Evolucioni

thumb|right|Charles Darwin themeluesi i Teorisë së Evolucionit Evolucioni eshte procesi i ndryshimit të tipareve të një popullate organizmash nga një brez tek tjetri. Keto tipare kodohen nga gjenet, të cilet kopjohen gjate riprodhimit dhe i kalohen pasardheseve. Gjenet jane ne baze te evolucionit dhe percaktojne tiparet e trashëgueshme të nje organizmi. Me anen e mutacioneve krijohen variante të ndryshme (alele) të gjeneve, variante të cilat shfaqen si tipare te ndryshuara apo edhe si tipare te reja. Keto tipare ndryshojne brenda nje popullate, organizmat e te ciles mbartin diferenca të trashegueshme në tiparet e tyre. Edhe pse ndryshimet e prodhuara në një brez janë të vogla, ndryshimet shtohen me cdo brez të ri dhe mundet, me kalimin e kohës, të cojnë në ndryshime të rëndësishme në organizëm. Ky proces i akumulimit të ndryshimeve mund të kulminojë me daljen e një specie të re.

Evolucioni në vetevete eshte produkt i dy proceseve me kahe të kunderta: nga një ane procesi qe në menyre konstante fut, inicion ndryshime, dhe nga ana tjeter procesi qe ben te mundur qe variantet/ndryshimet të behen me të shpeshta, mbizoteruese ose me të ralla. Ndryshimet e reja lindin në tre rruge kryesore: nga mutacioni i gjeneve, nga transferimi horizontal i gjeneve brenda popullates ose midis specieve dhe nepermjet procesit te rikombinimit te gjeneve.

Dy mekanizma kryesore percaktojne se cili variant do të behet me i shpeshte apo me i ralle në nej popullate. Mekanizmi i pare eshte seleksioni natyror, një proces i cili ben të mundur qe tipare të favorshme (si psh, tiparet qe rrisin shanset e mbijeteses apo të riprodhimit) të behen me të shpeshta në një popullate, kurse tiparet jo te favorshme te rrallohen. E thene ndryshe, sa me të suksesshem të jene organizmat per te mbijetuar dhe per t'u riprodhuar, aq më te shumte do t'i këtë pasardhesit qe i mbartin keto tipare te favorshme e qe do te mund t'i trashegojne ato me tej. Faktori i dyte është shmangia gjenetike. Ky faktor sjell ndryshime të rastesishme në karakteristikat e popullatës. Shmangia gjenetike ka të beje shume me shancet që ka një individ i caktuar per të mbijetuar dhe riprodhuar. Në këtë këndveshtrim mund të thuhet se seleksionimi natyror prek popullatën në tërësi, shmangia gjenetike prek individin në vecanti.

Biologjia evolucioniste dokumenton faktin që evolucioni ndodh, dhe merret me zhvillimin dhe testimin e teorive të cilat shpjegojnë se pse evolucioni ndodh. Studime në gjurmet fosile si dhe shumllojshmeria e organizmave i bindën shumicën e shkencetareve që në shekullin XIX se speciet ndryshojne me kalimin e kohes. Mekanizmi specifik i ketij ndryshimi ishte një enigme deri në vitin 1859 kur Charles Darwin botoi vepren e famshme Origjina e Specieve ku perkufizoi teorinë e evolucionit bazuar në seleksionimin natyror. Vepra e tij përhapi me shpejtesi këtë ide revolucionare e cila gjeti një mbështetje gati unanime nga të tera qarqet shkencore. Në vitin 1930 seleksionimi natyror Darvinian u kombinua edhe me trashegiminë Mendeliane per të formuar trashegimine moderrne evolucionike, e cila detajon lidhjet midis njësisë se evolucionit(gjenet) dhe mekanizmit të evoluciont(seleksionimi natyror). Sot kjo teori është në baze të biologjise bashkekohore dhe formon një aparat të fuqishem parashikues duke hapur rruge per pritshmerine paraprake të pyetjeve të ndryshme që paraqiten. Gjithastu kjo teori jep një shpjegim të unifikuar per shumllojshmerine e organizmave në Toke.

