Matematika

Matematika është mbretëreshë e shkencave. Ajo merret me studimin e raporteve sasiore dhe cilësore të objekteve konkrete dhe abstrakte, si dhe me studimin e formave hapësinore. Sipas Burbakistëve (Nicolas Bourbaki) ajo është shkencë që studion relacionet dhe në thelbin e saj është kuptimi i numrit. Matematika është shkencë deduktive d.m.th përfundimet e saj janë të përgjithshme dhe të sakta.

Fillimet e matematikës humben në thellësitë e shekujve dhe ajo u shfaq si rezultat i vështrimeve dhe përvojës së njerëzve në përballje me problemet dhe nevojat praktike. Sistematizimi dhe përmbledhja e njohurive matematikore ka filluar relativisht vonë. Kinezët e lashtë, civilizimi i Inkëve, pastaj në Indi kishte një zhvillim të konsiderueshëm të matematikës.

Në Greqinë antike matematika përjetoi një zhvillim të paparë nga një plejadë e tërë matematikanësh siç janë: Pitagora, Talesi, Platoni, Eudoksi, Euklidi, Arkimedi etj. Grekët e vjetër matematikën e kuptonin në sensin e gjeometrisë dhe të parët ishin ata që të vërtetat matematikore të cilat ato i quanin teorema i vërtetonin. Njohuritë matematikore të grekëve të vjetër më vonë i përvetësuan dhe i pasuruan arabët të cilët quhen edhe themelues të algjebrës. Përkthimet arabe të veprave të matematikanëve grekë në mesjetë depërtuan në Evropë.

Pastaj shtytjen dhe zhvillimin e matematikës e morën në dorë Evropianët. Në këtë periudhë mund të përmendim Vietin, Cardanon, Fibonaccin etj. Më vonë dolën në skenë Descartesi, Pascali, Leibnitzi, Bernoulli, Gaussi, Euleri etj. Në fund të shekullit XIX David Hilberti një matematikan i shkëlqyer gjerman në kongresin ndërkombëtar të matematikanëve të mbajtur në Paris në vitin 1900 propozoi dhe i formuloi njëzetetre (23) probleme matematikore të cilat shekulli XIX ia le në trashëgimi shekullit XX. Shumë prej këtyre problemeve i preokupuan matematikanët nga gjithë bota një kohë të gjatë dhe shumica e tyre u zgjidhën pas një pune të palodhshme ku participuan një numër i madh matematikanësh nga gjithë bota.

Matematika në ditët e sotme përjeton një zhvillim marramendës dhe është e shpërndarë në shumë degë të specializuara të cilat janë mjaft abstrakte. Në ditët e sotme është e pamundur të gjendët një autoritet si Hilberti i cili të ketë një pasqyrë të përgjithshme për të gjithë degët e matematikës. Poashtu nuk u gjet një matematikan i cili në fund të shekullit XX të propozonte probleme për shekullin XXI. Kjo është e kuptueshme sepse matematika si edhe të gjitha shkencat tjera kanë përjetuar një zhvillim të paparë.

Matematika në interaksion me shkencat tjera e ndihmon zhvillimin e tyre por në të njëjtën kohë ajo edhe vetë pasurohet. Sot matematika ka depërtuar edhe në ato degë të shkencës në të cilat deri para pak kohe as që ishte e imagjinueshme. Matematika në përgjithësi e mban karakterin e njerëzve të cilët e zhvillojnë atë. Është i gabueshëm mendimi i njerëzve për të cilët matematika është e pakuptueshme se në matematikë nuk ka konteste dhe ç'do gjë është e qartë. Ndërmjet matematikanëve ka pikëpamje të ndryshme për matematikën. Fatmirësisht kjo nuk do të thotë se matematika nuk ka perspektiva të ndritshme.

