ekzistues i realitetit të botës mbetet një mister i pazakontë. Të ardhmen askush nuk mund ta dijë se në çfarë kushtesh mund të rrjedhë apo ndryshojë, prandaj ekziston pamja misterioze e joshur sipas një thelbi negativ. Shtrirja e kënaqësisë në pamjen tonë të brendshme, gjithmonë ka një thelb negativ, ku në njëfarë menyre nxjerr imagjinatën e forcës për t’u balancuar nga gjendjet e ndryshme depresive në natyrën njerëzore. Kuptimi i kënaqësisë nuk është vetëm një joshje për të rënë brenda formës së brendshme të sendit, por dhe për të përfituar një shkallë gëzimi në një çast të vetëm duke iu përshtatur ekzistencës së botës sipas rregullit të saj mistik. Nuk mendoj që njeriu duhet të jetë nderi i vërtetë i kësaj bote, kur, bota në asnjë çast nuk mund të përshtat idetë e veta me idetë e njeriut në kuptimin racional të mundshëm. Pra, absurditeti i botës përballë nesh është një lojë e keqe që saherë na josh të vepruarit drejt një orientimi absurd dhe misterioz. Mirëpo, gjersa arsyeja jonë kritike të gjejë vështrimin kundrejt vullnetit absurd të botës, njeriu ka humbur pjesën intime për të vepruar sipas njohjes së lartë intelektuale duke shpresuar se do të triumfojë në masë të përgjithshme. Po e nis me një nëntekst: çfarë bëjnë këta njerëz të pafre? Nga udhëtojnë? Mos vallë përpjekja e tyre e hovshme për ta jetuar këtë botë është një mençuri stabile, dhe një përfitim i kënaqësisë relative!? Ne udhëtojmë, sepse jemi të detyruar të udhëtojmë, por ky udhëtim s’bën dhe aq përshtypje në fijet tona shpirtërore! Udhëtim ciklik ky yni! Lumturia në këtë botë mbështetet te idetë e rreme të ekzistencës drejt vullnetit për të jetuar, por në anën reale të ngop aq tepër, saqë të kthen në tejngopje klasike. Kënaqësia sipas vështrimit të së vërtetës së mundshme është e përkohshme, nuk ka ndonjë vlerë që mund të gjykojë si të drejtë apo të arsyeshëm, por gjithnjë brenda vetes fut paragjykimin negativ. Kjo kënaqësi duhet të jetë përshtatur me botën, dhe ekzistencën e njeriut ku në thelb mbetet negativ, se ndryshe s’do kishte kuptim. Bota mbetet si një proces i vazhdueshëm i koduar sipas planit të madh, por njerëzit janë ata që do të provohen nga çështjet e përditshme që ka sajuar vetë jeta e kësaj bote. Por s’duhet kuptuar jetën vetëm si një e keqe në përgjithësi, sepse e keqja lind nga thelbi ekzistues i realitetit të botës. Ne jemi të angazhuar, dhe njëkohësisht të prirur ta ndryshojmë absurditetin nëpërmjet arsyes kritike, apo traktatit për intelekt që posedojmë nga përvoja jonë empirike. Angazhimi ynë intelektual e shpirtëror për të ndryshuar gjendjen absurde të botës, si e tillë është më se e domosdoshëm, sepse ligjet e rrepta të natyrës të imponojnë fajet psikike duke mos mundur t’u shmangesh as më të voglin veprim. Që të ndryshosh gjendjen absurde, veçanërisht absurditetin e botës më parë duhet të posedosh një njohje të përgjithshme të shkallës së lartë, duke iu nënshtruar rregullave intelektuale për t’u përshtatur me vetveten dhe rrethin vicioz. Sepse pa ndryshuar vetveten në thelb nuk mund të ketë ndryshim të gjendjes, por mund të kemi inkurajim për t’u thelluar mbi ekzistencën e kësaj botë që është transite. Ndërkaq, e mira universale qëndron në thelbin e brendshëm të vetë njeriut, mirëpo kënaqësia si thelb negativ është një lloj sprove e të mirës universale që përjeton njeriu, dhe po kjo e mirë universale dikton rregullat për orientimin drejt të mirës së përgjithshme. E mira e tij do të diktohet varësisht nga opinioni dhe drejtimi