Sistemi operativ

Në informatikë, një sistem operativë (shkurtuar në SO, ang. OS, Operating System) është programi kryesor dhe i përgjegjshëm për kontrollin direkt dhe xhestionin e hardware-it, që përbën një kompiuter dhe operacionet basë.

Programet kompjuterike mund të ndahen në dy kategori të mëdha:


 * – programet e sistemit qe drejtojne operacionet e sistemit te perpunimit
 * – programet aplikative qe zgjidhin problemet e perdoruesve te tyre;

Bashkesia e Programeve te Sistemit njihet me emrin Sistemi Operativ (SO).

Qellimi i Sistemit Operativ

 * Drejtimi i burimeve te sistemit te perpunimit
 * Për ta bere me TE LEHTE komunikimin midis personit dhe makines.(kompjuterit)

Aktivitetet e Sistemit Operativ

 * 1) Drejtimi i kujteses masive (file system);
 * 2) Drejtimi I kujteses( memories) RAM;
 * 3) Drejtimi I proceseve;
 * 4) Drejtimi i interfaqes(paraqitja grafike) se perdoruesit;
 * 5) Qasje simultane e shume perdoruesve ne te njejten makine;
 * 6) Egzekutim simultan i shume proceseve mbi te njeten makine.

Struktura e Sistemit Operativ
Sistemet Operative janë pergjithesisht te perbere nga nje bashkesi modulesh, sejcili me nje funksion te percaktuar. Modulet e ndryshme te Sistemit Operativ veprojne midis tyre sipas rregullave te percaktuara ne menyre qe te realizohen funksionet baze te makines.

Menaxhuesi i Proceseve
Eshte moduli qe kontrollon sinkronizimin, nderprerjen dhe riaktivizimin e programeve ne punim te cileve iu atribuohet nje procesor. Drejtimi i proceseve behet ne menyra te ndryshme, ne varesi te tipit te perdorimit qe ben sistemi.

Programi qe kryen shperndarjen e kohes se CPU midis proceseve te ndryshme aktive, ne menyre periodike, quhet Scheduler. Ne rastin e perpunuesve multi-procesore, drejton edhe bashkepunimin midis CPU-ve te ndryshme, te pranishme ne sistem.

Skedarizimi
Politikat e skedarizimit te perdorura nga scheduler janë te grupuara ne dy kategori te medha: Preemptive: CPU-ja ne perdorim nga procesori, mund te hiqet dhe ti kalohet nje procesori tjetr, ne cfaredo momenti;

Jo Preemptive: nese procesi ka filluar perdorimin e CPU-se nuk mund te nderpritet derisa ai vete te ndalet.

Sistemet Mono-Tasking

 * Sistemet Operative qe bejne egzekutimin e nje programi te vetem njihen me emrin mono-tasking;
 * Nuk është e mundur te nderpritet egzekutimi i nje programi për ti dhene CPU-ne nje tjeter programi
 * Jane historikisht Sistemet e para Operative (psh MSDOS).

Sistemet Multi-Tasking
Sistemet Operative qe lejojne egzekutimin e njehershem te shume programeve njihen si multi-tasking (Windows-NT, Linux); Nje program mund te nderpritet dhe CPU-ja i kalohet nje programi tjeter

Sistemet Time-Sharing
Nje evolucion I sitemeve multi-tasking janë sistemet time-sharing. Cdo program ne veprim egzekutohet periodikisht ne intervale te vogla kohe.

Nese shpejtesia e procesorit është mjaft e larte krijohet pershtypja e nje evolucioni paralel te proceseve.

Drejtuesi i Memories

 * Organizimi dhe drejtimi i memories qendrore është aspekti me kritik ne krijimin e nje SO;
 * Drejtuesi i memories është moduli i SO i ngarkuar me shperndarjen e memories ne detyra(task) te ndryshme (për te kryer nje detyre është e nevojshme qe kodi i saj te futet  ne memorie);
 * Kompleksiteti i drejtuesit te memories varet nga tipi i SO;
 * Ne sistemet multi-tasking mund te ngarkohen ne memorie shume programe njekohesisht
 * Problem: si te ndahet hapesira ne menyre optimale

Memoria Virtuale

 * Shpesh memoria nuk është e mjaftueshme për te permbajtur te gjitha kodet e task-eve te ndryshem;
 * Mund te simulohet nje memorie me e madhe qe mban ne  (RAM) vetem pjeset e kodeve dhe te dhenave qe sherbejne ne ate moment;
 * Perdoret koncepti i memories virtuale.
 * Te dhenat e programeve jo ne perdorim mund te hiqen nga memoria qendrore dhe te vendosen ne disk ne zonen e quajtur zona e  swap-it
 * Raporti i dimensioneve te zones swap dhe e RAM-it është 3 : 1 (max);
 * Procesoret moderne posedojne mekanizma hardware për te lehtesuar drejtimin e memories virtuale.

