Autizmi

Autizmi (greq. αυτός, avtos - vetë) është një çrregullim i rëndë i funksioneve trunore dhe për rrjedhojë e sjelljes njerëzore, që veçohet me një dëmtim të komunikimit, ndërveprimit dhe përfytyrimit shoqëror. Njerëzit që vuajnë nga autizmi shpesh kanë një rreze të kufizuar interesash dhe shfaqin sjellje dhe mënyra të sjelljes përsëritëse, si dhe kundërveprime të ndryshme në mjedisin dhe rrethanat e përditshme.

Sipas Klasifikimit Ndërkombëtar të Sëmundjeve të Organizatës Botërore të Shëndetësisë, autizmi shfaqet tek fëmijët para moshës tre vjeçare dhe shoqërohet me vonesa në ndërveprimet e tyre shoqërore, gjuhë, shenja apo lojëra përfytyruese.

Llojet e autizmit
Eksistojne dy lloje te autizmit ,sindromi i Apsbergut dhe sindromi i Kanerit.Sindromi i Apsbergut veqohet me nje forme me te lehte te simptomeve te autizmit,ku edhe shansat e sherimit jane me te medha .Perderisa  sindromi i Kanerit veqohet me simptomatik shume te rende te autismit dhe ku mundsia sherimit eshte minimale.Eshte me rendesi shume te madhe diagnostifikimi i hershem i autismit dhe i diferencuar me qellim te ndermarrjes se maseve perkatese medicionale dhe edukative,e po ashtu per vete prinderit te  cilet kane femije autist eshte me rendesi njohja me simptomet e autizmit dhe llojet e diferencuara te  autismit.Do te fillojme me sindromin e Kanerit(emri i studiusit amerikan qe beri analizen e pare te simptomatikes te keti lloji te autismit) i cili eshte i njohur edhe si autismi i hershem femijor,per shkak te paraqitjes shume te hershme ne femijeri zakonisht prej moshes afer 2 vjeqare(ne disa raste munden te paraqiten edhe me heret por veshtersia e diagnostifikimit eshte shume e madhe).Te ky lloje i A. eshte se femija ne dukje i "shendosh" fillon te stagnoje ne aspektin e sjelljeve,te komunikimit(verbal apo te folurit).te konzetrimit, te lojes dhe interesimeve te pazakonshme te femijut,te ushqimit me fjale te tjeter femija nuk sillet ne menyre te zakonshme.Shumica e prinderve ketu sjellje te femijut nuk dijne ti vlersojne si diqka qe duhet per ta konsultuar mjekun e femijut,por e sqarojne se femiu eshte i"vonshem" apo eshte femije i "veshtire".Vetem kur sjelljet e femiut fillojne dramatikisht te keqesohen  atehere dergohet femiu tek mjeku.Eshte me rendsi te madhe qe gjate bisedes me mjekun prinderit te tregojne me hollsira te gjitha problemet qe i verejne tek femiu me qellim te informimit sa me te hollsishem dhe ne nje menyre qe mjeku te kete baze per nje diagnoz te drejte.Si nje nga simptomet e para te autismit eshte kontakti me sy ,ku femiu i largohet qdo lloje kontakti me sy me femije tjere dhe po ashtu edhe me prinder,shpeshhere kjo shpjegohe ne menyre te gabuar se "femiut po i vjen marre",ku femiu ne vend se te pergjigjet kontaktit me sy ben shikimin anash apo ne shumicen e rasteve larte mbi koken e pesonit kontaktues.Stagnimi ne te folur apo ne disa reste edhe as fillimi i te folurit eshte nje prej shenjave te para te A.,mirpo duhet te kemi kujdes gjate vlersimit te te folurit si nje prej simptomeve te A. se kjo duhet te hyje vetem ne konteks te A.kur sjelljet e pergjithme jane te qregulluara,sepse eshte normale qe femijet kane fillime te ndryshne te te folurit.Ndodhe qe femiu edhe mbasi ka filluar te fole ka filluar ti"harroje" fjalet sa te mberrije ne deri  ate gjendje qe nuk mundet te fole asnje fjale,qe fatkeqesisht ne kete gjendje mbesin tere jeten,pra nuk jane ne gjendje me te flasin .Me kalimin e kohes verehen ndryshime te medhe ne sjelljet e femiut duke filluar se femia eshte shume i tendosur ,qane "pa arsye",ne  dallim me femijet tjere ai nuk eshte ne gjendje teluaje me lodra apo poasaqerisht te luaj me femijet e moshes se vete,ku gjithnje e kerkon pranin e prinderit me qellim qe ti realizoje deshirat e veta..Po ashtu femiu nuk eshte ne gjendje(ne befasi te prinderve) te kryej veprime te pavarura p.sh.topin hedhur nuk eshte ne gjendje ta ktheje prape,ose te vendose nje figure ne vendin e duhur ne tabelen perkatese.Mirpo keqesimet nuk mbarojne me kaq.femiu ka probleme te medhe te gjumit,qe dote thote nuk flene heret ne mbramje por shume vone dhe ate shume me veshtersi ku prinderit vihen ne ne sprova te medhe fizike dhe psiqike,poashtu femiu nuk flene tere naten pa u zgjuar por me ndrepreje ku edhe qdo here duhen perpjekje maximale te prinderve per ta vene ne gjume perseri.Tek disa femije paraqiten simptomet e autoagresionit(vetelendimit)ku me kalimin e kohes ketu fillojne ne menyre dramatike te keqesohen edhe per shkak se duke u rritur forca eshte me e madhe dhe pasojat e vete lendimit jane me te medha.Po ashtu problemi i mosmundesis qe ne menyre te pavarur te perdore duart e veta shkaktojne probleme te medhe gjate ushqimit ku shpeshere prinderit duhet ta ushqejne vete femijun apo te jen pran femiut gjate ushqimit qe ti ndihmojne.Ne disa raste paraqiten edhe te ashtuqujtera stereotipe ku femiu ben levizje te dores ne  menyre rrethore apo levizjen e perhershme te gishterinjeve ne menyre te tendosur,kjo paraqet sidomos problem gjate koncentrimit dhe ne kryerjen e veprimeve  te zakonshme.Pra si nje perfundim nga gjithe kjo me lart,sindromi i Kanerit,paraqet formen e rende te autismit ,ku mundesit per nje sherim jane afer o,por kjo nuk do te thote se nuk duhet te ndermarrim asgje sa i perket sherimit dhe ndihmes ne aspektin medicional dhe edukativ ku ekzistojne mundsi te medha te lehtesimit dhe permisimit te gjendjes .Role me rendesi eshte diagnose e hershme e autismit me se largu ne moshen 3 vjeqare ku  edhe terapit do te kene me shume sukses sesa kur ato fillojne me vone ku edhe efekti i terapis eshte me i vogel,por sa i perket terapive do te shkruaj ne faqen Trajtimi. Duhet pasur te qarte prinderit se ky lloje i autismit kerkon maximumin per ti ndihmuar,per ta edukar,per te jetuar ne familje dhe poashtu eshte ne sprove e madhe per tere familjen,por duhet pasur kujdes  qe  jeten nuk ta kufizojme me vetem me kete problem sepse femiu(i rrituri)me kete semundje kerkon babe,nene ,moter,vella te fuqishem te cilet gjithehere do ti vijne ne ndihme.Ne fund do te permbledhi me fjale te shkurta tiparet e sindromit te Kanerit :1 Te folurit -pake apo asgje.2 Aftesia te kryej veprime te pavarura-pake apo shume e kufizuar,3Izolimi ne vetevete, ku nuk ekziston apo shume e kufizuar deshira per te komunikuar me personet tere(prej edhe vjen emri Autizem-i mbyllyr ne vetevete)

