Veli Karahoda

Veli Karahoda është shkrimtar shqiptar. Autor romanesh, novelash, tregimesh, poezish, esesh, etj.

Shënime biografike
Veli Karahoda lindi më 4 janar 1968. Diplomoi në Fakultetin e Arteve pranë Universitetit të Prishtinës (1991). Me shkrimet e para letrare u shfaq në fund të viteve tetëdhjetë, duke publikuar kryesisht ese që trajtonin tema nga letërsia, estetika, filozofia, politika. Aso kohe në shtypin ditor (Rilindja, Flaka e vëllazërimit) dhe në atë periodik (Jeta e re, Fjala) botoi reçensa, kritika letrare, ese mbi teatrin dhe trajtesa mbi autorë të ndryshëm si Ernest Koliqi, Kasëm Trebeshina, Faik Konica, [D.H. Lawrence], J.L.Borges,Kandinski, etj. Librin e parë (Kështjella shqip e Kafkës, roman) publikoi më 1991 (SH.B. Gjon Buzuku). Pasuan: Klepsidra e verdhë, poezi, 1992; Panairi i kufomave, ese, 1992; Akademia e veshjes bukur, poezi, 1993; Balsamuesit e luleve, tregime dhe novela, 1994; Lukrecia, (Mësojmë gjuhën magjike të fluturimit, Lukrecia) 1995; Demonët, roman, 2000; Shtatë fjalët e fundit, roman, 2003.

V. Karahoda ka botuar tek Rilindja, Fjala, Zëri, Eurozëri, Bota Sot, Albania, Urtia, Rilindja Demokratike, Flaka e vëllezërimit, Fakti, etj.

1991: anëtarsim në Shoqatën e Shkrimtarëve të Kosovës;

1993: anëtarësim në PEN Qendrën daneze.

Në vitet 1996-1997 botoi një seri shkrimesh në rubrikën Camera Obscura (EuroZëri).

Nga 1997-2000 ka qenë kontribues i rregullt i ditores Bota Sot. Në rubrikat Margjinale dhe Auditorium publikoi një numër të madh kolumnesh, esesh dhe artikujsh me tema politike, letrare, kulturore, etj.

Librat Balsamuesit e luleve, Lukrecia dhe Shtatë fjalët e fundit janë shpërblyer me çmime letrare.

Kështjella shqip e Kafkës
"Romani fillon me Prologun ku fiksohet pozicioni jetësor i kryeprotagonistit Ardian Tuzi, i cili është një i burgosur politik, të cilin thënë me zhargonin e politikës së instrumentalizuar, mund ta quajmë si i burgosur i ndërgjegjes. Fjala është për një vetërrëfim të personazhit për peripecitë e të burgosurit, për tretmanin e tij special, për seancat e përpunimit shpirtëror etj. Pjesa tjetër e veprës është një monolog i një shkalle më të lartë ku personazhi transcendenton, ku shpërthimi i impulseve të ndërdijes është ajo që e mban gjallë rrëfimin, përkatësisht atë "historinë" e narratologjisë moderne. Të gjitha pjesët pasuese, pos Epilogut janë një formë e të rrëfyerit të një personaliteti të jetëruar mbi tentativën për të ikur nga kështjella. Këtu edhe është ai paradoksi që lind nga përkimi i dy titujve, i romanit të Karahodës dhe romanit Kështjella të Franz Kafkës. Derisa Kafka gjakon hyrjen në kështjellën e papushtueshme, Karahoda dëshmon se gjakimi jetësor i shqiptarit është ikja nga predestinacioni i kështjellës, i katakombit, birucës - burgut. Sanksionimi i ndërgjegjes dhe ikja nga sanskionimi i tillë përbën boshtin e rrëfimit romanësor (...)" (R. Musliu, Ezoteria e letrarizuar, 1992)

