Isocratis Orationes

100px|right|Çokollata Çokollata është një produkt ushqimor industrial që ka për bazë kakaon. përdoret për ushqim në formë të pastër dhe si gjysmë produkt në industri e kuzhinë. Fjala Çokollata rrjedhë nga pija e parë me përmbajtje të saj Xocóatl (Xócoc: ëmbël; atl: ujë; d.m.th "ujë i ëmbël") e cila prodhohej nga Actekët. Kjo pije ka qenë ujë i përzier me kako, vanile dhe beber Cajen.

Origjina gjuhesore e fjaleve kakao dhe çokollate
Bima Theobroma Cacao (emri shkencor i kakaos) u klasifikua nga Lineu duke patur parasysh emrin dhe perdorimin e tij ne qyteterimet qe e perdornin ne ate kohe: kakaoja ushqimi i perendive. Nje nder gjerat me te cuditshme dhe te perfolura mbi ushqimin e perendive eshte etimologjia e fjaleve kakao dhe cokollate dhe mbi kete jane formuluar shume teori:
 * Kakaoja ne gjuhen e familjeve mikse-zokueane te cilen e flisnin holmeket rreth 1000 p.e.s, shqiptohej kakaua. disa epoka me vone majat, ne kohen e kulmit te tyre(mes shekullit III-X), filluan ta quanin kakau. Ne ate kohe pijes filluan ti hidhnin erza te ndryshme. Per ta sqaruar me mire kete nevojiten disa elemente fonetike. Ne gjuhen nahuatl qe ishte gjuha e athershme e majave, "tl" shqiptohej "te" dhe "ch" tingellonte si "c" e bute. Theksi binte gjithmone mbi rrokjen e parafundit. Majat e pelqenin shume pijen e kakaos me uje te nxehte. Ujit i thonin haa, e nxehte thuhej chacau. Pija e kakaos merrte emrin chacahaa. Sinonimo i kakau-t ishte chocol prej nga lindi dhe fjala chocolhaa, e cila eshte e para qe i afrohet me shume fjales spanjolle chocolate. Keshtu arrijme te pushtimet spanjolle te gjysmes se dyte te shekullit XVI ku konsumohej nje pije me kakao (cacahuatl) dhe "pochotl" e cila merrte emrin "chocolatl"("chocol" nga rrenja e majave dhe "atl" rrenje azteke qe do te thote uje). Por pse spanjollet preferuan fjalen "chocolatl"? Kjo varet nga fakti qe fjalet e nje gjuhe mund te kene kuptim dhe tingull tjeter ne nje tjeter gjuhe. Termi "kaka" ne spanjisht eshte nje shprehje banale, e cila lidhet me fekalet dhe nuk mund te tolerohej nje tingull i tille per te mertuar nje pije e cila konsumohej me shume nga aristokracie dhe fisnikeria e vendit, sidomos nese i referohej nje pije te erret, kafe dhe te hidhur.
 * Nje teori e dyte thote se fjala e ka prejardhjen nga perendia azteke Kuetzalkoatl, i cili sipas legjendes i dhuroi njerezve faren e kakaos per te krijuar nje pije te hidhur, energjike dhe afrodiziake. Sipas kesaj teorie ketu merr origjine emri i fares kakahuatl dhe me vone cokollate.
 * Nje tjeter teori, e cila duket si me pak e besueshme, merr nisme nga etimologjia e propozuar nga Thomas Gage (shume e perdorur ne fushen gastronomike), ne te cilen termi atl i bashkangjitet atij Choco, onomatope qe tregon se ai prodhohet e rrihet nga nje shkop i vecante(molinilo).

