Vështrime leksikografike Struktura gramatikore e fjalëve me vizëlidhëse në Fjalorin e gjuhës së sotme shqipe

Vështrime leksikograke Struktura gramatikore e fjalëve me vizëlidhëse në Fjalorin e gjuhës së sotme shqipe

Mr. Agim Spahiu 28.05.2008                                           Përmbledhje Në Fjalorin e gjuhës së sotme shqipe të vitit 1980 (më tutje FGJSSH) janë përfshirë 225 fjalë të formuara me vizëlidhëse. Ky numër është i vogël në krahasim me numrin e përgjithshëm të cilin e përmban ky Fjalor (kur dihet se Fjalori përmban      mbi 41000 fjalë e shprehje). Por, megjithatë, këto fjalë janë me interes për studiuesin e gjuhës shqipe për faktin se ato kanë një strukturë bukur të larmishme fjalëformuese dhe gramatikore. Prandaj kjo është edhe arsyeja që iu qasem kësaj kategorie leksiko- gramatikore. Në FGJSH janë përfshirë gjithsej 225 fjalë e togje fjalësh të formuara me vizëlidhëse. Prej tyre 49 janë emra: 25 të gjinisë mashkullore dhe 24 të asaj femërore. Mbiemra ka më shumë: janë gjithsej 64, ndërsa ndajfolje edhe më shumë: 99. Të paktë janë përemrat të pacaktuar: vetëm 5 sish, trajta onomatopeike: 3, dhe vetëm 1 pjesëz. Këtu më poshtë po i prezantojmë në formë tabelash kompozitat emërore (të gjinisë mashkullore e femërore), mbiemërore, ndajfoljore, përemërore (përemrat e pacaktuar, onomatopeike dhe pjesëzat, të formuara nga dy trajta (në ndonjë rast të rrallë edhe me tri) me vizëlidhëse.                                Emrat mashkullorë dhe femërorë            ASFALT-BETON m. ndërt.                   BAR-BUFE f.            DIVAN-KREVAT m.                          BAR-KAFE f.            DYQAN-SHTËPI m.                          BAR-LULISHTE f.            GJUAJTËS-BOMBARDUES m. BESA-BESË f.            HEKUR-NIKEL m. min.                      CINGRA-MINGRA f. vet            HOTEL-RESTORANT m.                       ÇIKLA-MIKLA f. vet. bised.            KALË-FUQI m. z., tek.                   DITË-NJERI f.                                                  1  KU-KLUKS-KLAN m.                DITË-PUNË f.  MONARKO-FASHIST m.              DHOMË-MUZE f.  NACIONAL-SOCIALIZËM m.          GRUP-ARMATË f. usht. NGARKIM-SHKARKIM m.            GRUP-MOSHË f.  ORË-NJERI m. ek. GRUP-ORGANIZATË f. PESHK-KAVALL m. zool. HYRJE-DALJE f. kryes. PESHK-SHARRË m. zool. KILOVAT-ORË f. elektr. PESHK-SHIRIT m. zool. ORË-NORMË f. ek. PESHK-SHIGJETË m. zool. PLAN-DETYRË f. PESHK-SHPATË m. zool. PRITJE-PËRCJELLJE f. kryes. POSTË-TELEGRAF m.              PYETJE-PËRGJIGJE f. vet. QEN-UJK m.                     SËPATË-DALTË f.  QYTET-MUZE m.                   SHTËPI-MUZE f.  QYTET-HERO m.                   VAJTJE-ARDHJE f.  VINÇ-URË f. tek. VINÇ-KULLË f. tek. QYTET-SHTET m. hist. XHINGLA-MINGLA f. vet. SHPIM-SHFRYTËZIM m. min. VIT-DRITË m. astr. SHPIM-KËRKIM m. min. Tabela 1: Tabela me emrat mashkullorë dhe femërorë me vizëlidhëse. Mbiemrat me vizëlidhëse ADMINISTRATIVO-TOKËSOR. drejt. AFRO-AZIATIK AGRARO-INDUSTRIAL                      ANGLO-AMERIKAN BRIGJE-BRIGJE                          BUJQËSOR-INDUSTRIAL CANGLA-CANGLA krahin. CIRKA-CIRKA ÇIFLIGARO-BORGJEZ                      DREDHA-DREDHA EKONOMIKO-SHOQËROR                     EPIKO-LIRIK let. FEUDO-BORGJEZ                          FEUDALO-BORGJEZ FIZIKO-USHTARAK                        FLETË-FLETË FSHIKA-FSHIKA                          FULLTAKA-FULLTAKA GËRXHE-GËRXHE                          GRATHË-GRATHË GROPA-GROPA                            GUNGA-GUNGA HUMBA-HUMBA                            