"Kështjella shqip e Kafkës është një roman që unifikon formën dhe përmbajtjen, domethënë një roman që teknikën e transpozicionit e shkrin me akseologjinë jetësore, relevancën e problemit shoqëror, statusin e temës dhe fakteve të tjera që i takojnë planit reprezentues (...) Është një rrëfim metaforiko-simbolik për realitetin fizik dhe për realitetin metafizik. Autori si rrallëkush di të ndërtojë një sistem rrëfimi, i cili mbështet një varg simbolesh e metaforash, të cilat materializojnë gjendje shpirtërore dhe situata metafizike. Të përshkruhet një përvojë jashtëshqisore nuk do të thotë vetëm emërtim i situatave, por edhe krijim i një konteksti kuptimor. Kemi këtu së pari situatat metafizike që shprehen me gjuhë adekuate si është problemi i vetmisë, problemi i dhembjes, problemi i ekzistencës dhe mosekzistencës, cështja e ekzistimit te rrafsheve të ndryshme dhe perspektiva të ndryshme kohore. (...) Rrëfimi romanësor i Karahodës përmban një arsenal të tërë imazhesh, figurash dhe mënyrash transpozicioni borgesian (ref. J.L. Borges). Madje ky shkrimtar ka treguar invencion të jashtëzakonshëm në përdorimin e erudicionit, i cili është i funksionalizuar dhe inkorporuar brenda perceptimit autorial. (...) Kështjella shqip e Kafkës është një rrëfim-sintezë që ndërtohet nga kompleksi ezoteriko-metafizik, historiko-artistik që në prozën tonë inauguron një procedim të ri” (R. Musliu, Ezoteria e letrarizuar).

Kritiku dhe studiuesi A. Konushevci shkruan për “Kështjellën...”: Romani ndërtohet në formë reminishencash, kujtimesh të hidhura, të cilat fitojnë përmasa të ndryshme filozofike mbi elementin e thelluar demonologjik, politik e filozofik, e që përshfaqen nëpërmjet krijimit të pasazheve, situatave dhe peizazheve me një simbolikë mjaft shprehëse... kemi të bëjmë me një prozë të përroit të ndërdijes, ku shtresa metaforike, simbolike dhe filozofike sajojnë jo vetëm sistemin shprehës, i cili fiton një njëjzim të fuqishëm, falë lidhjeve të ndryshme asociative, por edhe një atmosferë të tendosur, që e mban zgjuar interesin dhe vetëdijen e publikut lexues.

Demonët
Kontemplacioni dhe refleksioni

"(...) Dhuna mbi individin në ingranazhet e sistemeve totalitare, ose më konkretisht, ndjekja dhe dhuna policore jugosllave mbi shqiptarin (mbi shqiptarin jokonformist) përbën esencën e subjektit të romanit të përmendur. Kjo është arritur në përpjestime tepër të lakmueshme ndërmjet mbarështrimit të ngjarjes romanore dhe materializimit mjeshtëror të saj. Rrëfimi i narratorit të romanit, Viktor Mosit, nis nga kripta, nga varri, ku është pranguar si pasojë e persekutimit nga dhuna e pushtetit. Imagjinata e shqetësuar e narratorit të përmendur, edhe përkundër ndërgjegjësimit të tij për pasojat, do të shestojë plane për kërkimin e fatit tragjik të intelektualit shqiptar, të një poeti të quajtur David Marku. Madje gjatë kërkimit të tërthoreve të fatit të David Markut, në rrjedhë të hulumtimit, narratori mbi qenien e tij do te ndiejë pothuaj të njëjtën peshë të persekutimit shpirtëror e fizik dhe atë në planin individual, familjar e kolektiv. Sekuencat e ngjarjeve, që janë kontemplimet, po edhe pësimet e heroit të romanit, janë shpërfaqur me përplot imagjinatë, spirituozitet, sensibilitet poetik dhe me elemente të realizmit magjik, që nga dita në ditë po përvetësohet nga prozatorët tanë më të shquar. Materia e librit Demonët të Veli Karahodës është strukturuar në tri tërësi të lidhura organike, të cilat qëndrojnë në raporte harmonike përbrenda tërësisë kompozicionale: 1. Ad Maiorem Gloriam Dei; 2. Hëna mbi Konstantinopojë; 3. Ambrosi i pavdekshëm.