Historia e kakaos dhe cokollates
Bima e kakaos ka origjine antike dhe sipas disa studimeve botanike mendohet te kete qene e pranishme mbi 6000 vjet me pare ne lumenjte Amazona dhe Orinoko. Bujqit e pare qe filluan ta kultivonin bimen e kakos ishin majat rreth vitit 1000 p.l.k. Tokat qe shtrihen mes gadishullit Jukatan, Ciapasit dhe bregut paqesor te Guatemales ishin te paret qe pane fillimin e historise se kakaos dhe bashke me te, te cokollates. Legjenda thote se kultura e kakaos u zhvillua nga mbreti i trete Maja: Hunaphu. Nje tjeter legjende, kesaj radhe azteke thote qe ne kohe te hershme nje princeshe iu la nga i shoqi i nisur per ne lufte, nje thesar i madh; kur erdhen armiqte princesha nuk pranoi te tregonte se ku e kishte fshehur thesarin dhe per kete e vrane; nga gjaku i saj lindi bima e kakaos, farat e se ciles jane te hidhura si vuajtja, por ne te njejten kohe te forta dhe emocionuese si virtytet e saj. Le ti kthehemi historise, me vone Majat dhe Azteket filluan kultivimin e kakaos dhe me vone te prodhonin cokollate; cokollaten e lidhnin Xokikuetzalin, perendeshen e fertilitetit. Sipas vlerave mistike e fetare kakaoja konsumohej nga elita gjate ceremonive te rendesishme, ofrohej me flake si sakrifice ndja hyjnive dhe ndonjehere perzjehej me gjakun e prifterinjve. Si prova te kesaj jane gjetur shume piktura te bimes se kakaos neper vazo dhe kode Maja. Pervec perdorimit liturgjik e ceremonial, ne Amerika cokollata perdorej si pije e quajtur ksokoatl, shpesh e aromatizuar me vanilje, spec djeges e piper. Kjo pije perftohej e ftohte ose e nxehte duke i shtuar uje ose perberes te tjere si mielli e mineralet. Nje tjeter menyre pregatitje ishte duke i shtuar cokollates miell misri dhe mjalte. Karakteristika e saj paresore ishte shkuma, e cila ne antikitet perftohej duke e kaluar disa here nga nje ene ne tjetren. Pas pushtimit spanjoll filli te perdorej "dybeku"(molinilo) i cili levizej poshte e lart dhe keshtu arrihej me shpejt shkuma aq e deshiruar. Nuk mund te mos vihet re koincidenca e menyres se pregatitjes te pijes se kakaos me traditen afrikane te pregatitjes se cajit (tre cikle te njepasnjeshem pregatitje, cdonjeri prej te cileve perftohet nga zjerja e gjetheve te cajit, perzjerja e perseritur deri ne arritjen e shkumes). Ksokoatl-i kishte si efekt lehtesimin e ndjesise se lodhjes gje qe lidhej me teobrominen qe permbante. Ai ishte nje artikull luksi ne gjithe Ameriken qendrore pre-kolumbiane; farat e kakaos perdoreshin si monedhe dhe si njesi matese: ne thesarin e perandorit Motekuhzoma(me i njohur si Montezuma gjendeshin thuajse nje miliarde te tilla. Thuhet se ksokoatl-i kishte nje shije te shkelqyer. Hoze de Akosta, nje misionar jezuit spanjoll qe jetoi ne Peru dhe me pas ne Meksike ne fundin e shek.XVI shkruante: Jo e shijshme per ata qe nuk e njohin, me nje shkume ne siperfaqe qe nuk ka aspak shije te mire, Gjithsese eshte nje pije shume e vleresuar nga indianet, te cilet e perdorin per te nderuar fisniket qe pershkojne vendin e tyre. Spanjollet, si burrat dhe grate, te cilet jane mesuar me vendin jane shume xheloze per kete Cokollate. Thone se pregatisin shume lloje, te ngrohta, te ftohta, te vakta dhe se i fusin shume erza; bejne me te dhe nje brum qe sipas tyre eshte i mire per stomakun dhe kunder gelbazes. Vetem ne vitin 1502 kakaoja u njoh nga qyteterimi evropina: Kristofor Kolombi gjate udhetimit te tij te katert e te fundit ne Amerike zbarkoi ne Honduras ku pati rastin te provonte nje pije me baze kakaoje; ne kthim mori me vete disa fara kakaoje per tia treguar Ferdinandit dhe Izabeles se Spanjes, por nuk i dha asnje rendesi zbulimit. Vetem me Hernando de Soto u arrit futja e kakaos ne Europe ne menyre te perhapur, ishte viti 1519. Ai arriti ne Amerike nga Spanja dhe popullsia e vendit e kujtoi per perendine Kutzalkoatl, i cili sipas legjendes duhej te kthehej pikerisht ne ate vit. Perandori Montezuma e priti krahehapur dhe i ofroi nje plantacion te tere me kakao. Ngarkesa e pare e dokumentuar e cokollates drejt Europes me qellim tregtar udhetoi mbi nje anije nga Verzkruzi ne Sevilje ne 1585 (ne Sevilje ndodhej Keshilli Mbreteror i Indive nepermjet te cilit kurora spanjolle kontrollonte te gjitha trafiqet tregtare, administrimin, aspektet ushtarake dhe fetare te kolonive te veta pertej oqeanit.) Cokollata sherebehej gjithmone si pije, por evropianet dhe sidomos urdherat murgjerore spanjolle, te cilat