Niko Stylos

NIKO STYLOS

Gjuha e ilirëve – gjuhë e shqiptarëve Zonja dhe zotërinj të nderuar,

Që në fillim dua t’i falënderoj organizatorët e manifestimit të sotëm për ftesën që mora. Mbi të gjitha dua të them se ndihem i nderuar, që jam njëri ndër ligjëruesit. Meqë kam lindur dhe jam rritur në Çamëri, që grekët e quajnë T(h)esproti, ndiej gëzim të veçantë që marr pjesë në këtë manifestim, tema e të cilit është “Iliria dhe ilirët”. Në vitet e para të shkollimit tim, një nga pleqtë e ditur të vendit ku u rrita, mësues dhe poet satirik, si dhe diplomant në Shkollën dygjuhëshe të Manastirit të Lakasait, siç e quanin në kohën e sundimit turk, na thoshte se Iliria, sipas shkrimeve të grekëve të lashtë, ishte koloni e çamëve ose e t(h)esprotëve. Kur u rrita dhe fillova të merresha me historinë e Çamërisë ose të T(h)esprotisë, në librin historik të Apollodorit e gjeta të shkruar këtë tekst, të cilin po e paraqes fjalë për fjalë:

“Kadmi, bashkë me Harmoninë, braktis Tebën (Thevën, Thivën) dhe vjen te enkelejtë në një kohë që pësonin sulme prej ilirëve dhe morën një profeci, që t’i besonin udhëheqjen Kadmit dhe Harmonisë nëse donin të fitonin. Dhe ata u bindën dhe i bënë prijës dhe fituan. Kështu Kadmi u bë mbret i ilirëve dhe lindi një djalë, Ilirin (Ilyrion).” (Apoll. 3, V. 4).

Se ku gjendet vendi i enkelejve, sot nuk mund ta themi me siguri, se të vetmen gjë që dimë nga shkrimtarët e lashtë grekë, është se ishin banorë veriorë të T(h)esprotisë. Deri ku shtrihej në veri ky vend, është e panjohur, sepse të dhënat janë të ndryshme. Te Pausania (IV, 34) madje lexojmë se edhe lumi Aoos, domethënë lumi Vjosë, rridhte përmes truallit tesprotas. Personalisht besoj, edhe pse mund të ketë edhe ndonjë ndikim nga patriotizmi im çam, se ky popull më përpara nuk quhej ilir (Ιλλυριοί = Ilyrii), por e mori këtë emër nga mbreti i tyre Ilir (Ιλλυριόν= Ilyrion), bir i Kadmit dhe i Harmonisë. Për gjuhën e mbretit Ilir, si dhe të mbretërisë së tij, duke marrë parasysh se i ati, Kadmi, ishte mbret i Tebës beotase, mund të them se ishte gjuha shqiptarëve, sepse në këtë vend edhe sot gjuha e banorëve të tij është gjuha shqipe. Ngase kjo është një hipotezë dhe ngase shqiptarët e Greqisë, të quajtur arvanitas në greqisht, grekët i duan refugjatë të ardhur para disa shekujve nga Shqipëria, ndër ta edhe tebanët, e vetmja rrugë që mbetet për ta dëshmuar të vërtetën, sipas hipotezës së mësipërme, janë mbishkrimet e lashta të palexuara, që janë gjetur dhe gjenden vazhdimisht në vendet ku jetojnë ose kanë jetuar shqiptarët. Këtu duhet të them, meqë mësimet i kam bërë në Greqi, edhe pse u privova nga mësimi gjuhës amtare, i falënderoj shumë grekët për formimin tim të mirë gjuhësor në gjuhën greke. Veçanërisht u jam mirënjohës për mësimin e greqishtes së lashtë, me të cilën mund të lexoj edhe tekste të lashta greke, në të cilat gjenden shumë të dhëna, që nuk janë përkthyer në greqishten e re. Këto të dhëna, që nuk përputhen - le të themi - me edukimin etnik grek. Një nga ata libra është dhe libri i Dionisit nga Alikarnasi “Arkeologji romake”, në të cilin ndër të tjera për tirenejtë (Τυρρηνούς) ose etruskët (Ετρούσκους) e Italisë, shkuan:

“Elaniku Lesbiasi mbështeste se tirenët (tirenejtë) më përpara quheshin pellazgë dhe morën këtë emër, ngaqë banonin në Itali. Lidhur me këtë Foronidi shkruan sa vijon: “nga Pallazgu, ky mbret, dhe Menipi, bijë e Pineut, lindi Frastori, nga ai Amintori dhe prej tij Teutamidi dhe nga ai Nanai. Gjatë mbretërimit të tij, u ngritën pellazgët, që ishin nën grekët dhe duke ikur me anije nga lumi Spinit, në Gjirin Jonik, arritën në qytetin Krotonë në Mesdhe dhe duke u vërsulur prej andej ngritën Tirininë, siç quhet sot.” (Dion. Al. Libri 1).

