Demografia e Kosovës

thumb|right|300px| struktura etnike e popullsisë së Evropës viti 1896

Duhet menduar se një pjesë e mirë e elementit shqiptar kosovar i ka rrënjët e tij në popullsinë e vjetër ilire-shqiptare që mbisundonte aty që prej antikitetit.

Sipas historiani të çek, Konstantin Jireçeku, në vepren e tij ‘’Historia e serbëve’’ shqiptarët në mesjeten e hershme kanë humbur shumë tokë nga serbët, por megjithatë ata janë një popull që nuk vdes. Nga këto dhe shkrime tjera bëhet e ditur që këtë territor e kanë banuar shqiptarët. Që në mesjetë mereshin si një popull i vjeter krisher me kulturë të lartë qytetare.

Me ndarjen e kishës krishterë më 1054 në Kishën ortodokse të lindjes dhe në Kishën katolike të perëndimit, një pjesë e shqiptarëve të Kosovës lindore, që nga Kaçaniku deri në Mitrovicë, kanë qenë kryesisht ortodoksë, nën ndikimin e shtetit Bizantin ortodoks, kurse pjesa tjetër e shqiptarëve të Kosovës kanë qenë kryesisht katolikë, nën ndikimin e Romës e të Venedikut.

Shqiptarët në Kosovë përmenden edhe në dokumente (krisobula) kishtare-shtetërore serbe në kohën e sundimit të Nemanjiqëve në shek. XIV, sidomos fshatrat rreth Prizrenit, dhe në Drenicë, me zhbërjen e shtetit të car Dushanit, pas betejës së Maricës më 1371, dokumentet raguziane dhe osmane dëshmojnë se Prizrenin, Pejën dhe krejt Rrafshin e Dukagjinit e zotëruan kryezotërinjtë shqiptarë Ballshajt, Kastriotët e Dukagjinët. Janë të shumtë dokumentet historike për prezencën masive të shqiptarëve në Kosovë e në Maqedoni në mesjetë.

Nga dokumentet e Vatikanit shihet qartë veprimi i klerit ortodoksë serb në sllavizmin e shqiptarëve dhe në uzurpimin e kishave katolike, sidomos në Prizren, në Mitrovicë, Novobërd, në Mal të Zi etj., për çka edhe papa ka intervenuar pranë autoriteteve serbe.

Lëvizja e numrit të popullsisë
Për të njohur lëvizjen numrit të popullsisë së Kosovës në të kaluarën është shum vështirë për shkak se nuk kemi të dhëna të sakta. Njohjen e numrit të popullsië mund të bëhet nga viti 1880, mandek me regjistrimin e popullsisë së vitit 1921 dhe në vitin 1931 në kohën e Jugosllavisë së parë, pas Luftës së Dytë Botërore, në Jugosllavinë e Dytë me regjistrimin e popullsisë së viteve 1948, 1953, 1967 dhe 1981.

Në vitin 1880 vlerësohët se Kosova kishte rreth 240 000 banorë, ndërsa pas 100 viteve ( 1981) arrinë në 1584 000 banorë, ose 6.6 herë më shumë.

Shikuar për periudhë të gjatë, popullsia e Kosovës shënoi rritje positive mirpo, nëse analizohet lëvizja në periudha më të shkurta kohore, atëherë del në pah se Kosova shënon humbje në numër në mes viteve 1910-1921 për 36 000 veta, bëhen shpërngulje të popullsisë shqiptare dhe myslimane drejt Turqisë e vendeve tjera për periudhën 1930 – 1941 dhe pas Luftës së Dytë Botërore në vitet 1951 – 1966 ( rreth 250 000 banorë) si dhe pas vitit 1990 e deri në pëfundim të Luftës në qershor të vitit 1999 ( rreth 500 000 banorë).

Rritja e shpejtuar e popullsisë në Kosovë pas votive të 60-ta të shekullit XX, ishte rezultat i shtimit të lartë natyrorë, për shkak të zvoglimit të shkallës së mortalitetit dhe për shkak të ndërprerjes së shpërnguljeve të popullsisë deri në vitet e 90-ta.