Menaxhuesi(drejtuesi) i Sistemit te File-ve
Drejtuesi i file system-it është moduli I sistemit operativ qe ben drejtimin e informacioneve te memorizuara ne mekanizmat e memories massive. Ky drejtues duhet te garantoje korrektesine dhe koherencen e informacioneve. Ne sistemet shume-perdorues, duhet te vendose ne dispozicion mekanizma te mbrojtjes, ne menyre qe ti lejoje perdoruesve mbrojtjen e te dhenave  nga perdorues  jo te autorizuar.

Funksionet tipike qe duhet te kryhen jane:


 * – Te jepet nje mekanizem për identifikimin e File-ve;
 * – Te jepen metoda oportune ne qasjen e te dhenave;
 * – Te behet transparente struktura fizike e mbeshtetesit te memorizimit;
 * – Implementimi i mekanizmave te mbrojtjes se te dhenave.

Organizimi
Gati te gjithe sistemet oprative perdorin nje organizim hierarkik te Sistemit te Fileve Elementi qe ben rigrupimin e shume file-ve se bashku quhet directory; Bashkesia hierarkike e directory-ve dhe file-ve mund te paraqitet nepermjet  nje skeme grafike te directory-ve

Drejtuesi i Mekanizmave te I/O
Drejtuesi i mekanizmave te I/O është moduli i SO i ngarkuar me dhenien e task-eve mekanizmave qe bejne kerkesen dhe për ti kontrolluar. Nga ata varet cilesia dhe tipi i periferikeve te njohur nga sistemi.

Device Driver
Kontrolli i mekanizmave te I/O behet permes programeve speciale te quajtur Device Driver; device driver realizohen nga prodhuesit e mekanizmave qe njohin shume mire karakteristikat fizike.

Keto programe kryejne keto funksione:
 * Bejne transparente karakteristikat tipike fizike te çdo mekanizmi;
 * Drejtojne komunikimin e signaleve drejt mekanizmave;
 * Drejtojne konfliktet, ne rastin kur dy ose me shume task duan te hyjne njekohesisht ne te njejtin mekanizem.

Interfaqja e perdoruesit
Te gjithe sistemet operative perdorin mekanizma për ta bere sa me te lehte perdorimin e sistemit nga perdoruesi; bashkesia a ketyre mekanizmave te hyrjes ne kompjuter merr emrin e Interfaqes se Perdoruesit
 * Interfaqja tekstuale:
 * Interpreton komanda ( shell )
 * Shembull MS-DOS
 * Interfaqja grafike (me dritare):
 * Output-i i programeve te ndryshme shfaqet ne menyre grafike permes dritareve
 * Perdorimi i design-eve e ben me intuitiv perdorimin e llogariteses;

Sistemet e Pranishem ne Treg
Ne treg janë te pranishem nje sasi e madhe Sistemesh Operative. Ne te kaluaren tendenca e shtepive prodhuese te sistemeve te perpunimit ishte qe te shvillonin sisteme operative për arkitekturene  tyre, tendenca aktuale është ajo a sistemeve operative  te perdorshem  ne platforma te ndryshme. Bejme nje liste te sistemeve me te njohur:

Sisteme si UNIX
Janë sistemet operativë të lidhur me System V, BSD, Linux,Ubuntu.

Microsoft Windows
Është sistemi më i përhapur.

Apple Mac OS X


Betriebssystem Sistema operatibo نظام تشغيل Sistema operativu Аперацыйная сістэма Апэрацыйная сыстэма Операционна система অপারেটিং সিস্টেম Operativni sistem Sistema operatiu Operační systém Òperacjowô systema Styresystem Betriebssystem Λειτουργικό σύστημα Operating system Operaciumo Sistema operativo Operatsioonisüsteem Sistema eragile fa:سیستم عامل Käyttöjärjestelmä Système d'exploitation Córas oibriúcháin Sistema operativo מערכת הפעלה ऑपरेटिंग सिस्टम Operacijski sustav Operációs rendszer Systema de operation Sistem operasi Stýrikerfi Sistema operativo オペレーティングシステム ოპერაციული სისტემა Амалдық жүйе 운영 체제 Pergala xebitandinê Systema administrativum computatri Operacinė sistema Operacionālā sistēma Mpandrindra milina Оперативен систем ഓപ്പറേറ്റിങ്ങ്‌ സിസ്റ്റം Sistem pengendalian Bedriefssysteem Besturingssysteem Operativsystem Operativsystem System operacyjny Sistema operativo Sistem de operare Операционная система Operativni sistem Operating system Operačný systém Operacijski sistem Sistim Operasi Operativsystem இயக்கு தளம் Системаи оператсионӣ ระบบปฏิบัติการ Operating system İşletim sistemi Операційна система عملیاتی نظام Hệ điều hành אפערעיטינג סיסטעם 操作系统 Chok-gia̍p hē-thóng