Ndërtimi i fjalorit

Ndërtimi i fjalorit është termë përfshirës i teknikave të ndërtimeve të fjalorëve.

Zakonisht fjalorët ndërtohen në disa teknika vetjake duke mos përjashtuar edhe skema të përgjithëshe që përdoren nga autorë të ndryshëm. Varrësisht nga qëllimi i fjalorit ato edhe ndryshojnë.

Si do që të jetë, zakonisht në fletat e para të fjalorëve gjenden shpjegime të cilat lexuesit në njëfarë mënyre i tregojnë përdorimin e fjalorit.

Secila gjuhë ka karakteristikat e veta, për këtë edhe pjesë të metodave janë të ndryshme. Të gjitha këto metoda e kanë një gjë të përbashkët, mbledhjen e një numri të caktuara të fjalëve në një libër.

Ndërtimi i fjalorit të gjuhës shqipe
Fjalorët në gjuhën shqipe varësisht nga qëllimi i përdorimit dallojnë edhe për nga teknika e përdorur. Kryesisht këto teknika kanë disa veprime të ngjajshme siq janë:

Trungu i fjalës

 * Fjalët në fjalorë jepen në krye të rreshtit sipas rendit alfabeik. Renditja e falëve që kanë përbërje të njëjtë fonetike në trajat përfaqsuese bëhet sipas rendit të pjesëve të ligjëratës, që zbatohet sot (aktualisht) në gramatikat e gjuhës shqipe (më parë vihet emri, pastaj mbiemri ose ndajfolja etj.);p.sh.:
 * SHQIPTÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT.
 * SHQIPTÁR,~E mb.

, ku shkurtimet si: m. sh. etj. si dhe shenjat paraqiten në fletat para fillimit të shkronjës A të fjalorit.
 * Në krye të rreshtit, veç fjalëve të mëvetësishme, vihen edhe disa njësi tjera e trajta fjalësh. p.sh.:
 * CAKTÓHEM. Pës. e CAKTOJ.
 * RRËMIHET. Pës. e RRËMIH.


 * Fjalët në krye jepen në trajtën përfaqësuese; veç trajtës përfaqësuese jepen edhe trajtat kryesore plotësuese. Pas tyre vihen shënimet gramatikore e stilistike dhe shënimet për fushën e përdorimit. Nyjat e përparme të mbiemrave dhe të disa emrave e përemërave me nyje jepen pas trajtës përfaqsuese ose pas trajtave plotësuese; ato nuk merren parasysh ër renditjen alfabetike; p.sh.:
 * BÚKUR (i,e) mb.
 * KËNDSH/ËM (i), ~ME (e) mb.
 * HËN/Ë,~A (e) f. sh. ~A, ~AT (të).


 * Homonimet e mirëfillta jepen si fjalë më vete dhe dallohen me shifra romake. p.sh.:
 * AH,~U I m. sh. ~E, ~ET bot. Dru gjethor...
 * AH,~U II m. sh. ~E, ~ET Britma që del...
 * AH,~U III m. shih. HAK,~U.


 * Variantet fonetiko-morfologjike të së njëjtës fjalë, që kanë një përdorim pak a shumë të njëllojtë, jepsen së bashu, duke vënë në fillm variantin që aktualisht është disi mi përhapur. P.sh.:
 * PORTOKÁ/LL,~LLI f. sh. ~J, ~JTË dhe
 * PORTOKÁLL/E,~JA f. sh. ~E, ~ET.


 * Veç trajtave plotësuese dhe shënimeve gramatikore e stilistike, disa fjalëve u shtohen, sipas rastit, edhe shënime plotësuese për shqiptimin a përdorimin. Shënime të tilla vihen për të njëjtat arsye edhe te kuptimet të veçanta të fjalëve, si dhe te disa njësi frazelogjike (p.sh. fjalët dikujt, dikë, diçka, diçkaje, që treojnë drejtimin gramatikorë etj.). P.sh.:
 * SMT [lexo: sëmëtë], ~JA f.
 * MESHÓLLË [lexo: mes-hollë], mb.
 * * iu zbut gjaku dikujt iu ul zemërimi dikujt,...


 * Nuk vihen si fjaë të veçanta, por përfshihen në rendin e kuptimeve disa përdorime emërore, mbiemërore e ndajfoljore. P.sh.:
 * FAQEKÚQ,~E mb. 1. .... 4. Përd. em. sipas kuptimeve të mbiemrit.