Duke u marrë dhjetëra vjet më parë me apominarët (mbetjet) e shkruar të etruskëve ose të tirinejve, të cilat jan më shumë se 11.000 mbishkrimesh, që studiues të shumtë evropianë kanë pohuar edhe në të shkuarën, se gjuha e tyre është shqipja, për të cilat jam i bindur se italianët dhe grekët jo thjesht nuk e duan leximin e tyre, por edhe e pengojnë me marifete të ndryshme dhe me truke shkencore. Në përpjekjen për ta pasqyruar shqiptimin e mirëfilltë të shumë shkronjave të panjohura, që i gjejmë në këto tekste dhe duke besuar se Tirenia dhe Iliria janë koloni tesprote, iu ktheva alfabeteve të mbijetuara në hapësirën e ilirëve, me ndihmën e të cilave arrita ta gjeja tingullin e mirëfilltë të disa shkronjave të panjohura etruske. Që të bëhem edhe më i qartë, në foton vijuese, po e paraqes një tekst etrusk të shkruar në gur, që quhet guri i kufirit të Peruxhias:

Siç shihet në këtë tekst janë disa shkronja, që nuk i gjejmë as në alfabetin grek, as në alfabetin latin:

(= Θ apo ΤΗ), 	       (= Π) 	 		  (= NJ) dhe (= Δ apo DH), 	      (= SH apo SCH), 		  (= ΝD),

Shkronjave të tjera, edhe pse trajta e tyre na është e njohur, nuk ua dimë shqiptimin. P.sh. (DJ), të cilën latinët e shqiptojnë F, etruskologët e shqiptojnë V, kurse grekët, edhe pse gjendet në tekstet e lashta greke, nuk e dinë shqiptimin e saj.

ALFABETI I DHASKAL TODRIT

Duke filluar me shkronjë, alfabetet që i njoh dhe e kanë 8-n shkronjë, janë tri. Njëri prej tyre është ai armen dhe dy të tjerat janë alfabete, që kanë mbijetuar në hapësirën e shqiptarëve (të ilirëve). Njëri nga ata është alfabeti i Dhaskal Todrit, ose thënë ndryshe Alfabeti i Elbasanit dhe tjetri është alfabeti me të cilin janë shkruar librat kishtarë të përkthyer shqip, si: “Rituale Romanum” dhe “Specchio di confessione”, botuar në Romë më 1621.

Nga libri me titullin në italisht SPECCHIO DI CONFESSIONE dhe në shqip PASECH8RA ETREF8EMIT, shkruar nga prifti (P.) Emerio de Bonis, po jap fotokopjen e faqes së parë, shohim se, kjo shkronjë gjendet edhe në dy rreshtat e parë. Meqë dikush mund të supozojë se kjo është shkronjë e sajuar nga autori i këtij libri, ose nga dikush tjetër i kohës së tij, po jap më poshtë dhe një pjesë të një ikone shumë më të vjetër, të Shën Gjergjit, të kishës së Shën Mërisë së Vaut të Dejës së Shkodrës, në të cilën për Shën Gjergji kemi emrin, që me ndërrimin e vendit të shkronjave del SHE ORUI ose SHË ORUI, që do të thotë Άγιος Ώρος. Në gjuhën e kishës ortodokse greke quhet Ajios Jeorjios (Άγιος Γεώργιος), kurse në dialektin çam SHË – GJËRGJ.