Njohja e thellë e jetës, në të gjitha dimensionet e saj, njohja e gjerë e artit, e kulturës dhe e dijeve të përgjithshme, sensi për kohën dhe realitetin, autorit të këtij romani i ka mundësuar që në prozën e tij te mbrujtur në mënyrë maestrale të korrespondojnë në mënyrë të ndërligjshme dhe reversibile jeta me vdekjen (ose personazhet e gjalla dhe të vdekura), kohët (e shkuara me aktualitetin e ndodhjeve) si identifikime të njëra-tjetrës dhe si transmetuese të mesazheve të ndërmjetvetshme, madje edhe vetë vendndodhjet (me elemente fantastike e fantazmagorike), ku marrin e japin (në vend se qielli me tokën) toka me nëntokën. Rrjedha e ngjarjeve në roman, me gjithë thellësitë filozofike dhe gjithë imazhet poetike (në të shumtën surrealiste), krahas rrymimeve shtresore (laminare) ka edhe ato shtjellore (turbulente), qoftë si pasojë e tensionit psikologjik e emocional të personazheve, qoftë për shkak të dinamikës së ngjarjeve, që është edhe dinamikë e rrëfimit mjeshtëror të këtij artisti të prozës sonë më të re.

Prozë intelektuale dhe elegante

Rrëfimi nis në vetën e parë, që është veta e artistit (S. Hamiti) me gjallërinë e paparë të të gjithë përbërësve të prozës (post)moderne, për të mos thënë me potencën dhe mjeshtërinë e rrëfimit që intrigon pashmangshëm ndërgjegjen e lexuesit: ''Tringëllijnë orët në katedralen e Shën Marisë. Janë tringëllima të përvajshme që nuk ia dalin dot të shpërthejnë muret e kriptës sime të gurtë, muret e varrit tim'' (fq. 9). Që në hyrje, recepientit të romanit i imponohet nota elegjiake, pesha e melankolisë, lirizmi i kulluar dhe veç sensit të krijuesit të mirëfilltë të artit, edhe epilogu i tragjikës së kryeprotagonistit të tij. Ngjarjet e pasazheve të para janë locuar në Prizren, ndërsa gjuha e ekspresionit, me krejt gjallërinë e mundshme, krijon përshkrime të habitshme dhe pothuaj të papara në letrat tona (duke mos harruar se çdo rregull ka përjashtim). Nga kjo retrospektive vetëtimthi kalohet në Prishtinë, ku intelektuali Umberto Mosi, i ati i narratorit, Viktor Mosi, “kish humbur ndjenjën e për realitetin” (fq. 11). Për këtë arsye, ai do të mbyllet në “Laboratorin e Fshehtësive të Mëdha”, ku do të merret me dokumentet që provojnë lashtësinë e trojeve shqiptare. Karakteristika të shkrimit të natyrës cerebrale, Veli Karahoda ka dëshmuar edhe në shkrimet e tij të mëparme imagjinative dhe në ato diskursive që i shquan shkathtësia meditative dhe zhdërvjelltësia e ligjërimit eseistik (...)

(...) Për nga shkathtësia e ekspresivitetit, ky roman të kutjon veprën e Dostojevskit, Franz Kafkës, Marcel Proustit, etj. Mpleksja e realitetit konkret me fiksionin, ku krijohet realiteti fantastik, shquhet sidomos në përshkrimet që autori iu bën lagjeve dhe, pos të tjerave, edhe rrugëve të njohura të Prishtinës. Në këtë ambient të përshkruar me koloritin më të mundshëm dhe tërheqës, spikat gjendja herë delirante, herë traumatike e personazheve, ku ata janë katandisur në situata të shoqërisë deprimuese. Krahas përbërësve të tjerë specifikë, që u përmendën së paku shkarazi, këto elemente romanin Demonët e shquajnë si të vecantë në prozën tonë më të re. Kjo e bën të vecantë edhe vetë krijuesin e tij, Veli Karahodën, i cili është edhe poet, piktor, eseist dhe publicist i njohur (...) (R. Sylaj, Estetika engjëllore mbi deprimimin demonizues, 2000)

Shtatë fjalët e fundit
"Personazhet Gjon Ukcama, Dominik Rangaj, Mark Daluza, Vincent Martini, Gjin Tanushi, Pal Gjonaj, Lekë Gjebrea, Mehmed Pasha, Mel Haduri, Rosalina Gjebrea, Maria Tanushi e shumë të tjerë përvetësojnë lexuesit që këtë roman mos ta lëshojnë nga dora derisa t’i bijnë fjalisë së fundit.” (H.Hasani, 2003)