Nocionet dhe simbolet matematikore
Janë shprehjet matematikore (psh. emrat e numrave, figurave, operacioneve), shprehjet për marrëdhënie në mes të sasive (më i madh, më i vogël, i barabartë), simbolizmin matematikor (psh. 4+3 = 7), konventat matematikore (psh. njësitë standarde të matjes, nderimi i përparësisë së operacioneve), rezultatet dhe formulat e caktuara (memorimi i llogarisë, psh.6 + 6, për të njehsuar 6 + 7; njohja e formulës për sipërfaqen e katrorit; teorema e Pitagorës).

Konceptet matematikore
Konceptet dhe strukturat themelore matematikore, jo vetëm si njësi të posaçme, por edhe në ndërlidhje me koncepte dhe struktura tjera matematikore. Asnjëri prej koncepteve matematikore që shtjellohet nuk na »paraqitet« vet për vete. Kështu, koncepti i shumëzimit është i lidhur me konceptin e mbledhjes, kurse koncepti i pjesëtimit me zbritje.

Konceptet dhe strukturat le të shqyrtohen edhe në kontekst të njohurive dhe ambienteve tjera matematikore dhe jashtëmatematikore si dhe në situata të ndryshme mësimore.

Ndarja globale
Disa nga degët e matematikës janë:


 * Logjika Matematikore
 * Teoria e bashkësive
 * Algjebra
 * Teoria e numrave (aritmetika)
 * Gjeometria algjebrike
 * Gjeometria analitike
 * Ekuacionet diferenciale
 * Gjeometria diferenciale
 * Topologjia
 * Gjeometria
 * Analiza Matematike
 * Analiza komplekse
 * Kombinatorika
 * Matematika diskrete
 * Teoria e lojërave
 * Teoria e gjasës (probabilitetit)

Teori matematikore

 * Teoria e grupeve — Teoria e gjasës(probabilitetit) — Teoria e numrave

Shiko edhe këtë

 * Projekti Fjalori/Matematikë
 * Ndihmë:Formula

Lidhje të jashtme

 * http://www.albmath.org

Wiskunde Mathematik ትምህርተ ሂሳብ Matematicas رياضيات গণিত Matemátiques Jakhu Riyaziyyat Математика Mathematik Matematėka Матэматыка Матэматыка Математика গণিত Matematikoù Matematika Matemàtiques Matematika Matematica crh:Riyaziyat Matematika Matematika Математика Mathemateg Matematik Mathematik Matematik Matematika ރިޔާޟިއްޔާތު Μαθηματικά eml:Matemâtica Mathematics Matematiko Matemática Matemaatika Matematika fa:ریاضیات Matematiikka Matõmaatiga Støddfrøði Mathématiques Matematiche Wiskunde Matamaitic Matamataig Matemáticas ગણિત Maddaght Sṳ-ho̍k Makemakika מתמטיקה गणित Matematika Matematik Matematika Mathematica Matematika Matematica Matematiko Stærðfræði Matematica 数学 cmaci Matematika მათემატიკა Математика Matematikki គណិតសាស្ត្រ ಗಣಿತ 수학 علم ریاضی Matematîk Математика Mathematica Matematika Mathematik Mathematik Matematica Matemàtega ຄະນິດສາດ Matematika Matemātika Matematika Математика ഗണിതം Математик गणित Matematik Tlapōhuayōtl Mathematik Wiskunde गणित Wiskunde Matematikk Matematikk nov:Matematike Caltchul Matematicas ਗਣਿਤ Matematiks Matematyka Matemàtica شمېر پوهنه Matemática Yupay yachay Matematică Mathematicã Математика गणितं Matemàtica Matimàtica Mathematics Matematika ගණිතය Mathematics Matematika Matematika Matematika Математика Matematika Matematik Hisabati கணிதம் Matemátika Математика คณิตศาสตร์ Matematika Matematika Matematik Matematik Математика Matematika Matemàtega Toán học Matemat Matematika Xayma מאטעמאטיק 数学 數學 Sò͘-ha̍k 數學