Shpërthime në Londër

right|230px Shah (nga persishtja shah - mbretë) është lojë strategjike për dy lojtarë e luajtur mbi tabelë. Në këtë lojë vetëm ngjyrat e figurave, që përcaktojnë filluesin e lojës, i takojnë fatit, kurse të gjitha veprimet tjera i mbesin aftësive mendore të lojtarëve. Qëllimi i lojës së shahut është marrja e figurës së mbretit të kundërshtarit.

Loja
Loja e shahut klasifikohet në lojërat në tabelë, dhe në Evropë është e njohur me këtë emër. Në Azi luhen lojëra të ngjashme me të, si lojërat xiangqi, shogi dhe makruk. Shahu luhet për argëtim dhe si garë sportive në federata të ndryshme të shahut anë e mbanë botës. Në kohën e internetit mbahen edhe turne virtuale, lojërat e të cilave luhen me E-mail ose ndonjë metodë tjetër që ofron teknologjia e internetit. Loja e shahut është po ashtu e njohur për probleme që ofrohen për zgjedhje nga të interesuarit. Për këtë temë janë shkruar shumë libra të cilët mundohen të japin zgjedhje për situata të ndryshme.

Loja e shahut është një ndër lojërat logjike më komplekse. Mundësia teorike e pozicionimeve llogaritet të jetë rreth 21043 (9.42313), ndërsa mundësia e lëvizjeve llogaritet të jetë një shumëfish i kësaj apo sa përafërsisht numri atomeve në gjithësi.

Objektet
right|thumb|210px|Figurat: mbreti, mbretëresha, torra, oficeri, kali dhe ushtari

Tabela e Shahut
Loja e shahut luhet në një tabelë katrore e cila ndahet në 64 (8x8) fusha katrore. Këto fusha janë të radhitura në 8 radhë me nga 8 fusha. Fushat alternojnë ngjyrën mes të bardhës dhe të zezës.

Figurat e Shahut
Lojtarët i ndajnë 32 figura, nga të cilat 16 janë të bardha dhe 16 të zeza. Ndër 16 figurat, tetë janë figura "ushtari", dy "kali", dy "oficeri", dy "torra", një "mbreti" dhe një figurë "mbretëreshe". Figurat zakonisht janë nga druri ose plastika por për adhuruesit ndërtohen edhe nga materialet tjera dekorative.

Funksionimi
thumb|150px| Simulim i lojës së shahut Lëvizja e figurave përbrenda një potezi të lojtarit në të cilat ai vendosë njërin nga drejtimet dhe numrin e fushave të mundshme. *Ushtari lëviz vetëm një fushë përpara, por merr një fushë në diagonal. Ushtari ne levizjen e pare mund te ec 2 kuti perpara.

Ai nuk mund te shkoj prapa. Shkon vetem perpara dhe godet gurin anash diagonal, por nuk shkon dot diagonal kur ajo eshte e lire.

Perjashtim ben levizja e pare e tij, ai mund te shkoj 2 kuti perpara. Edhe kur jane perballe njeri tjetrit ata nuk kercenohen sepse gjuajne vetem diagonal. Shiko me poshte.

Ushtari I bardhe b2 rrezikon 2 keshtjellat e zeza, sepse thame qe gjuan diagonal. Gjithashtu ushtari I zi f5 rrezikon 2 kuajt dhe 2 ushtaret c6 dhe b7 rrezikojne njeri tjetrin. Nje karakteristike e ushtarit eshte qe duke dale ne rreshtin e pare te armikut (I fundit per te) ai ka mundesine te behet nje gur cfaredo pervec mbret. Pra ai mund te behet mbretereshe, officer, kal apo keshtjelle, sipas deshires se lojtarit. Por ne pergjithesi deshira e lojtareve eshte te behet mbretereshe. Nje lojtar ne kete menyre mund te kete me shume se 1 mbretershe.