kishin nje pervoje te gjate me mishelat, i shtuan vaniljen dhe sheqerin per ti hequr shijen e hidhur dhe ia hoqen piperin dhe specin djeges. Gjate gjithe viteve 500 cokollata mbeti nje ekskluzivitet i Spanjes e cila ia zgjeroi kultivimin. Vetem ne vitet 600, nepermjet Toskanes, kakaoja arriti ne Itali me ane te tregtarit fiorentinas Antonio Carletti, dhe ne 1615 ne gjithe Europen. Gjurmet e lidhjes se vjeter te Firences me cokollaten gjenden ne disa libra te Biblotekes Kombetare Qendrore te Firences, ku gjenden deshmi te shumta te shkruare duke filluar nga viti 1600 me nje debat mbi cokollaten dhe konsumin e saj. Gjithmone ne Firence, nga viti 1680 gjenden gjurme te shkruara mbi temen e cokollates. Ne 1680-en botohet "Ndryshimet mes ushqimit dhe cokollates..."(Giovan Battista Gautieri) te cilin e ndjekin ne 1728: "Mendime rreth perdorimit te cokollates", "Leter ku ekzaminohen arsyetimet  e autorit te mendimeve te para rreth perdorimit te cokollates", "Leksione akademike mbi cokollaten" dhe "Mendime te tjera rreth natyres dhe perdorimit te cokollates" nga autore te ndryshem. Ne shek. XVII u kthye ne nje luks mes fisnikeve te Europes dhe hollandezet, lundrues e zotet, ia moren Spanjes kontrollin boteror. Ne Venecian e viteve 700 lindnin dyqanet e para te kafese, paraardhesit e bareve te sotem; ato ishin sigurisht dhe dyqane cokollate dhe ishin ne gare per te ndryshuar recetat ekzistuese duke shpikur te reja. Ne vitin 1790 Gazeta Veneciane dokumentoi perhapjen e produktit. Deri ne fund te shek. XVIII cokollata konsiderohej si sheruese ndaj cdogjeje dhe mendohej me veti mrekulliberese. Brazili, Martinika dhe Filipinet e rriten kultivimin e kakaos; ne te njejten kohe shume qytete evropiane u shquan per perpunimin e cokollates; nje shembull ishte Torino i cili kishte nje prodhim prej 350 Kg ne dite, pjesa me e madhe eksportohej ne Austri, Svicer, Gjermani dhe France ku pak nga pak pregatitja e pijeve te cokollates u kthye ne nje pasion. Ne fund te shek. XVIII cokollata e pare e ngurte sic e hame sot, u shpik ne Torino nga Doret-i. Ne 1802 Bozzelli shpiku nje makineri per ta rafinuar brumin e kakaos e per ta perzjere me sheqer e vanilje. Duhet te vinte viti 1820 qe sistemi te vihej ne pune dhe kubi i pare i cokollates u prodhua ne Angli. Ne vitin 1826 Pierre Paul Caffarel filloi prodhimin e cokollates ne sasi te medha fale nje makinerie te re e cila mund te prodhonte mbi 300kg cokollate ne dite. Ne 1828 hollandezi Conrad J. van Houten e shpejtoi metoden e nxjerrjes se yndyres nga farat e kakaos duke i transformua ne kakao plihur dhe gjalp kakaoje. Zhvilloi gjithashtu te ashtuquajturin "proces hollandez" i cili konsiston ne trajtimin e kakaos me alkale per ti hequr shijene e hidhur. Keto trajtime bene te mundur prodhimin e cokollates si ajo e sotmja. Cokollata e pare me permasa me te medha se ajo e Doretit u prodhua ne 1847 nga Joseph Fry. Ne 1852-shin ne torino Michele Prochet filloi te perzjente kakaon me lajthi te shtypura e te pjekura duke krijuar brumin Gianduia. Daniel Peter nje fabrikant sviceran qirinjsh u bashkua me te vjehrrin per te prodhuar cokollate. Ne 1867 filluan te fusnin edhe qumeshtin si perberes dhe nxorren ne treg cokollaten me qumesht ne vitin 1875. Per te larhuar ujin nga qumeshti ne menyre qe cokollate te ruhej me gjate u ndihmuna nga nje fqinj, fabrikant ushqimesh per femije me emrin Henri Nestlè. Rudolph Lindt shpiku procesin e quajtur "conching" i cili konsiston ne mbajtjen per nje kohe te gjate te cokollates se shkrire per ta bere mishelen homogjene. Kakaoja ka qene dhe arsye luftimesh te vazhdueshme financiare mes eksportuesve te medhenj (Afrika dhe Brazili) dhe tregjet bleres (Europa dhe SHBA). Fillimisht ngritja artificiale e cmimeve shkaktoi nje forme bojkoti tregtar, qe me pas u shtyp nga nevojat e luftes se dyte boterore. Pasi mbaroi lufta, prodhimi u ul, kjo per shkak te semundjeve dhe plakjes se plantacioneve, simptome e nje drejtimi te keq. Vlera tregtare e prodhimit amerikan (sidomos ne Meksike dhe Guatemale) e kaloi dhe ate afrikan. Ne Itali, rajoni i Torinos prodhonte 40% te prodhimit italian, nje volum prej 85000 tonelatash ne vit. Ne 1946 Pietro Ferrero shpiku nje krem me cokollate dhe lajthi me qellimi per ti shitur disa kile pasticiereve: produkti pati nje sukses shume me te madh nga cpritej dhe disa vjet me vone, ne vitin 1964 lindi Cokokremi i cili u be i famshem ne te gjithe boten