Për shkak të hapësirës së ngushtë, nuk do të merremi aq hollësisht me të gjitha shkronjat. Vetëm them se shkronja: shqiptohet ND të cilën me këtë shqiptim e gjejmë vetëm në alfabetin e Dhaskal Todrit. shqiptohet DJ dhe që me këtë shqiptim e gjejmë vetëm te alfabeti ilirik me shkronja latine. Një shkronjë tjetër, që e gjejmë në tekstet etruske, të cilën e ndeshim dhe në katër alfabete etruske, që janë të plota, është dhe vijuesja, siç shkruhet në këto katër alfabete.

Nga objektet, në të cilat janë gjetur të shkruara këto alfabete, po jap dhe këto dyja:

Kallamar (mbajtëse boje), Viterbo

Pllaka e shkrimit Marsiliana d’ Albegna, në një kopje e skicuar nga Sprenger-Bertoloni Meqenëse alfabeti i mësipërm, siç shihet, është shkruar me grafi, që fillon nga e djathta, po e paraqes në mënyrën tonë të shkrimit:

Ngaqë këtë shkronjë,, nuk e gjejmë në alfabetin grek, as në atë latin, për shqiptimin e saj, do të kthehemi tek alfabeti tepër i lashtë ilir, që më së shumti është i njohur me emrin alfabeti glagolik (Γλαγγολίτσα).

ALFABETI GLAGOLIK

Dihet se këtë alfabet e përdorte dhe kisha sllave, ndërsa të ashtuquajturit sllavo-apostujt, Kirili e Metodi, më 862 ose 863, sipas urdhrit të perandorit bizantin Mihail, krijuan një alfabet të ri, të quajturin cirilik, në të cilin u zëvendësuan karakteret e vjetra me karaktere të reja të greqishtes së lashtë. Në Bullgari, si dhe në krahina të tjera, shkrimi me alfabet glagolik, pushoi së përdoruri pas shekullit 12-të. Në Kroaci dhe në përgjithësi në hapësirën e Adriatikut Verior, vijoi të përdorej gjer në shekullin e 20-të. Përdorimi më i vjetër i njohur i kësaj grafie është i shekullit të 3-të të erës sonë, kur Papa Ieronimi nga Dalmacia e përdori për shkrimin librave kishtarë në gjuhën sllave. Është për t’u shënuar se në shekujt e 10-të dhe 11-të të erës sonë në këtë hapësirë, domethënë në Dalmaci dhe në Adriatikun Verior, përdorimi i alfabetit glagolik në kishë jo vetëm u ndalua, por u luftua dhe u lejua përsëri të përdorej më 1248 nga Papa Innonzenz IV. Përse ndodhi kjo, nuk do ta bëj asnjë koment, thjesht do të them se në përkthimin sllav të veprave të apostujve kemi më shumë tekste se i origjinali supozuar në greqisht. Në këtë alfabet, që e kemi në dy variante, në atë bullgar dhe në atë ilir, për shkrimin e U-së i kemi simbolet ose shkronjat që pasojnë:

Bulgarisch	Illyrisch	Wert U

Nëse shkronjat e këtyre dy alfabeteve kthehen për 90 gradë djathtas, bëhen:

Bulgarisch	Illyrisch	Wert U

E dyta me radhë është shkronja U ilirike, domethënë, është e njëjta si shkronja që e kërkojmë. Tjetrën, të quajtur bullgare, pa këto stoli të shumta, ose më mirë pa kaq kaligrafi (bukurshkrim), gjendet edhe në alfabetin që e përdori Kostandin Kristoforidhi. Për shkrimin e u-së, në alfabetin shqip të dialektit toskë, ë shkruhet kështu:, pothuaj njësoj e gjejmë dhe te emri i (Shën Gjergjit), në figurën e mëparshme në të cilën shkruhej: dhe te Kristoforidhi.

Me U të shkruar, në këtë mënyrë, siç shohim, është shkruar dhe emri i gruas në paraqitjen e mësipërme, që për ta lexuar më mirë po e përsëris:

dhe anasjelltas:

që pas transkirptimit lexohet: UETES Në dialektin shqip, të cilin e flas unë, do të thotë i ujërave, por edhe i detit. Në paraqitjen që pason këtë grua e shohim me emrin në gjuhën grek ΘΑΛΑCCΑ (Thalasa). Kjo fotografi është nga një tablo në mozaik me tekst grek të të krishterëve të parë, që është gjetur në kishën e Shën Apostujve në Madaba të Jordanisë. Meqë ΘΑΛΑCCΑ (Thalasa) arvanitët e quajnë Deti, këtë emër të ndryshuar te grekët e lashtë e gjejmë T(h)etis (Θέτις), që gjithashtu dihet se është nëna Akilit, për të cilin Apollodori kur shkruan për Luftën e Trojës thotë:

“Prijës i gjithë ushtrisë ishte vetë Agamemnoni dhe prijës i flotës ishte Akili, me moshë atëherë pesëmbëdhjetë vjeç”. (Përmbledhje III. 16).