Vlera e tij eshte e barabarte me 3 ushtar. Ai vleresohet keshtu me I dobet se keshtjella por mund te nderrohet me nje officer me te cilin kane nje vlere te barabarte.
 * Kali lëviz tri fusha në një drejtim horizontalisht apo vertikalisht dhe një fushë në një drejtim të kundërt përbrenda të njëjtit potez të lojtarit. Kali është e vetmja figurë e cila mund të kaloi mbi figurat tjera. Kali leviz dy kuti perpara dhe nje anash duke formuar sjkronjen "L". Ai eshte i vetmi gur qe mund te kapercej gur tjeter per te vajtur ne pozicionin  e tij i cili duhet te jete ose i lire ose me gur armik te cilin e nxjerr nga loja.Ne qofte se ky vend eshte i zene nga nje gur me te njejten ngjyre kali nuk mund te qendroj aty.  Ai eshte  me pak I fuqishem se kështjella por I barabarte me oficerin (kali dhe oficeri quhen gure te lehte). Cdo lojtar nis lijen me 2 kuaj te vendosur prane keshtjelles.

Kali eshte vecanerisht I fuqishem kur ndodhet afer qendres, ne kete rast kontrollon 8 drejtime dhe nese ndodhet ne ane kontrollon 4 drejtime dhe pot e jete ne cep te fushes ai kontrollon vetem 2 drejtime Nje KAL duke qene ne qender te fushes ai mund te levize me shpejt ne cdo drejtim ku ka ndonje rrezik.

Menyra e vecante e levizjes se tij e ben kalin te rrezikoj gure armiq akoma dhe mbretereshen pa u rrezikuar vete. Pra vendise gjithmon ne mes te fushes qe te kesh mundesi te kontrollosh dhe te rrezikosh ne shume drejtime. KALI eshte nja nga guret qe futet ne loje qe ne hapjen e saj. Kur fusha eshte boshatisur pakesohen mundesite e kercenimeve taktike dhe njekohesisht humbet dhe vleren e saj mundesia te kapercej gure dhe ushtare.

Nje qellim I tij strategjik eshte pozicioni i tij ne nje kuti ne anen e armikut ku nuk rrezikohet nga ushtaret.

OFICERI eshte me pak I forte se Keshtjella dhe e te njejtes vlere me kalin, te dy karakterizohen si gure te lehte. Cdo lojtar fillonlojen me 2 oficere, njerin katrorbardhe dhe tjetrin katrorzi, te vendosur afer mbretit dhe mbretereshes. στο c1 e f1 te bardhet dhe c8 και f8 te zinjte). Nga shume lojtar quhen dhe te ‘‘cmendur’’(nga emir I tyre francez fou, qe do te thote I cmendur).
 * Oficeri lëviz në katër drejtime diagonale dhe nuk e ka të kufizuar numrin e fushave.

Leviz diagonalisht sa katrore te kete deshire, por nese ka ushtare te tjere perpara me te njejten ngjyre nuk mund ti kapercej nese jane ushtar armiq I heq nga loja dhe I ze vendin. oficeri leviz vetem ne katrore me te njejten ngjyre, ai I mbretereshes quhet katrorzi dhe I mbrettit katrorbardhe.

Vlera e tyre eshte e barabarte me 3 ushtare. Ai eshte keshtu me I dobet se keshtjella, por ai mind te nderrohet me kalin sepse kane te njejeten vlere. Kur loja shkon drejt finales, fusha pastrohet dhe rreshtat happen rritet vlera e oficereve. Oficeri ka avantazhin se mund te shkoj deri ne zona te largeta te fushes ndryshe nga kali. Por ka dhe raste finale ku kali mund te jete me I rendesishem se oficeri. Cifti I oficereve ka mundesine te mbuloj gjithe fushen duke I dhene lojtarit nje avantazh vendimatr.

Kështjella eshte nje nga guret e lojes se shahut.Ajo eshte me pak e fuqishme se mbreteresha, por me e fuqishme se oficeri dhe kali.(mbreteresha dhe keshtjella quhen dhe gure te rende). Cdo lojtar fillon lojen me 2 keshtjella ne cepat e fushes. (ne α1 e h1 keshtjellat e bardha dhe α8 e  h8 keshtjellat e zeza).
 * Kështjella lëviz horizontalisht dhe vertikalisht dhe nuk e ka të kufizuar numrin e fushave.