Roman, Gjon Buzuku, Prishtinë, 2003

ISBN 9951-08-011-1

Balsamuesit e luleve
"Kohëve të fundit, te disa nga prozatorët tanë më të mirë vjen duke u bërë gjithnjë e më e theksuar fryma eseistike e dokumentare e veprave të tyre, që është një dëshmi e pamohueshme e emancipimit të tyre. Në këtë kuadër do parë edhe librin më të ri të Veli Karahodës Balsamuesit e luleve, shtatë tregimet e të cilit dallohen me një qasje intelektuale realitetit jetësor, sa edhe me një brumë që merret nga një mjedis adekuat shoqëror. Heronjte e këtyre tregimeve cojnë jetën në një mjedis të zymtë, në një atmosferë të terrorit të vazhdueshëm politik, ku ndihet dora e fuqishme e Partisë, që është e pamëshirshme ndaj të gjithë atyre që marrin guximin t’i thyejnë dogmat e saj jo vetëm politike, por edhe estetike... Libri shquhet për rrëfim dinamik, gjuhë të pasur e stil konciz..." (A. Demolli, Fjala, 1995)

Lukrecia
"Dy novelat më të reja të poetit, romansierit dhe eseistit të talentuar Veli Karahoda, dëshmojnë nivelin e lartë të realizimit të lëndës letrare. Është një zgjuarsi e rrallë e perceptimit të botës, të fenomeneve e dukurive jetësore që prodhimin shpirtëror e përthekojnë drejt një cilësie artistike. Në vetëdijen shkrimore, ndër të tjera, shfaqet e tanishmja me karakteristikat më qenësore, ajo vijë e përfytyrimeve të forta, e ngulitur cuditërisht përbrenda temave obsesive [...] Autori mjeshtërisht i përshkruan situatat, detajet, veprimet midis erosit e thanatosit nga një pozicion i qartë i thënies narrative, me një dendësi figurash të projektuara e të skalitura me dije e aftësi perceptuese..." (S. Bashota, Dy novela me domethënie metaforike, 1995)

"Lukrecia edhe një herë përforcon bindjen se në letërsinë shqipe të ditëve tona po konsolidohet një krijues i talentuar me një stil individual tashmë të ravijëzuar, mjeshtër i krijimit të situatave jetësore në të cilat angazhon fuqishëm imagjinatën, erudicionin dhe gjuhën poetike [...] Fuqia ekspresive e fjalës, depërtimi i saj në nënshtresat e vetëdijes, konteksti i ngjarjes si strukturë me mundësi të madhe rrezatimesh kuptimore janë elemente që përherë krijojnë unitetin e prozës së Veli Karahodës, dhe kështu dimensionit eruditiv të saj i shmanget rreziku i mosfunksionimit në planin estetik..." (I. Syla, Prozë e imazheve të dendësuara, 1996)

"S’ka dyshim. Proza e Veli Karahodës është i një burimi të vecantë në letrat tona. Ajo, edhe si gjuhë, edhe si filozofi, edhe si traditë shkrimi, ngulmon në hulumtimin me pasion të të dhënave të natyrës burimore: sociologjike, mitike, parapsikologjike, dokumentare e biografike, me intencë të shpërndërrimit të tyre në njësi të pashkëputshme teksti letrar. Pra, tharm i saj është përjetimi estetik dhe dija e domeneve të ndryshme, kategori këto që pleksen dhe riogranizohen në kontekstin letrar. Ky tip proze buron si erudicion, ndërsa kualifikohet si kreacion... " (K. Rrahmani, Novela Lukrecia e V. Karahodës, 1998)

Klepsidra e verdhë
"Poezia e Veli Karahodës lexuesit do t’i imponohet si për tematikë të specifikuar dhe që dallohet nga transfigurimet e poetëve të tjerë, po ashtu edhe për diskursin e mëvetësishëm dhe perceptimin autentik. Është kjo një poezi që inspirohet nga burime heterogjene: arti dhe piktura në vecanti, e kaluara historike e nocionit të poetit që vështrohet përmes një optike ironizuese, e sotmja që trajtohet me një shtimung sarkastiko-ironik... Prej gjithë kësaj kjo poezi dallohet me prirjen për largimin nga shablloni tradicional i lirikës intimizuese dhe subjektivizuese... Me gjasë poetit më shumë se gjithcka i ka interesuar kufiri midis artit dhe jetës: ai momenti ontologjik kur transfiguracioni artistik i mundëson të qenët veprës artistike. E gjithë poezia e këtij poeti sikur rri pezull në këtë mes hapësirë sa që edhe ajo atmosferë e neutralizuar përmban dicka metafizike, dicka që ndjehet e s’kuptohet... "(R. Musliu, Poezi e vizioneve komplekse, 1993)