 * Në të gjithë fjalorin zbatohen rregullat e drejtëshkrimit të njësuar, sipas vendimeve të Kongresit të drejtëshkrimi ë Gjuhës Shqipe. Për fjalë të veçanta e për disa çerdhe fjalësh bëhen plotësime saktësime në frymen e parimeve të përgjithshme e të rregullave themelore të Drejtshkrimit të juhës shqipe.
 * Theksi shënohet vetëm në trajten përfaqsuese tek të gjitha fjalët që kanë më shumë se një rrokje, tek trajta me temë tjetër dhe tek trajtat plotësuese që plotësojnë ndryshime të zanorës së temës ose lëvizjes së theksit; p.sh:
 * ERRËS/ÓJ kal. ~ÓVA, ~ÚAR.
 * BIEI jokal. RÁSHË, R´ËNË.


 * Fjalët e përbëra, që sipas drejtëshkrimit shkruhen me vizë në mes dhe kanë gjymtyrë me dy a më shumë rrokje. P.sh:
 * FÍJE-FÍJE ndajf.

Artikulli
Çdo fjalë në fjalor trajtohet si njësi e pandarë leksiko-semantike e fonetiko-gramatikore dhe formon një artikull të veçantë me kuptimet e përdorimet e saj.

Pjesa e parë e artikullit përfshinë fjalën në trajten përfaqësuese e trajtat e saj plotësuese, shpjegimet e kuptimeve të fjalës dhe thëniet për çdo kuptim. Pjesa e dytë përfshin frazelogjinë gjuhësore e të ashtëquajturën frazlogji letërare, bashkëlidhjet e qëndrueshme gramatikore, emërtimet e pathjeshta dhe togjet tjera, që nuk kanë lidhje të drejtpërdrejta e të qarta në kohën e sotme me asnjë nga kuptimet e shpjeguara në pjesën e parë.

Çdo ndryshim në trajten përfaqësuese ose në trajtat ploësuese të fjalëve pasqyrohet në krye të artikullitpër çdo fjalë ose te kuptimet e veçanta.

Pjesa e ndryshueshëme e trajtës përfaqësuese të fjalës ndahet nga pjesa e pandryshueshme me një vizë të pjerrët "/" dhe i shtohet drejtpërdrejt kësaj pjese, e cila në trajtat tjera përfaqësohet nga jë vijë e lakuar "−";p.sh.:
 * ÉM/ËR,−RI m. sh. −RA, −RAT (lexo: emër, emri m. sh. emra, emrat}

Kur trajtat plotësuese të fjalës janë krejt të parregullta ose të ndryshme, atëherë ato jepen të plota. P.sh:
 * KA,−U m. sh. QE, QÉTË

Trajta plotësuese vihet edhe tek emërzimet që jepen te mbiemrat përkatës në kuptime të veçanta;p.sh:
 * ÉGËR (i,e) mb. 1. ... ... ...11. si em. ~, ~IT (të) as.

Shpjegimi i kuptimeve
Shpjegimet e kuptimeve të fjalëve e të njësive frazelogjike në fjalorë kanë karakter gjuhësorë (filologjik) dhe jo enciklopedik. Ato synojnë të jenë të plota e të përpikta dhe sa më të thjeshta e të qarta.

Kuprimet renditen sipas lidhjeve dhe varësisë që kanë ndërmjet tyre. Zakonisht vihet kuptimi më i përgjithshëm e më i njohur. Nuancat brenda një kuptimi ndahen në pikëpresje.

Sinonimet
Sinonimet në fjalorë përdoren si mjete të drejtëpërdrejta dhe si mjete plotësuese të shpjeimit.

Si mjete të drejtëpërdrejta jepen kur shpjegohet një variant fjalëformues ose një fjalë e huaj që ende nuk ka dalë nga përdorimi, por që mund të zëvendësohet me fjalën shqipe, kur fjala ka ngjyrim të qartë stillistik, është e vjetër e krahinore në krahasim me një tjetër ose kur një variant leksikor çfardo përdoret më pak se tjetër më i përhapur etj. psh:
 * DHASKÁL,~I m. DHASKËNJ, DHASKËNITË. 1. vjet. Mësues.
 * GACULLIN/Ë,~A f.sh. ~A, ~AT zool., krahin. Xixëllonjë

Kjo do të thotë se edhe fjala e parë jeton në gjuhën në një fush a stil të caktuar, por këshillohet të përdoret më shumë fjala që jepet si sinonim (fjala që epet si sinonm i saj dhe që është shpjeguar në vendin e vet)

Si mjetë plotësues sinonimet përdoren brenda shpjegimeve ose në fund të tyre dhe ndahen, sipas rastit, me presje a me pikëpresje. Si rregull vihen sinonimet më të njohura të fjalë më pak të njohura, më përjashtim të rasteve kur sinonimi më pak i njohur vihet te jë më i njohur me qëllim që të këshillohet zëvendësimi i tij.