Keshtjella leviz ne te gjitha drejtimet horizontalisht dhe vertikalisht sa katrore te doje, por nuk mund te kapercej gurin qe I ndodhet perpara, ne rastin kur guri eshte armik e largon ate nga loja dhe I ze vendin.

Keshtjellat preferojne te ndjekin betejen nga rreshti I pare Duke qene ne rresht te pare, keshtjellat kane mundesi te kontrollojne me mire lojen dhe te rrezikojne me shume ushtaret armiq.

Gjithashtu kështjella merr pjese ne ROKE, qe do te thote se ai ka mundesi te nderroje vendin e tij me te mbretit vetem ne rastin kur asnjeri prej tyre nuk ka bere ndonje levizje. Levizja ROKE nuk ka per qellim vetem te mbroje mbretin, por te jap mundesi  per me teper levizje dhe bashkepunim te keshtjellat.

Vlera e saj eshte e barabarte me 5 ushtare. Vlera e saj konsiderohet me e madhe se e nje guri te lehte (oficeri apo kali)por pak me e vogel se 2 gure te lehte se bashku. Ndryshesa e vleres se keshtjelles nga nje gur I lehte llogaritet me 2 ushtare dhe quhet ndryshesa (shprehje: humbi ndryshesen = dha nje keshtjelle per nje gur te lehte).

Nje qellim I zakonshem strategjik eshte vendosja e nje keshtjelle ne nje shtylle te hapur, (shtylle pa ushtare) ose ne nje shtylle me nje ushtar, keshtu kontrollon gjithe shtyllen. Nese nje shtylle eshte vecanerisht e rendesishme lojtari perpiqet qe te dubloj keshtjellat duke I vendosur ne te njejten shtylle. (ne pergjithesi ne rreshtin e pare dhe te dyte). Ne kete menyre rrit presionin ne nje pike te dobet te kundershtarit dhe njera nga keshtjellat ka mundesine te hyje thelle ne fushen e kundershtarit (zakonisht ne rreshtin e 7 te tij ose net e 2 e kundershtarit) I mbrojtur nga tjetra.

Keshtjellat jane gure te rendesishem ne finale. Rrezikojne dhe mbrojne me mire ushtaret kur vendosen prapa tyre. Kjo eshte e rendesishme sepse ushtaret mund te behen mbreteresha.

Mbretëresha (quhet ndryshe dhe DAMA ose RENJA) eshte guri me I forte I lojes. (Mbreteresha dhe Keshtjella quhen gure te rende). Cdo lojtar fillon lojen me nje mbretereshe te vendosur prane mbretit. Ka nje karakteristike te tille per mbretereshen qe thote se mbreteresha vesh fustan me te njejten ngjyre me kepucet, ngjyra e katrorit(domethene mbreteresha e zeze vendoset ne katror te zi dhe mbreteresha e bardhe vendoset ne katror te bardhe).
 * Mbretëresha lëviz në tetë drejtime dhe nuk e ka të kufizuar numrin e fushave.

Mbreteresha leviz horizontalisht, diagonal apo vertikalisht sa katrore te doje. Edhe ajo nuk mund te kapercej ushtare apo guret qe I ndodhen perpara, por kur guri eshte armik e largon nga loja dhe I ze vendin.

Vlera e saj eshte e barabarte me 9 ushtare. (konsiderohet keshtu me e forte se nje kal dhe nje officer, por me e vogel se 2 keshtjella.) Per faktin qe ajo eshte kaq e forte ajo mund te nderrohet vetem me mbretereshen kundershtare. Keshtu meqe eshte kaq e fuqishme zakonisht nderrohet vetem me mbretereshen kundershtare. Kjo e detyron ate te sprapsohet para cdo rreziku. Ju duhet te preferoni te vonoi hyrjen e saj ne loje me qellim qe guret e tjere te happen ne loje. Ne qoftese fusni heret mbretereshen ne loje me ka mundesi qe te harxhoni dhe kohe tjeter ne levizjet e saj dhe e rrezikon ate.