Historia e Teorise se Evolucionit
Teoria e Evolucionit dhe teza e seleksionimi natyror u trajtua në menyre të detaluar nga Charles Darwin në librin e tij „Origina e species“ (The origin of species), botuar në vitin 1859. Në vitet rreth 1930s, seleksionimi natyror i Darwinit u kombinua me rregullat e trashegimise se Mendelit duke cuar në lindjen e të ashtequajtures Teoria Sintetike e Evolucionit. Eshte pikerisht kjo teori ajo qe krijoi themelet e Biologjise Moderne.

Koncepti i evolucionit, si origjine e perbashket dhe transformim i species, shfaqet se paku qe prej shekullit 6 para Krishtit në vepren e filozofit grek Anaximander. Në shekullin e 18te, koncepti i evolucionit trajtohet nga shume shkollare të kohes, me i spikaturi nder tyre Lamarck. Lamarck do të dilte në 1809 me idene se transformimi i specieve ndodhte si rezultat i trashegimise se pershtatjeve të fituara nga prinderit gjate jetes se tyre femijeve (Lamarckismus). Idete e perfaqesuara nga lamarckizmi do të konsideroheshin në Angli jo vetem si rrezik per rendin politik dhe religjioz, por edhe të papranueshme nga rrethet akademike.

Në vitin 1859, Charles Darwin dhe Alfred Russel Wallace do të paraqisnin para shoqates Linneus të Londres dy punime per Teorine e Evolucionit dhe seleksionin natyror. Të dy punimet terhoqen shume pak vemendje, në kontrast me vemendjen qe terhoqi një vit me vone botimi i Origjines se Species se Darwinit. Gradualizmi dhe seleksioni natyror, dy nga tezat e Teorise se Evolucionit u priten fillimisht me rezistence të madhe. Perfaqesuesit e Lamarkizmit do të argumentonin se, psh, rosat e kishin fituar lekuren notuese nepermjet perpjekjeve të tyre të vazhdueshme per të notuar dhe jo nepermjet seleksionimit natyror të rosave me lekure midis gishtave midis rosave qe nuk e kishin kete lekure. Duke qene se eksperimentet nuk arriten kurre të mbeshtesin teorine lamarkiste, kjo ju dorezuar Teorise se Evolucionit. Darwini, nga ana e tij, nuk arriti të shpjegonte mekanizmin e trashegimise se tipareve nga brezi në brez, dhe perse variantet e ndryshme të ketyre tipareve nuk perzieheshin gjate procesit të trashegimise. Kete mekanizem do ta shpjegonte në vitin 1865 Gregor Mendel, kerkimet e të cilit vertetonin se tiparet trashegohen sipas një ligjesie të mirepercaktuar.

Trashëgimia
thumb|right|ADN Evolucioni ne organizma te ndryshem ndodh me ane te ndryshimeve te vecanta qe njihen si tipare, ose veçori - qe jane karakteristike per nje organizem. Si shembuj mund te permendim ngjyren e syve, një tipar i trashëguar nga njeri prej prinderve te individit. Karakteristikat e trasheguara kontrollohen nga gjenet dhe teresia e gjeneve ne gjenomin e nje organizmi quhet gjenotipi i organizmit.

Nderkohe, teresia e tipareve te vezhgueshme ne strukturen dhe sjelljen e organizmit, quhet fenotipi i organizmit dhe vjen si rezultat i maredhenies se gjenotipit me ambientin rrethues. Per kete arsye jo te tera pjeset e fenotipit jane te trashegueshme. Si shembull mund te permendim nxirjen nga rrezet e diellit; ajo eshte rrjedhoje e gjenotipit te organizmit ne maredhenie me rrezet e diellit dhe lekura e nxire nga dielli nuk eshte nje karakteristike e cila trashegohet tek pasardhesit. Por ama persona te ndryshem kane rreagime te ndryshme ndaj rrezeve te diellit dhe kjo ndodh sepse ata kane ndryshime ne gjenotipet perkatese. Ketu mund te permendim albinizmin i cili eshte nje karakteristike e trashegueshme dhe si efekt i tij eshte pamundesia e lekures per t'u nxirre nga rrezet e diellit dhe djegia nga dielli.