Antonimet
Si mjete plotësuese të shpjegimit përdoren edhe antonimet e mirëfillta, që jepën në fund të shpjegimeve me shkurtimin kund.

Shpjegimet e përkufizimeve
Në disa raste shpjegimet e përkufizimeve, për t´u bërë sa më të qarta e të kapëshme, plotësohen edhe me elemente të tjera, si simboli për elementet kimike, shkurtimi për njësit e masave, shembujt për disa mjete fjalëformuese ose për disa tipa fjalësh, për disa figura të stilistikësletrare.;p.sh:
 * FOSFÓR,~I m.kim. Element i thjeshtë kimik, .... (simboli P); ...

Referimet
Me referime (me shënimin shih ose shih te) jepen ato fjalë, kuptime, njësi frazelogjike e emërtime të pathjeshta që nuk përdoren sot realisht ose që nuk këshillohe të përdoren, që janë variante fonetike a fjalëformuese të ngushta, fjalë të huaja, të vjetruara etj. ose që i përgjrgjen vetëm një kuptimi a një numri të kufizuar kuptimsh të njësisë ku refrohet; p.sh.:
 * ANGAZHÍM,~I m.sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi .... 2. shih ZOTIM, ~I.
 * ARITMETIKÓR,~E mb. shih ARITMETIK,~E

Kjo zakonisht do të thotë që këshilloet të përdoret rreullisht fjala a shpehja, tek e cila bëhet referimi.

Kur fjala bazë e një çerdheje është dhënë me referim te një fjalë tjetër, edhe fjalët e prejardhura prej saj a që lidhen me të nga pikëpamja fjalëformuese jepenm me refeim drejtëpërdrejt të fjalët përkatëse të çerdhes tjetër;.p.sh.:
 * FERMÉNT,~I m.sh. ~E, ~ET. shih THARM,~I
 * FERMENTÍM,~I m.sh. ~E, ~ET, shih THARMËTIM,~I

Shprehjet e përgjithësuara
Për disa klasë e grupe fjalësh me lidhje fjalëformuese, në vend të shpjegimit përdoren shprehjet e përgjithësuara (edhe me shurtime), që i lidhin ato me fjalët e tjera të sheguara plotësisht, Mënyra të tilla përdoren:
 * a) Për emërat prejfoljorë me kuptimin e veprimit, të gjendjesatë rrejdhimit të veprimit sipas kuptimeve të foljeve përkatëse, të cilat shpjegohen sipas rastit, me shprehjet <>;<>;<>;<>;p.sh.:
 * ÍKJ/E,~A f.sh.~E, ~ET Veprimi sipas kuptiit të foljes IKI.


 * b) Për emrat e gjinisë femërore, të prejardhur nga emrat e gjinisë mashkullore të njerzëve sipas mjeshtërisë, sipas tipareve fizike e morale, sipas vendit të banimit etj., të cilët shpjegohen me shprehje të shkurtuara <;p.sh.:
 * MJÉK/E,~JA f.sh. ~E, ~ET. Fem. e MJEK,~U


 * c)Për emrat me prejardhur me kuptimin zvogëlues, që shpjegohen me shprehje të shkurta <>;p.sh:
 * FÁRËZ,~A f.sh. ~A, ~AT. Zvog. e FAR/Ë, ~AI,4.


 * ç)Për përdorimet emërore, mbiemërore, ndajfoljore etj. që shpjegojnë me shprehjet <> etj.
 * d)Për trajtat me temë tjetër nga ajo e trajtave përfaqësuese të emrave, të foljeve e të përemrave, që shpjegohen sipas rastit, me shprehjet e shkurtuara <>; <>; <> etj.p.sh.:
 * RÁSHË, Kr.thj e BIEI.