== Figura:Titull shembull$$--~Vendos formulen ketu

''Tekst i trashë'--~Tekst i pjerrët

'$$ ==

Shkaqet
Qe ne fillim duhet pasur te qarte ,se mjeksia deri ne ditet e sotme muk e dine shkaktarin e autismit perkunder perpjekjeve te medha qe po behen posaqerisht ne SHBA. Pandaj kur flasim per shkaqet e autismit kemi bejme vetem me hipoteza te cilat nuk jane te vertetuara,por te cilat kane nje baze shkencore. Ne pergjithsi dallojme keto teori per shkaqet e autismit: njera konsideron se shkaku i A. eshte ne baze gjenetike,tjetra si shkaktar konsideron ndryshimet e trurit ne fazen e hershme,eshte e pranishme mendimi poashtu se ndryshimet biokimike qe ndodhin ne trurin e njeriut mund te jene shkaktare te A.,tjetra teori konsideron problemet ne perceptimin e botes se jashtme jane fajtore.Veshtersia e gjetjes te faktorit ta A. qendron ne kompleksitetin e vete semundjes,per arsye se A. e perfshin nje pjese te madhe te aktivitetit njerzor duke filluar komunikimin(te folurit),raportet sociale-ndernjerzore,mundesia per aktivitete te pavarura jane te kufizuara. Sa i perket faktorit gjenetik si shkaktare i autizmit duhet cekur se menjehere mendohet ne ate se prinderit jane ata te cilet jane "fajtore" per gjendjen e femiut duke pohuar se femiu i ka trashiguar gjenet prej prinderve,kymendim eshte plotesisht i pasakte,sepse ne te vertet kur flasim per gjenet si shkak te A.ka te beje se materiali trashigues(gjenet) jane te demtuara dhe si te tilla shkaktojne semundje si p.sh tek Down sindrom(mongoloizmi) ku kromozomi 21 eshte i trefisht .Perkunder perpjekjeve te shumta qe po behen per gjetjen e kromozomit "fajtor" per A.nuk ka asnje rezultat der me tash. Po ashtu ne kohet e fundit ne SHBA eshte duke u permendur me te madhe se shkaktari i autismit eshte vakcina qe jipet kunder fruthit,lijes (ne gjuhen angleze:mumps,rubella,varicella) qe jipet si kombinim ,mirpo deri me tash nuk ka prova te qendruashme qe vertetojnne ket pohim.

Trajtimi
Autizmi mendohet nganjëherë si një sëmundje e pashërueshme, megjithëse ky mendim është i diskutueshëm. Ka shumë terapi autiste me synime të ndryshme, p.sh. të përmirësimit të shëndetit dhe mirëqenies, problemeve emocionale, shqisore, vështirësive me mësimin dhe komunikimin etj.

Lidhje të jashtme

 * Qendra për Studimin e Autizmit

توحّد Аутизъм আত্মসংবৃতি Autizam Autisme Autismus Awtistiaeth Autisme Autismus Αυτισμός Autism Aŭtismo Autismo Autismo fa:اوتیسم Autismi Autisme Uathachas אוטיזם Autizam Autizmus Աուտիզմ Autismo Autisme Autismo Autismo 自閉症 ka sezga'o აუტიზმი 자폐증 Otîstîzm Autismus Autizmas ഓട്ടിസം Autisme Autisme Autisme Autyzm dziecięcy Autismo Аутизм Autism Autizmus (uzavretosť) Autism மதியிறுக்கம் Otizm Аутизм Tự kỷ Otisse 自閉症