Nga mozaiku i mësipërm me tekst grek kemi dhe të dhënën se ΘΑΛΑCCΑ (Thalasa) a T(h)etis, a Deti, kishte edhe një tjetër fëmijë. T(h)etin a Detin e gjejmë edhe me emrin Harmonia (Αρμονία) ose Io (Ιώ), sipas së cilës, siç shkruajnë shkrimtarët e lashtë grekë, mori emrin deti Jon. Këtë fëmijë të Thalasës e gjejmë edhe me emrin Ilir (Ilirios, Ιλλυριός), që në gjuhën e jonëve, që banojnë në anët e Jonit, e ka kuptimin i lindur nga Ioja (I lyr Ios). Për aftësitë detare të ilirëve, si dhe të tirenejve, që gjer më sot edhe deti i tyre mban emrin e vet, nuk ka nevojë të themi gjë, se të gjitha janë të njohura. Por para se të përfundoj, do të shohim edhe paraqitjen tjetër, që është gdhendur në një nga pasqyrat e shumta etruske, gjuha e të cilëve ishte gjuha e shqiptarëve. Në këtë paraqitje, siç shihet më poshtë, të shtrirë kemi Minotaurin, kurse emrin e burrit majtas, e kemi të paraqitur sipas mënyrës së grafisë sonë: .

Emrin e gruas, pranë tij, të Athinasë së grekëve, latinët gabimisht e transkriptojnë MINERVA. Them gabimisht, sepse po të rikthehemi te teksti i quajtur guri i kufirit të Peruxhias, si dhe në alfabetin e mëparshëm etrusk, të cilin po e jap

,   ,   ,   και sërish:

do të shohim se për shkrimin e M-së ekziston shkronja, për të cilën mund të them se nuk shqiptohet M, por në të vërtetë shqiptohet si NJ-ja shqipe. Rrjedhimisht emri  i traskriptuar është ΝJΙΝΕ, që në gjuhën shqipe do të thotë: I Vetmi. Në këtë emër grekët, duke ndërruar vendin e në M, e bëjnë: MINE dhe duke e ndërruar në N e bëjnë: NINE dhe e greqizojnë duke ia shtuar prapashtesën OS në fund, ashtu siç ka ndodhur edhe me emrat Minos (Μίνος) e Ninos (Νίνος), për të cilët mund të thuhet se janë të njëjtit person. Minosi njihet si mbret i madh i Kretës dhe Ninosi si mbreti i madh, që i zgjeroi kufijtë e mbretërisë së tij gjer në Hindi. Të dhënën që e gjejmë te Herodoti (I, 173), se në kohë të lashtë Kretën e banonin barbarët, me fjalë të tjera jogrekët, mund ta marrim si mbijetesë të tyre dhe nga kjo ta nxjerrim përfundimin se minoikët, sundimtarë të detit, ishin shqiptarët. Kjo traditë, është ruajtur gjer më sot, sepse një pjesë e madhe e flotës tregëtare botërore është pronë e arvanitasve nga ishujt e Egjeut. Për ata që duan të na bëjnë të besojmë se detaria në ato vite kufizohej vetëm në brigjet e Mesdheut, po jap në fotografinë vijuese të një monedhe minoike, që është gjetur në Detin e Veriut, në vendin ku derdhet lumi Iridan (Eridano), nga vinte qelibari në Mesdhe në kohë të lashta.

Monedhë minoike e shekullit 15 p.e.r. Kjo monedhë, që llogaritet të jetë e shekullit 15 p.e.r., është gjetur nga studiuesi gjerman Hans Peter Duerr në gërmimet në Watt, në jug të Hallig Südfall, bashkë me qeramikën e përdorimit shtëpiak të stilit minoik. Analiza e izotopeve dëshmon se u prodhuan në limanin Komos të Kretës Jugore.

http://www.studentet.info/modules/ipboard/index.php?showtopic=2882&st=30