Çokollata si ëmbësirë
Çokollata eshte nje embelsire e krijuar nga bimet e kakaos (theobroma cacao, shume e perhapur dhe e konsumuar ne mbare boten. Pregatitet duke u nisur nga gjalpi i kakaos (pjesa e yndyrshme e bimes se kakaos, shtohet pluhur farash kakaoje, sheqer dhe perberes te tjere sipas fakultative, si qumeshti, bajamet, lajthite dhe erza te tjera. Cokollata prodhohet ne shume forma; me e zakonshmja eshte ajo drejtkendore por edhe ne menyre industriale edhe artizanale cokollates mund ti jepen shume forma sidomos ne raste festash. Pervec kesaj cokollata eshte nje perberes i shume emelsirave: akullore, torta, biskota, pudingje etj. Cokollata e nxehte eshte e nje pije baza e se ciles eshte pluhuri i fares se kakaos.

Perzjerja
Duke u nisur nga perberesi baze brumi i kakaos, i perftuar nga farat e kakaos, shtohen perberesit e tjere: Shpesh shtohet edhe lecitina qe vepron si zbutesi duke i homogjenizuar perberesit. Prodhues te ndryshem i fusin variante personale recetave baze per te dalluar marken. Cokollata e zeze me e cmuar arrin deri ne 70% cokollate(pluhur dhe gjalp). Brumi me pas kalon ne rafineri.
 * Cokollata e zeze: brume kakaoje, gjalp kakaoje, sheqer dhe vanilje.
 * Cokollata me qumesht: si me siper por shtohet qumesht leng ose pluhur.
 * Cokollata e bardhe: gjalp kakaoje, sheqer, vanilje, qumesht leng ose pluhur.