KËRKIMOR-SHKENCOR KRELA-KRELA                            KUTI-KUTI LARA-LARA                              LECKA-LECKA LEKSIKO-GRAMATIKOR gjuh. LEQE-LEQE LESKRA-LESKRA                          LULE-LULE MAJA-MAJA                              MONARKO-FASHIST MORALO-POLITIK                         NACIONAL-SOCIALIST NGJYRA-NGJYRA                          NJOLLA-NJOLLA 2 POLITIKO-IDEOLOGJIK                    POLITIKO-EKONOMIK POLITIKO-USHTARAK                      POLITIKO-SHOQËROR PULLA-PULLA                            QUKA-QUKA RRECKA-RRECKA                          RREMBA-RREMBA RRIPA-RRIPA II                         RRUDHA-RRUDHA SHKENCOR-POPULLOR                      SHOQËROR-KULTUROR SHPOFKA-SHPOFKA krahin. SHTRESA-SHTRESA TEKNIKO-SHKENCOR                       TEKNIKO-TAKTIK THEKË-THEKË                            THELA-THELA THEPA-THEPA                            UJËRA-UJËRA VIDRA-VIDRA                            VIJA-VIJA XIXA-XIXA                              XHUNGA-XHUNGA ZHELE-ZHELE                            ZHUBRA-ZHUBRA Tabela 2: Mbiemrat e formuar me vizëlidhëse në FGJSSH Ndajfoljet me vizëlidhëse ANDEJ-KËTEJ                      ARA-MARA ARNA-ARNA                        ARTHI-GOMARTHI krahin. ASHKLA-ASHKLA                    ASHTU-KËSHTU ASHTU-ASHTU                      ATY-ATY bised. ATY-KËTU                         AVASH-AVASH bised. BISHTRA-BISHTRA                  CEFLA-CEFLA COPA-COPA                        COPË-COPË CUKA-CUKA                        ÇALË-ÇALË ÇIKA-ÇIKA                        DALË-DALË DALLGË-DALLGË                    DARKA-DARKËS DIKU-DIKU                        DITA-DITËS DORA-DORE                        DORA-DORËN DORA-DORËS                       DUAR-DUAR FIJE-FIJE                        FJOLLA-FJOLLA FLOKË-FLOKË                      FUNDJA-FUNDJES GOJA-GOJËS                       GRIMCA-GRIMCA GRUMBUJ-GRUMBUJ                  GRUPE-GRUPE GRYKA-GRYKAZI                    GRYKA-GRYKAS GULFA-GULFA                      GJITHË-GJITHË bised. GJOLLE-GJOLLE                    HOLLË-HOLLË HOPE-HOPE                        HOVE-HOVE HURBA-HURBA                      KËMBA-KËMBËS KËMBË-KËMBË                      KOKRRA-KOKRRA KORTARË-KORTARË (edhe g.) KURMA-KURMA 3            LEHE-LEHE                               LEHTË-LEHTË LITARË-LITARË                          LUGË-LUGË MENDJE-MENDJE                          MIZA-MIZA NATA-NATËS                             PALA-PALA PALË-PALË                              PIKA-PIKA PETË-PETË                              PJESË-PJESË PIKË-PIKË                              PLLANGA-PLLANGA PLIMA-PLIMA krahin. PUFKA-PUFKA bised. POSHTË-LART                            RADHË-RADHË QETË-QETË                              ROGA-ROGA RËNDË-RËNDË                            RRATHË-RRATHË RRAM-BAM bised. RRËMBAJ-KËMBAJ RREZGA-BJEZGA                          RRISKA-RRISKA RRICA-RRICA                            SHAT-PAT bised. SHATRA-PATRA bised. SHKULE-SHKULE SHKALLË-SHKALLË                        SHTREMBA-SHTREMBA SHTËLLUNGA-SHTËLLUNGA                  TALLAZE-TALLAZE SHUMË-SHUMË                            TEPËR-TEPËR TEK-TUK                                TRAPA-TRAPA TOGJE-TOGJE                            UNAZA-UNAZA TUFA-TUFA                              VONË-VONË VENDE-VENDE                            VRUNDUJ-VRUNDUJ VRIMA-VRIMA                            XHUFKA-XHUFKA VULA-VULA                              YRRJA-BYRRJA bised. Tabela 3: Ndajfoljet me vizëlidhëse në FGJSSH Përemrat e pacaktuar, onomatopetë dhe pjesëzat LLOJ-LLOJ pakuf. NJËRI-TJETRI pakuf. SHOKU-SHOKU pakuf. bised. SHOQJA-SHOQES pakuf. bised. SHOQI-SHOQIT pakuf. bised. TIK-TAK onomat. DËR-DËR onomat. bised. keq. PLLAQ-PLLUQ onomat. bised. GATI- GATI pj. Tabela 4: Përemrat e pacaktuar, onomatopetë dhe pjesëzat në FGJSSH Sa i përket anës fjalëformuese, marrë në përgjithësi, fjalët e formuara me vizëlidhëse janë një tip i veçantë i fjalëve të përbëra ose kompozita. Të këtilla i kanë konsideruar, në përgjithësi, edhe autorët e tekstit universitar të ASHSH-së Gramatika e gjuhës shqipe 1, Morfologjia, Vëllimi I. Por te ndajfoljet mund të vëmë re se ka paqendrueshmëri: 4 herë i quajnë lokucione ndajfoljore, herë fjalë të përbëra1. Këto janë kompozita ngase përbëhen prej dy ose më shumë gjymtyrësh, me strukturë zakonisht: EMËR + EMËR (numri më i madhi tyre); MBIEMËR + MBIEMËR; NDA- JFOLJE + NDAJFOLJE; PËREMËR I PACAKUAR + PËREMËR I PACAKTUAR; FJALË ONOMATOPEIKE + FJALË ONOMATOPEIKE dhe PJESËZ + PJESËZ. Në këtë lloj kompozite mbizotërojnë lidhjet e bashkërenditjes këpujore dhe të nënren- ditjes përcaktore a ndajshtimore. Cilat konsiderohen kompozita me lidhje këpujore? Në FGJSSH të vitit 1980 gjejmë disa kompozita fjalësh me vizëlidhëse të cilat shquhen me raporte të barabarësisë. Kjo do të thotë se asnjëra fjalë nuk mbizotëron tjetrën. Pran- daj janë të një niveli, ngase gramatikisht mund të lidhen me lidhëzën këpujore shtuese -e, që në këtë tip nuk është e pranishme, por nënkuptohet( si p. sh.: pritje e përcjellje, hyrje e dalje, ngarkim e zhgarkim, vajtje e ardhje; kërkimor e shkencor, bujqësor e industrial,                                                                                                   etj.).Pra (punë) teknike e shkencore; andej e këndej, tutje e tehu, aty e këtu, tik e tak në Fjalor gjejmë: hyrje-dalje; ngarkim-shkarkim, pritje-përcjellje, vajtje-ardhje, hotel- restorant, barë-lulishte, postë-telegraf etj. dhe sidomos i atyre mbiemërore të tipit: agro- industrial, bujqësor-industrial, ekonomiko-shoqëror, kërkimor-shkencor, leksiko-gramatikor, politiko-shoqëror, tekniko-shkencor, austro-hungarez, afro-aziatik; aty-këtu, andej-këndej, tutje-tehu; tik-tak etj.2, siç i kemi vërejtur në tabelat e mësipërme. Cilat me lidhje përcaktore? Në këtë grup hyjnë të gjitha ato fjalë të bashkuara me vizëlidhëse në të cilat njëra gjym- tyrë e përcakton tjetrën; ose e para të dytën. Por disa herë këtë funksion e luan gjymtyra e parë. Në kompozitat: vinç-urë, kalë-fuqi, vit-dritë, vagonë-cisternë, vagon-restorant, qytet-hero, organizatë-bazë etj., që shërbejnë si emërtime dhe kanë lidhje përcaktore- ndajshtimore ndërmjet pjesëve të tyre, gjatë lakimit të fjalës ose në formimin e shumësit ndryshon vetëm gjymtyra e parë3, pra kemi: kuaj-fuqi, vagonët-cistern, qytetet-hero, organizatat-bazë etj. Përsëritja e fjalëve të njëjta ose të ndryshme, siç mund të vëmë re nga tabela e sipër- përmendura, është karakteristika më kryesore e këtij tipi kompozitash. 1   Për ndërtime të tipit: copa-copa, dallgë-dallgë, gropa-gropa, grupe-grupe, lara-lara etj., në krye të herës trajtohen si lokucione ndajfoljore, por ata, menjëherë më poshtë thuhet se përsëritjet e këtij tipi, me    shkrimin si një fjalë me vizë lidhëse, kanë marr tipare fjalësh të përbëra, shih tekstin e përmendur më lart, f. 378 2   Shih Gramatika e gjuhës shqipe 1, Tiranë, botimi i tretë, 2002, f.71/72; 387 3   Po aty, f. 72. 5