Popullsia e Kosovës për 43 vite ( 1948 – 1991) shënoi rritje gjithësej për 1223 000 banorë ose për 2,67 herë, pra, kishte rritje vjetore për 23 në 1000 banorë. Dyfishimi i popullsisë ndodhi për 29 vite, ndërsa dyfishimi tjetër mund të ndodhte në vitin 2006, mirpo për ndryshimeve të rrethanave ekonomike e politike, përkatësisht emigrimit të gati 0,5 milion banorëve të rinj, kryesisht shqiptarë dhe zvoglimit të shtimit natyrorë, ky dyfishim do të shtyhej më larg, ngase Kosova në vitin 2003 nuk i kishte 2.4 milion banorë të pranishëm, por diku rreth 2 milion.

Dendësia e popullsisië
Rritjen e dendësisë së popullsisë e shkakton shtimi intenziv i popullsisë, imigrimi i popullsisë, zhvillimi ekonomik, rritja e popullsisë në qytete. Në Kosovë dendësia e popullsisë për 43 vite është rritur nga 67 b /km 2 në vitin 1948 në 176 b/km2 në vitin 1991, ose për 2,67 herë. Dendësia e popullsisë nuk është e njejt në të gjitha viset e saja. Ajo është më e më e vogël në viset malore, ndërsa më e madhe në viset fushore, luginat lumore, në qytete dhe afër tyre. Në viset fushoe dendësia e popullsisë në vitet e 90ta kishte arritur në rreth 300 b/km2, gati sin ë shtyetet më të dendura të Evropës ( Beneluksit).

Deri në vitin 1953 në pjesën më të madhe të komunave tëKosovës dendësia sillej në mes 51 – 100 b/km2, ndërsa në vitin 1991 sillej në mes 150 e 300 b/km2. dendësiamë të madhe kanë komunat me më shumë banorë dhe me qytete të mësme e të mëdha. Dendësia e arritur e populsisë në Kosovë është e lartë duke krahasuar nivelin e ulët të zhvillit ekonomik.

Struktura gjinore e popullsisë
Deri në vitet e 90-tapopullsia e kosovës veçohej me pjesmarrje më të lartë të popullsisë mashkullore - 51,6 % se ajo femrore – 48,4 %. Ndërsa pas luftës popullsia eKosovës ka pjesmarrje më të lartë të popullsisë femrore - 51,2% se ajo mashkullore 48,8% për shkak të emigrimit të popullsisë mashkullore.

Struktura arsimore e popullsisë
Pas tërheqjes së Turqisë, në asnjë sferë të jetës shoqërore, nuk ndryshoi gjë në të mirë të shqiptarëve. Regjimi hemonist i Jugosllavisë së Versajës (1919) jo vetëm që nuk lejoi hapjen e shkollave dhe veprimtarinë botuese në gjuhën shqipe, por edhe e ndaloi përdorimin e kësaj gjuhe në jetën publike. Në këtë periudhë gati ë tërë popullsia shqiptare ishte analfabete. Ky regjim as që kishte gatishmëri dhe përpjekje që njerzve t’u sigurohente baza e arsimit elementar dhe të njohurive profesionale, veçanarisht jo për kombin shqiptarr, i cili shkollat e para në gjuhën e vet do t’i fillojë vetëm pas Luftës së II  Botërore. Pas kësaj lufte Kosova dhe shqiptarët trashëguan një përqindje shum të lartë të analfabetizmit, prandaj edhe ky fakt paraqitej si pengesë e madhe në çrrënjosjen e tij të plotë.

Kosova në kohën e Pas Luftës së Dytë Botërore njihej si territor me pjesëmarrje të lartë të popullsisë analfabete, në vitin 1948 në Kosovë ishin 62,5% analfabetë, ndër femra ishin 78,4 % analfabete. Kjo gjendje ishte e tillë në mungesë të shkollave shqipe. Me hapjen e tyre zvoglohet numri dhe pjesmarrja e analfabetëve dhe rritet numri i të shkolluarëve i profileve të ndryshëe. Në vitin 1981 kishte 17,6 % analfabet në tërësi, edhe pse kjo përqindje te të moshuarit ishte mjaft e lartë. Në vitin 1999 pjesmarrja e analfabetëve vlerësohej në 6,5%, ndër meshkuj tëmoshuar 10%, ndër femra 50%.