Karakteristikat e trashegueshme kalohen nga nje brez tek tjetri me anen e ADN, nje molekule e afte te enkodoje informacion gjenetik. Ne vetvete ADN eshte nje polimer i perbere nga kater nukleobaza. Sekuenca e ketyre nukleobazave, ose shkurt bazave, percakton informacionin gjenetik, ne analogji me shkronjat ne tekstin e nje libri apo biteve ne programin e nje kompjuteri. Ato pjese te ADN qe percaktojne nje njesi te vetme funksionimi, quhen gjene. Gjene te ndryshme kane sekuenca te ndryshme bazash. Brenda qelizes keta zinxhire bazash ADN-je nderthuren me proteina dhe formojne struktura te perqendruara qe quhen kromozome dhe zona te vecanta te kromozomit quhen lokuse. Nese sekuenca e ADN neper keto lokuse eshte e ndryshme nga nje individ tek tjetri, keto variante te ndryshme te se njejtes gje quhen alele. Sekuencat e ADN mund te ndryshojne nepermjet mutacioneve duke krijuar ne kete menyre alele te reja. Ne rast se mutacioni ndodh brenda nje gjeni, aleli i ri qe krijohet mund te ndikoje ne karakteristiken e organizmit per te cilen eshte pergjegjes ky gjen, duke cuar me pas ne ndryshim te fenotipit te organizmit. Por sidoqofte, kjo gje nuk eshte e vertete per te gjitha rastet. Shumica e karakteristikave jane shume me komplekse dhe kontrollohen nga nje teresi gjenesh qe bashkepunojne.

Faktori i ndryshueshmërisë
Tek nje organizem, fenotipi i tij eshte rezultat i gjenotipit te tij dhe i ndikimit te ambientit ku jeton. Nje pjese e mire e ndryshimeve ne fenotipet e nje popullate vjen si rezultat ndryshimeve ne gjenotipet e tyre. Evolucioni nuk eshte gje tjeter vecse ndryshimet me kalimin e kohes ne diapazonin gjenetik. Frekuenca e shfaqjes se nje aleleje te caktuar do te luhatet duke u bere me e shpeshte apo me e rralle perkundrejt formave te tjera te po te njejtit gjen. Forcat evolutive sjellin ne keto ndryshime si ne njerin drejtim ashtu edhe ne tjetrin. Ndryshueshmeria zhduket kur nje alele arrin piken e stabilitetit, apo te fiksimit - rasti kur ose zhduket fare nga popullata, ose zevendeson komplet nje alele te paraardhesve.

Keto ndryshime, qe njihen dhe me emrin variacione, jane rezultat i mutacioneve ne materialin gjenetik, migrimet apo shtegtimet e popullatave (migrim gjenesh) si dhe shkartisjes(perzjerjes) se gjeneve nepermjet riprodhimit seksual. Variacionet lindin dhe nga shkembimi i gjeneve midis specieve te ndryshme; shembull mund te japim transferimin horizontal te gjeneve tek bakteriet apo hibridizimin tek bimet. Megjithe variacionet e parreshtura te shfaqura ne keto menyra, pjesa me e madhe e gjenomit te nje specie eshte identike ne te tere individet e kesaj specie. Por sidoqofte, edhe ndryshime te vogla te ne gjenotip mund te cojne ne ndryshime te theksuara ne fenotip: shimpanzete dhe njerezit ndryshojne vetem me rreth 5% ne gjenomet e njeri tjetrit.