që do t’ia hedhë botës. Prandaj, një mendim i ngritur në vlerat intelektuale, një arsye e pastër e krijuar nga përvoja e sistemit inteligjent, një ide pa u ndikuar nga hermetizimi steril, të gjitha këto janë një shprehje e vullnetit të mundimshëm që zgjojnë kënaqësinë morale te njeriut. Vullneti për të përfituar kënaqësinë duhet të jet guxim i vazhdueshëm në kohë, dhe ndaj duhet të jetë e tillë, prandaj kënaqësia arrihet me mundim dhe vuajtje shpirtërore. E mira e vullnetit qëndron se është brenda ndjenjave dhe sistemit mendor, krijon madje dhe stimulon artin e lëvizjes për të bërë vepra të mëdha e të virtytshme. Një vepër e virtytshme përfitohet me vullnetin intelektual e me krijimin e mendimit suprem, andaj dhe kënaqësia për ta parë rezultatin në shkallë intelektuale është sa ndiesore, po aq dhe e mundimshme. Kënaqësia, sido që të përfitohet, ajo në thelb është negative, dhe e mundimshme pavarësisht rezultateve empirike të mundësuar nga arsyeja e mendimit racional. Të gjithë ne e dashurojmë kënaqësinë, si pjesë e brendshme e jona, por ajo, ndonjëherë na imponohet shpirtërisht si vullnet negativ brenda pamjes sonë të brendshme, pa e ndier si rast depresiv.

Krijimi i Universit, dëshmi e Zotit
Në çfarë kushtesh udhëton bota?! Kjo botë sa është mistike, po aq dhe absurde. Rregullat e botës janë përcaktuar që para krijimit të njeriut. Ndërsa ligjet që e përbëjnë atë janë të domosdoshme, dhe enigmatike për realitetin njerëzor. Pikëpamja e ndërtimit të botës është ide e një krijimi absolut e vënë në lëvizje si pasojë e një parakushti thelbësor, që është i pandryshueshëm në thelb. Një veprim psikik i njeriut nuk mjafton për ta vërtetuar ekzistencën e botës me rregullat e përcaktuara më parë nga një krijim absolut, por thjesht mund të thellojë arsyen mbi njohjen e këtij realiteti si kusht i domosdoshëm. Mjafton që të hedhim një vështrim krijimit të Universit do të kuptojmë se njohja më e madhe e botës qëndron tek Zoti... Unë besoj se gjithçka në këtë botë është e krijuar, asgjë nuk ka ardhur si pasojë e rastësisë. Krijimi i Universit paraqet vullnetin e Tij të jashtëzakonshëm për të prurë në ekzistencë lëndët dhe lëvizjet, që më pas botën të ndërtonte si një tërësi unike, e përsosur nga çdo e metë që mund t’i vihet pas. Toka vazhdon të rrotullohet rreth boshtit të vet, por pa e ditur ne sesi! E gjithë kjo na mëson se pas gjithë kësaj lëvizjeje misterioze kemi një orientues që na shpie në drejtim të caktuar. Përfundimi në të cilin ka arritur shkenca si astrofizika, dhe fizika moderne është se Krijimi i Universit erdhi në ekzistencë si rezultat i një shpërthimi të madh. Ky shpërthim i madh i quajtur ndryshe Big Beng, vërtetoi pas shumë idesh e mendimesh se Universi u krijua nga mosekzistenca prej një pike të vetme duke u zgjeruar vazhdimisht. Nga shpërthimi i madh Qielli u shkëput nga Toka prej një pike të vetme duke u rregulluar me një pozicion absolutisht të përkryer për jetën njerëzore. Krijimi i Universit erdhi në jetë si pasojë e mosekzistencës prej një pike të vetme duke vazhduar të zgjerohet pafund në mënyrë të menjëhershme. Me ndodhjen e shpërthimit të madh u krijuan lënda, masa, energjia dhe koha. Si rezultat i kësaj nënkuptohet se qiejt, dhe toka u bënë vendbanim për njeriun. Shpërthimi i Madh i krijuar nga asgjëja prej një pike të vetme, ndërsa njeriu i krijuar prej hiçit, dhe prej një gjaku të ngjizur shprehin vullnetin hyjnor të Zotit. Në Univers ekzistojnë afër 200 miliardë galaktika, dhe secila prej tyre përmban