 * dh) Për foljet në diatezën pësorem që shpjegohet me shprehjen e shkurtuar <>;p.sh:
 * FAQŐSET. Pës. e FAQOS.


 * e)Për foljet pavetore (a kuptime pavetore), që dalin ga foljet joalimtare dhe që shpjegohen m shprehjet e shkurtuara <>; <>;p.sh.:
 * FILLÓHET vetv. 1. Pavet. e FILLOJ

Togëfjalshi
Kur një fjalë përdoret vetëm e lidhur me një fjalë tjetër, atëherë shpjegohet gjithë togëfjalëshi;. p.sh.:
 * CÁKTHI ndajf. Luaj cakthi: luaj doçe.

Parafjalët
Te parafjalët me shumë kupime, për ta thjeshtuar shpjegimin, pjesa e përbashkët e përkufizimit të kuptimit jepet që në krye;p.sh.:
 * NGA. 1. ndajf. .... II. parafj. ...

Njësitë frazelogjike dhe njësit tjera
Shpjegimi i njësive frazelogjike dhe i njësive të tjera që vihen pas yllit (*) bëhet sipas parimeve të shpjegimit të fjalëve, në përputje me klasën e tyre leksiko gramatikore. Kur ato kanë më shumë se një kuptim, ndarja e kuptimeve shënohet me shkroja: a)...; b)...; etj. Shpjegimet plotësuese jepen edhe te disa thënje, kuptimi i të cilave nuk del plotësisht i qartë nga shpjegimi i fjalës me të cilen lidhen.

Shkurtimet dhe shenjat

 * Artikulli kryesorë Tabela e shkurtimeve te fjalorët e shqipes

Në fjalorë për fjalët, për kuptimet, për togjet e fjalëve, për razelogjinë dhe për disa thënie jepen edhe shkurtime të ndryshme. Si p.sh.:

Për pjesët e ligjëratës dhe për kategoritë e kuptimet gramatikore, për llojet dhe kufizimet e kuptimeve, për veçorit stilistke sipas ligjërimeve dhe për sferat e përdorimit, për ngjyrimet emocionale e shprehëse etj.

Të gjitha shkurtimet zbërthehen në një listë të veçantë, ndërsa kuptimet e tyre shpjegohen në fjalor në vendin e vete.

Kur fjala, kuptimi a togu i fjalëve përdoret në dy-tri fusha të ndryshme ose ka dy-tri vlera stilistike e të përdorimit njëkohësisht, shoqërohet me të gjitha shkurtimet përkatëse të dara me presje; p.sh.:
 * ARÁSHK/Ë,~A f.sh. ~A, ~AT bot., krahin. Panxhar ...

Kur fjala, kuptimi ose togu i fjalëve e karakter terminologjik përdoret në dy a më shumë fusha të shkenës e të teknikës, zakonisht shoqërohet me shkurtimin spec.;p.sh.:
 * BAKTERMBÝTËS,~E mb. spec. 1. ...

Për fjalët e urta zakoisht përdoret shkurtimi fj.u. në kuptimin më të gjërë të shpjegues.

Te njësit frazologjike nuk vihet shënimi bised., pasi dihet që shumica e tyre i përkasin ligjërimit bisedor. Po ashtu edhe te fjalët e të njësit frazelogjike me burim krahinor, që janë formime të bukura popullore dhe i shërbejnë pasurimit të gjuhës letrare, nuk vihet shënimi krah.. Ky shënim vihet te fjalët, te kuptimet a te njësit frazeologjike që nuk i kanë kapërcyer kufinjtë e një të folmeje. Shkurtimi arb. vihet atëherë kur fjala përdoret vetëm në të folmet arbëreshe dhe ky burim dihet me siguri.

Shenjat
Si elemente përcjellësve gjatë ndërtimit të fjalorit dhe si elemente shpjeguese të fjalort përdoren edhe disa shenja, si vija e lakuar horizontale (~), që përfaqson pjesën e pandryshueshme të fjalës, katrori ([]), që vihet në të dy anët e një shembulli në trajtë dialogu, ylli (*), që vihet në krye të pjesës së dytë të artikullit për çdo fjalë etj. Pasqyra e plotë e shenjave dhe shpjegimi i tyre jepet menjëhe pas istës së shkurtimeve.

Burimi i të dhënave

 * Fjalor i Gjuhës së Sotme Shqipe - Tiranë, 1980