Çokolatizimi
Stadi i parafundit quhet "conching". konsiston ne perzjerjen per nje kohe te gjate ne makineri te posaçme duke shtuar here pas here gjalp kakaoje. Kjo duhet te ndodhe ne temperature te kontrolluar qe mishela te qendroje e lenget dhe perberesit te marrin permasat e gjuhes. Çokollatat me te çmuara trajtohen ne kete menyre per me shume se nje jave. Pasi mbaron ky stad, çokollata ruhet neper serbatore ne 45-50 gradë celzius.

Temperimi
Duke qene se gjalpi i kakaos tenton te kristalizohet ne menyre te crregullt, masa e cokollates ftohet me kujdes ne menyre qe te arrihet kristalizimi i deshiruar, ai qe prodhon nje cokollate qe thyhet por qe ne te njejten kohe shkrihet butesisht. Per te arritur kete masa e cokollates ftohet gradualisht nga 45 ne 27 grade, pastaj ringrohet deri ne 37 grade dhe me pas ftohet derisa te behet e ngurte.

Ndertimi kimik i kakaos dhe cokollates
Theoborma Cacao eshte nje kaleidoskop i vertete kimik, ashtu si caji dhe kafeja; vedni i kakaos ne dieten ushqimore nuk ndryshon shume me vendin e dy te tjerave. Njohja e kakaos e ka bere qe te klasifikohet tek ushqimet "nervore". Ajo mund te konsiderohet krysisht si ushqim energjik, ka veprim stimulues mbi sistemin nervor dhe ne oreks. Aromat dhe substancat teobromike (1-2%) i japin kakaos nje veprim stimulues, fuqizues e tonifikues. Yndyra e kakaos eshte 94,5% e tretshme. Kjo shkalle tretshmerie lidhet me pranine e acideve lyrore te pangopur me veprim te ngjashem me vitaminat, te cilet favorizojne funksionimin e melcise dhe nderhyjne ne menyre aktive ne shkambimin e lyrave. Gjendet edhe nje sasi e madhe azoti edhe pse jo plotesisht proteinor; ky element vihet menjane nga teobromina. Kakaoja permban edhe nje sasi te vogel tanine e cila kombinohet me pigmentin e kuq te kakaos. Skematikisht, kokrriza perfundimtare permban:
 * 50% lende yndyrore (gjalp kakaoje), por permasat varen nga kultivimi.
 * Pjesa e ngurte (pluhuri i kakaos) ka 10% proteina dhe amidon.
 * Brenda pjeses yndyrore dhe asaj te thate gjenden me mijra substanca qe kane efekte nga me te ndryshmet ne organizem: serotonina, fenilaetilamina etk.

Çokollata dhe personazhet historike
Cokollata ka qene nje pasion i shume personazheve historike, mes tyre mbreter, perandore, muzikante, shkrimtare dhe Pape.
 * Papa Piu V megjithese ne disa aspekte ishte i palekundhshem, ne vitin 1569 beri buje duke lejuar konsumimin e nje filxhani cokollate ne periudhat e kreshmes, duke e justifikuar me faktin se ishte leng.
 * Madame de Maintenon gruaja e Mbretit Diell
 * Mikeshat e Luigjit XV
 * Maria Antonieta bashkeshorte e Luigjit XVI, e cila udhetonte gjithmone me cokollaten e saj personale.
 * Volteri pinte nje duzine filxhana me cokollate ne dite per te luftuar dobesine e pleqerise.
 * Carlo Goldoni ne komedite e tij e levdon shume.
 * Xhakomo Kazanova e perdorte per efekte afrodiziake.
 * Volfgang Amadeus Mozart i ka kenduar cokollates.
 * Vlejne te permenden edhe Cajkovski, Shtrausi, Stendali, Gete etj.

Sjokolade Шоколад Chokolad Xocolata Čokoláda Siocled Chokolade schokolade Chocolate Ĉokolado Chocolate Txokolate Suklaa Chocolat Seacláid Chocolate שוקולד Cokelat Chokolado Cioccolato チョコレート Šokoladas Chocolade Sjokolade Sjokolade Czekolada Chocolate Чоколада (храна) Choklad சாக்கலேட் Tsokolate 巧克力