Ne finale dhe zakonisht kur mbretereshat kane dale nga fusha ne kete rast gjate lojes lojtaret synojne qe te bejne mbretereshe dike nga ushtaret. (eshte nje fakt qe ne shumicen e rasteve siguron firoren). Teorikisht nje lojtar mund te arrij te kete deri ne 9 mbreteresha.


 * Mbreti është figura kryesore dhe lëvizë në tetë drejtime nga një fushë.Leviz vetem nje kuti, por net e gjitha drejtimet, nuk mund te shkoj ne nje kuti e cila eshte e zene nga ushtar me te njejten ngjyre, por nese eshte gur armik e heq nga loja dhe ze vendin e tij. Guret me te njejeten ngjyre dyhet te mbrojne mbretin dhe nuk duhet ta lene ate te rrezikohet nga armiku.Mbreti se bashku me Keshtjellen mund te bejne nderrim vendi dhe kete levizje e quajme ROKE.Kur nje lojtar kercenon mbretin thote SHAH.

Kur ndodh kjo duhet
 * 1-	levizja e mbretit ne nje kuti tjeter te sigurt
 * 2-	largimi I gurit qe ben SHAH
 * 3-	futja midis gurit qe ben SHAH dhe mbretit e nje guri tjeter

Kur behet SHAH levizja ROKE nuk lejohet. Nese nuk ka mundesi njera nga te tre mundesite qe thame atehere behet MAT. Nese nuk rrezikohet nuk kemi MAT dhe nese nuk ka mundesi per levizje te rregullt kemi rastin qe quhet PAT dhe loja mbaron barazim.

Shenojme qe eshte e pamundur te kercenosh mbretin me mbretin, ata kurre nuk qendrojne prane e prane. Nese nje lojtar ngelete vetem me mbretin eshte e pamundur te fitoj, ai mund te perpiqet vetem per barazim me menyren PAT ose me rregullin e 50 levizjeve.

Garat sportive
Garat sportive të shahut organizohen nga federata e klubeve të shahistëve. Për organizimin e garave në nivelin ndërkombëtarë është përgjegjëse Federata Botërore e Shahut e njohur me shkurtesën zyrtare FIDE.

Lidhje të jashtme

 * Fleta zyrtare Federatës e Shahut e Kosovës FSHK
 * Fleta zyrtare Federata Botërore e Shahut FIDE
 * Fleta zyrtare FIDE e aktiviteteve
 * Fleta zyrtare Unionit Evropian i Shahut ECU
 * Klub në internet
 * Klub shahu
 * Amza e regjistrave të shahut
 * Chess.FM - Lojëra dhe shembuj
 * Fleta rreth shahut
 * WikiTeX chess - Ndihmesa për redaktimin e artikujve në Wikipedia që kanë të bëjnë me Shah

Skaak ቼዝ Axedrez شطرنج Axedrez Şahmat Šachmatā Шахмат দাবা Echedoù Šah Escacs Šachy Gwyddbwyll Skak Schach Σκάκι Chess Ŝako Ajedrez Male Xake fa:شطرنج Shakki Talv Échecs Ficheall Xadrez שחמט Šah Sakk Շախմատ Chacos Catur Shak-ludo Skák Scacchi チェス caxmati ჭადრაკი ಚದುರಂಗ (ಆಟ) 체스 Scacci Schach Šachmatai Šahs (galda spēle) Шах ചെസ്സ് बुद्धिबळ Catur Schachspeel Schaken Sjakk Sjakk Szachy Xadrez Qhapaq chunkana Şah (joc) Шахматы Scacchi شطرنج Šah Chess Šach (hra) Šah Шах Schack சதுரங்கம் చదరంగం (ఆట) Шоҳмот หมากรุกสากล Ahedres Satranç Shаhmat Шахи Shaxmat Cờ vua שאך (שפיל) 國際象棋 Kok-chè bú-kî