afër 200 miliardë yjesi. Kjo tregon një shifër marramendës për kalkulimin mendor të njeriut. Një numër i konsideruar i yjeve kanë planete, ndërsa pjesa më e madhe e planeteve kanë satelitë. Vetëm planeti Saturn ka gjithsej 17 satelitë. Të gjithë trupat që notojnë në orbitë janë gjigantë, dhe kanë udhën e tyre që nuk ngatërrohen asnjëherë. Çdo lëvizje e tyre nëpër orbitë bëhet sipas një lëvizjeje absolutisht të kontrolluar. Me vërtetimin e shkencës ne arrijmë të kuptojmë se për disa miliona vitesh këto trupa udhëtojnë në orbitën e tyre në një sistem të përkryer bashkë me pozicionet e tyre pa asnjëfarë ç’orientimi. Nga njohja e njëpasnjëshme e zbulimit të Universit arritëm të kuptojmë se atmosfera (atmosfera - lënda themelore që ushqen dhe mbron qeniet e gjalla nga rreziku i mundshëm i meteorëve, një pjesë të rrezeve ultravjollcë dhe radiovalëve...), mundëson ekzistencë të favorshme jetësore në planetin Blu. Çdo lëvizje që bëhet në orbitë dhe në Tokë nuk janë një rezultat i rastësisë, por të një paramendimi jashtëzakonisht të vëmendshëm, si pajisjet për ekzistencë të gjallë në Tokë dhe Orbitë; si uji që furnizon të gjitha qeniet e gjalla, drita e ardhur nga Dielli, nata me prani të Hënës, dhe atomet që formojnë ajrin për frymëmarrje janë të përshtatshme jashtëzakonisht për jetën e të gjithë qenieve të gjalla. I gjithë ky sistematizim absolut vjen si rezultat i një Krijuesi hyjnor me dëshmi për të besuar të vërtetën si një tërësi normash që i rregullon marrëdhëniet e njerëzve, dhe çfarëdo kreature tjetër natyrore. Krijimin e Universit nëse do ta vendosnim në metodën krahasimtare të filozofisë materialiste, kjo pikëpamje laike kundërshtonte me forcë ekzistencën e një Zoti, ndërkaq pohonte se Universi mbetet një qiell i përjetshëm, dhe i pandryshueshëm i materies. Materializmi është një sistem filozofik i të menduarit ku, na radhë të parë materia besohej si një qenie e vetme absolute, ndërsa kundërshtonte me forcë ekzistencën e çdo gjëje të krijuar në Gjithësi, përpos materies. Parë nga ky vështrim nuk mund të jetë aspak e logjikshme filozofia materialiste, e cila pretendonte të besonte materien si një qenie absolute, dhe se gjithçka e krijuar, përpos materies kishte nismë abstrakte. Krijimi i Universit erdhi si një rezultat hyjnor i Zotit, që do të përcakonte vetitë e ekzistencës për jetë normale. Ky paramendim i madh midis Qiellit dhe Tokës, domosdoshmërisht ka bazën e një krijimi të vullnetshëm hyjnor, ku si shprehje e kësaj paraqitet krijimi i kohës, hapësirës dhe energjisë ku më parë nuk ishin të krijuar. Falë, teorisë së Big Bengut ne do të kuptojmë se Qielli dhe Toka qenë të ngjitura, mirëpo do të ndaheshin përgjithmonë me krijimin e Universit. Me këtë vështrim konkret filozofia materialiste e Xhorxh Policerit, Çarls Darvinit dhe e Karl Marksit morën fund njëherë e përgjithmonë. Vetë krijimi i Universit është një e vërtetë e pashmangshme duke përcaktuar kështu ndryshimin e fatit të njeriut në një realitet tashmë të ri. Krijimi i Universit, sot mbetet një argument cilësisht i njohur për gjithë botën e shkencës moderne, gjë që vullneti për ta kundërshtuar këtë realitet të jetësueshëm është tepër larg së mundshmes. Nuk ka asnjë arsye për ta kundërshtuar vullnetin e krijimit të universit, gjersa qiejt dhe gjithçka që lëviz sipas një paramendimi absolut dëshmojnë në argumentin e domosdoshëm të krijimit të qenies njerëzore si provë materiale për të besuar të vërtetën e pashmangshme deri në thelbin e mundshëm intelektual.