Debate sociale dhe kulturale
Per evolucionin ende ekzistojne debate te ndryshme. Ketu paraqiten disa prej ceshtjeve me te diskutuara. Shume njerez perdorin ne menyre ekuivalente teorine e Darvinit me teorine e evolucionit. Teoria e Darvinit NUK eshte teoria e evolucionit. Eshte zanafilla e saj por jo ajo qe njihet sot si teoria e evolucionit.

Nje tjeter ceshtje eshte perdorimi i shprehjes "mbijetesa e me te fortit". Kjo shprehje eshte jo e sakte dhe duhet "mbijetesa e me te pershtatshmit". Ne teorine e evolucionit rregulli numer nje eshte qe speciet me te pershtatura mire me ambientin ku jetojne mbijetojne ne breza. Nese jo, ose zhduken ose fitojne aftesite per te mbijetuar ne kete ambient, "evolojne". Pilivesa, peshkaqeni, rinoceronti e disa specie te tjera jane praktikisht te pandryshuar qe prej miliona vjetesh dhe kjo do te thote vetem qe si specie jane te sukseshme ne mbijetese dhe s'u eshte dashur te evolojne me ato ritme qe u zhvilluan shume specie te tjera. Nderkohe qe mangustave u eshte dashur te zhvillojne teorine e "rojes", nje qe ben roje dhe jep alarmin nderkohe qe te tjeret hane pa frike nga sulmet e papritura te nje predatori. Madje dhe neper pilivesa, ne kohen e dinosaurve kane qene 400 lloje te ndryshme, me e madhja prej te cilave me nje hapesire te kraheve prej 2m ose me shume (ndoshta 4, s'e mbaj mend mire). Me permasa te tilla, flututrimi i llojit te piliveses eshte shume me joefektiv se ai i ndonje specie te vogel dinosauri ne ate kohe me membrane anash trupit. Si te thuash nje Spitfire i luftes II Boterore kunder nje Mig-29 moderrn. Dinosauret me membrane ishin me efektive ne mbijetesen ne ajer krahasuar me pilivesat gjigande. Dhe me vone akoma mutacioni me pende midis membranes doli qe eshte edhe me efektiv akoma ne fluturim dhe qiejt u mbushen me Arkeopterix-e. Dhe nderkohe te tere e dime qe sa me te vogla permasat dhe me e lehte pesha, aq me e lehte eshte te rrish ne ajer, fluturimi i vazhdueshem ne miliona vjet dhe levizja e rregullt e gjymtyreve ne ate menyre dha rruge ne seleksionimin e atyre llojeve qe e benin me kollaj ne saje te nje konstrukti te caktuar trupor. Keta jane ata qe sot njihen me emrin zogj, me skelet adapt per levizje motorrike ne ajer dhe pende me forma dhe pozicionim per te bere manovrimin sa me te shpejte dhe efikas.

Evolusie نظرية التطور arz:تطور Evuoliocėjė Эвалюцыя Еволюция বিবর্তন Evolució Evoluce Esblygiad Evolution (biologi) Evolution Εξέλιξη (βιολογία) Evolution Evoluismo Evolución biológica Evolutsioon fa:نظریه تکامل Evoluutio Évolution (biologie) Evolúsje Evolución biolóxica אבולוציה Evolucija Evolúció Evolusi Þróunarkenningin Evoluzione 進化 ევოლუცია 진화 Evolutio Evolutioun Evoliucija Evolūcija Еволуција പരിണാമസിദ്ധാന്തം उत्क्रांतिवाद Evolutie Evolusjon nov:Evolutione Ewolucja Evolução Rikch'aqyay Evoluţie Эволюция sah:Эволюция Evolution Biologická evolúcia Evolucija Еволуција (биологија) Évolusi Evolution படிவளர்ச்சிக் கொள்கை วิวัฒนาการ Ebolusyon Evrim Еволюція (біологія) Evolutsiya Tiến hóa עוואלוציע 演化 Ián-hoà