Shkollimi masiv i popullsisë i të gjitha etnive, e ndryshoi dukshëm gjendjen. Për njëzet vite nga viti 1961 deri 1981 numri i popullsisë me 8 klasë të kryera u rrit për 11 herë, me gjimnaz 12 herë, me shkolla të mesme profesionale 10 herë, me shkolla të larta e fakultete 6 herë.


 * Numri i fëmijëve, nxënësve dhe i studentëve për 2005/2006

Niveli arsimor      Gjithsej         Femra           Meshkuj

Parafillor            25.721         12.361          13.390

Fillor                322.864        154.873         167.991

I mesëm               74.635         32.807          41.828

Fillor special        703            267             436

I mesëm special       94             36              58

Universitar           28.707         15.453          13.254

Gjithsej              452.724        215.797         236.957

shkollor 2005/2006
 * Numri i mësimdhënësve sipas nivelit arsimor në vitin

Niveli arsimor          Gjithsej        Femra           Meshkuj

Parafillor              1.141            1.071           70

Fillor                  16.705           6.534           10.171

I mesëm                 4.558            1.346           3.212

Fillor special          138              92              46

I mesëm special         51               28              23

Universitar             980              243             737

Gjithsej                23.573           9.314           14.259

Struktura nacionale e popullsisë
Gjat shekullit të XX-të në Kosovë pat disa ndryshime sa përket strukturës nacionale. Në fillim të shek XX rreth 82% e popullsisë ishte e përkatësisë nacionale shqiptare, ndërsa pas kolonizimit serb e malazias dhe emigrimit të shqipatrëve, në vitin 1921 dhe 1931, kjo pjesëmarrje ran ë rreth 65 %.

Pas Luftës së Dytë Botërore mvarësisht nga rrethanat politike, pjesëmarrja e popullsisë shqiptare lëvizi në mes 68 % në vitin, 1965 dhe 67 % në vitet 1953 dhe 1961, atëherë kur bëhej propagandë për deklarimin e shqiptarëve në turq. Pas ndërprerjes të presionit politik, me regjistrimin e popullsisë e vitit 1971 pjesëmarrja e shqiptarëve ngritet në 74 %, e serbëve bie nga 24%. Deri në vitet e 70-ta popullsia myslimane-boshnjake deklarohej malaziase, serbe ose e pacaktuar.

Ne vitin 1981 përqindja e shqiptarëve ngritet në 77,3% në vitin 1991 në 82% dhe në vitin 2000 në 88%. Kjo ndodhi si rezultat i shtimit më të lartë të popullsisë shqiptare, shtimit mëtë ulët të popullsisë serbo-maslazeze dhe emigrimit të saj pas viteve të 60-ta për në viset e tjera të Jugosllavisë. Në vitin 2000 vlerësohet se 7% të popullsisë e përbëjnë serbët dhe 5% grupet e tjera etnike: boshnjakët 1,9 %, turqit 1%, romët, ashkalitnjtë dhe egjiptianët 1,7% etj.

Struktura sipas moshës
Shtimi i lartë natyrorë i popullsisë ka shkaktuar pjesëmarrjen e lartë të popullsisë së re. Sipas regjistrimit të vitit 1981 pjesëmarrja e popullsisë së re prej 0 – 19 vjet ishte rreth 52%, e popullsisë së moshuar – mbi 65 vjet, ishte 4,6 %, e popullsisë së mesme – 20 deri 64 vjet ishte 43,4%. Të dhënat e mëvonshme, në bazë të vlerësimeve për vitin 2000 tregojnë për zvogëlimin e ngadalshëm të popullsisë së re 42,5%, rritjen e popullsisë së mesme në 52% dhe të moshuar në 5,5%.

Mosha mesatare e popullsisë së Kosovës në vitin 2000 ishte 22,2 vjet, që tregon se popullsia e Kosovës është e re. Madhësia mesatare e familjes vlerësohet se është rreth 6 anëtarë, më e madhe në fshat se në qytet dhe më e madhe ndër shqiptarë se ndër serb.

Migrimet e popullsisë
Migrim të populsisë nga Kosova ka pasur edhe gjat periudhës së sundimit turk, por, shpërnguljet më masive  fillojnë me rastin hyrjes së trupave serbe në Kosovë në vitin 1913. Këto shpërngulje ishin orientura kah Turqia. Sipas vlerësimeve në mes të viteve 1910 dhe 1921 prej Kosove janë shpërngulur rreth 150.000 banorë.