E keqja e organizuar
E keqja nuk ndodh pa ndonjë shkak të veçuar dhe krejt rastësisht, por sipas një veprimi të domosdoshëm. E keqja mund të kuptohet edhe si ves që krijohet brenda njeriut pa vullnetin dhe dëshirën e tij. Ajo është pjesa e brendshme që lind si pasojë e ngjarjeve të pavetëdijshme, e cila shpeshherë provokon ndjenjat kundrejt vullnetit njerëzor. Unë kam bindjen se e keqja e organizuar lidhet drejtpërdrejt me shtetin, dhe se ky i fundit mund të shpëtojë çdo pasiguri nëpërmjet akteve ligjore, dhe qeverisjes drejt një jete më të përshtatshme. Shteti është organizatë që i siguron qytetarët e vet nëpërmjet ligjit dhe kushtetutës, madje i mbron nga çdo e metë apo pasiguri e mundshme që mund të joshen apo provokohen qytetarët. Shteti përcakton rregullat dhe ligjet që lehtësojnë jetën e qytetarëve, mirëpo, në disa raste, shteti sa më shumë që ushtron detyrim mjerues me mjetin duke mos hapur punë, dhe duke mos u vënë në ndihmë qytetarëve, atëherë ka të ngjarë që një pjesë e qytetarëve të ndikohen kundrejt ndjenjave të tyre, gati për t’u shndërruar në një mjerim të organizuar që në thelb është e keqja e organizuar. Në njëfarë mënyre shteti u përcakton mjerim imponues duke i lënë të lirë brenda pjesës së brendshme të vullnetit të tyre në jetë. Madje, këta qytetarë janë të detyruar që nëpërmjet të keqes së organizuar të veprojnë drejt mjerimit, plaçkitjes, sepse shteti i tyre nuk u mundëson udhë të reja për të qenë në marrëdhënie pune. Shteti është i detyruar t’i përmbush standartet jetësore për një mirëqenie ekonomike, kështu duke u ardhur në ndihmë e duke i lehtësuar prej mjerimit që mund të shndërrohen nga pasiviteti i zakonshëm. Sipas këtij plani shteti duhet të jetë asistencë e tyre, që këta njerëz të mos kenë asnjë hapësirë të mendojnë drejt shndërrimit të tyre në vullnetin mjerues, por të jenë të lirë të zgjedhin punën që u ofron shteti, dhe të ushtrojnë veprimtarinë e tyre jetësore për të mirën e vullnetit të tyre dhe shoqëror. Po qe se shteti që është i përcaktuar nga e drejta e qytetarëve nuk ka tendenca që të ofrojë të drejtë pune në industri, shkencë, kulturë, arte dhe arsim, atëherë një pjesë e qytetarëve do të rebelohen drejt mjerimit, dhe kështu e keqja e organizuar do të vihet si kusht i imponuar për të vepruar me normë të zbazët shoqërore. Qytetarët që shndërrohen në mjerim, nuk është faji i tyre, por i shtetit që nuk është i aftë të hap vende të reja pune, përkundrazi, sipas rendit kushtetues shteti është i detyruar t’u sigurojë ekzistencë të begatë jetësore me kushte optimale për secilin. Në të kundërt, çdo qytetar fizik ka të drejtën e revoltës për t’u shmangur nga kjo ekzistencë e imponuar, sepse askush, fundja nuk e duron një fat të hidhur të zhytur në mjerim. Kjo jetë e hidhur, madje e imponuar krijon kushte për t’u nënshtruar të keqes së organizuar me shpresën për të ekzistuar. Secili pretendon për një jetë më të vyer dhe të begatë, dhe më pak të zhytur në mjerim. Por, kur shteti nuk u siguron ekzistencë të mirë jetësore, atëherë domosdoshmëria për t’iu shmangur mjerimit imponon të bien pre e të keqes së organizuar, duke i manifestuar veprimet e tyre me plan-veprimi të pahijshëm, të cilët çojnë drejt plaçkitjes dhe grabitjes në masë. Pastaj shteti matet t’i kërcënojë e parandalojë me dhunë veprimet e tyre nga e keqja e organizuar, kështu duke harruar që, vetë shteti është ai që i ka krijuar më herët.