Kapitujt: I. Les Paradis artificiels; II. Barbarë heretikët; III. Etiketa - "heretikë"; IV. Pamje nga Golgotha moderne; V. Reptilia; VI. Kulla e Virgjëreshës; VII. Blues për Dukagjinin; VIII. Pikëllimi i Bordos; IX. Madonna Tempe; X. Kopshti i Venerës; XI. Nirvana; XII. Dhe... pamje nga Kështjella Shqip.

Botim i ArtCenter, Prishtinë, 1992

Akademia e veshjes bukur
"Veli Karahoda tërhoqi vëmendjen e publikut lexues dhe të kritikës sonë letrare që me veprën e parë, romanin Kështjella shqip e Kafkës, i cili solli risi, sidomos në planin e procedimeve stilistike letrare dhe të një poetike të re... Edhe në këtë libër (Akademia e veshjes bukur) ky autor ndjek rrugën e njëlloj neosyrealizmi, vecmas në punë punë të mospërfilljes së normës gjuhësore, si shihet edhe nga titulli, por edhe me parime të tjera ... " (A. Konushevci, 1993)

Kapitujt: I. Nesër do të ngriten varresh; II. Pranvera në burgun tim; III. Balsamuesit e luleve; Akademia e veshjes bukur; IV. Pallati me panoramë Universi; V. Shën Maria e gdhendur; VI. Latuesit e mermerit bojëgurkali; VII. Galeria e Bizariteteve.

Botim i Blend AS, Prishtinë, 1993

Panairi i kufomave
"(...) Në eseistikën shqiptare, kritikë dhe, përgjithësisht, në studimet tek ne, deri më tashti, asnjëherë nuk është shtruar në formë të prerë problemi i platformës estetike zhdanoviste. Kjo nuk do të thotë se tendencat e tilla, domethënë të zhdanovizmit si platformë estetike që mbështetet në ekzamplarin e artit të instrumentalizuar, nuk janë mohuar, madje përmes praktikës krijuese, mirëpo në librin e V. Karahodës Panairi i kufomave i gjejmë si tema dhe si cështje që problematizohen... Që nga ideja e Leibnizit për t’u inkuadruar në grupin e mistikëve Rosycrossianëve, të cilët dështojnë për shkak të pamundësisë për ta zëvendësuar Krishtin me një prototip të ngjashëm, e deri te ideja e anonimit, i cili është i detyruar të durojë vlerën dhe vlerësimin e provincës, shtrihet ideja e subjektit dhe e subjektivitetit. Kjo ide-fiksion pastaj përpunohet në shumë mënyra duke nxjerrë në shesh parimin komplementar, idenë e dekonstruksionit. I gjithë angazhimi eseistik i Karahodës është lufta kundër destruksionit dhe afirmimi i dekonstruksionit..." (R. Musliu, Reafirmimi i subjektit, 1993)

"(...) Kryesisht autori merret me cështje të anatemuara duke i shpallur ato me një kureshtje të vecantë dhe duke u dhënë atyre një qasje specifike. Esetë e tij janë të shkruara me një gjuhe të qetë, të zhveshur nga patetika romantike dhe euforia. Thjesht aty mbizotëron një lëndë që është shkarkuar nga paragjykimet dhe tendencat..." (A. Selmani, Flaka e Vëllazërimit, 1993)

Çmime letrare

 * Çmimi letrar vjetor i Rilindjes, për librin Balsamuesit e luleve.
 * Çmimi letrar vjetor Pjetër Bogdani, për librin Lukrecia.
 * Çmimi letrar vjetor LSHK Hivzi Sylejmani, për librin Shtatë fjalët e fundit.

Titujt e veprave
Kështjella shqip e Kafkës, 1991

Klepsidra e verdhë, 1992

Panairi i kufomave, 1992

Akademia e veshjes bukur, 1993

Balsamuesit e luleve, 1994

Lukrecia, 1995

Demonët, 2000

Shtatë fjalët e fundit, 2003

Nyjëza/Referenca
Sh.B._Buzuku

Libri24.com

Veli Karahoda ולי קרהודה Veli Karahoda