Burimet turke trgojnë të dhëna të ndryshme për myslimanët e imigruar në Turqi.Spas gazetave turke “ Rumeli ve Anadolu postlari” numri i imigrantëve prej jugosllavisë në turqi vlerësohej rreth 350.000 persona. Ky burim nuk tregon për strukturën kombëtare të imigruarëve. Burimet tjera si “Türkie Instatistik Yiligi 1959/68 T.C. Baŝkanlik Devlet Istatistik Enstitüsû baŝkanligi” cekin se në mes të viti  1934 e 1945 për në Turqi janë shpërngulur 2296 familje me 8919 anëtarë, kurse deri në vitin 1968 janë shpërngul 49 343 familje me 187.8333 banorë. Sipas Federatës Turke të Amzës së të shpërngulurve, në Turqi prej vitit 1946 deri në vitin 1968 kan arritur 41.950 familje me 159.030 anëtarë.

Pas krijimit të Jugosllavisë së parë, respektvisht pas viti 1920, drejtë Kosove fillon rryma migruese e serbëve, malazezëve, hercegovasëve etj. Prej viseve passive të shtetit të atëhershëm. Deri në vitin 1939 në Kosovë u vendosën 11.383 familje të kolonistëve me 53.884 anëtarë, prej të cilëve 49 244 persona ishin serbë dhe malazezë, 5148 kroatë, 162 sllovenë të vendosur në rreth 340 vendbanime të Kosovës.

Migrimëet e popullsisë nga Kosova dhe drejt Kosovës kanë qenë gati dukuri ciklike, të lidhura për ciklet e zhvillimit politik dhe ekonomiko –shoqërorë të Kosovës dhe hapësirës për rreth. Pr t’ikuptuar më mirë migrimet e reja të shqipëtarëve në Evropë dhe kontinentet tjaera, duhet dhënë një pasqyrë të shkurtër të zhvillimit politik, ekonomik dhe demografik të kosovës gjat periudhës së pas Luftës së Dytë Botërore. Periudha kohore e pas Luftës së dytë Botërore në aspektin politik mund të diferencohet në disa periudha:

a) nënperudha (( 1945 – 1948) e barazisë politike e sociale,

b) nënperiudha (1948 – 1951) e inforbyros dhe e përgaditjes së proceseve politike dhe e presioneve.

c) nënperiudha (1952 – 1956 ) e presioneve politike, policore dhe e shpërnguljeve të shqiptarëve për në Turqi.

d) nënperiudha ( 1966- 1980) e autonomisë politike, e emancipimit politik, ekonomik, kulturor e shqiptarëve dhe e tjrëve.

e) nënperiudha ( 1981-1988) postautonomike dhe e pacifikimit të Kosovës.

f) nënperiudha (1989-1999) e syprimimit të autonomisë, e shkatrrimit të ekonomisë, kulturës dhe arsimit, e largimit nga puna dhe e shpërnguljeve masovike të popullsisë shqiptare në botën e jashtme.

Pas Luftës së Dytë Botrore dhe deri kah vitet e 60-ta në Kosovë janë vendosur disa ish kolonist të cilët kishin ikur nga Kosova në vitet 1941/45, pastaj banorë serb e malazez nga viset për rreth Kosovës, nga Jabllanica, Vranja, Toplica, Plava, Ulqini, Podgorica, Sanxhaku etj. Si fuqi punëtore dhe kuadra. Gjat periudhës 1946/61 në kosovë u vendosën 15. 428 banorë, ndërsa gjatë periudhës 1961/71 edhe 23 071 banoë prej viseve tjera jasht Kosoves, ose gjthësej deri në vitin 1971 38.499 banoë. Gjat priudhës 1944/66 nga Kosova për në Turqi sipas shënimeve turke u shpërngulën mbi 40 000 familje me rreth 160 000 anëtar, shumca e të cilëve rreth 80% ishin shqiptarë.

Burim i të dhënave

 * Entii Statistikës

Lidhje të jashtme

 * Argumentet dhe metodat e politikës ekspansioniste serbe - Mark Krasniqi

Demographics of Kosovo Демографска историја Косова и Метохије