Fjalori i trashëguar i shqipes

Ky artikull që i takon pjesës së projektit Wiktionary gjendet përkohësisht në këtë formë këtu.

a-¹
Lidhëz, që përdoret për të lidhur dy gjymtyrë të një fjalie, që përjashtojnë ose zëvendësojnë njëra-tjetrën; ose, o: Kreativ a krijues (përdorim zëvendësues); Me hoxhën a me priftin? (përdorim përjashtues). Rrjedh nga rrënja i.e. *au-, një bazë përemrore, që shpërfaqet në pjesëza dhe folje. Kognat i saj në latinisht është aut 'ose, a'. Me sa duket kjo rrënjë është e pranishme dhe te ndajfoljet prap-a, par-a, mbrëm-a, brend-a (khs. gr. deksi-a 'djathtas', arister-a 'majtas') dhe në një fromë të zgjeruar te ndajfoljet e tipi djatht-as, majt-as. (Pokorny 4. au- 73.)

a-²
*au- 'larg, tutje'. Forma më e vjetër *H2ew-, e cila e zgjeruar në prapashtesën folojore -n-yo rrjedhoi në gjuhën shqipe foljen hyj, formë më e vjetër hynj me trajtat e dëshmuara dialektore hinj, inj. Kur labiodentalja /w/ prihet nga ndonjë zanore, si rrjedhim kemi zanoren /y/: *duwo > dy, *drew-nu > dryni/dryri, *gwri:wa:-keH2 > grykë, *klewd-s > kyç, etj. Forma e shkallës zero *H2u-to rrjedhoi mbiemrin hut 'i zbrazët'(në gegërisht> dhe foljen hutoj në toskërisht. Forma e ngjyruar *H2au- > /a/ në përemrat dëftor a-i, a-jo, a-ta, a-to. Po ky dallim vihet re te ndajfoljet a-tje, kë-tu, a-shtu, kë-shtu, a-q, k-aq. Pra, ai, ajo, ata, ato larg, tutje, ndryshe nga ky, kjo, këta, këto, që janë pranë. Kognat i saj mund të merret u- në u-miti 'laj', u-kazati 'dëftoj' e gjuhëve sllave dhe ava 'larg' në sanskritisht, khs. ava-tar.Këtë shpjegim tonin e pranoi si më të drejtin gjuhëtari i shquar danez J. E. Rasmussen.(Pokorny 3. au- 72.)

a-³
Pjesëz pyetëse, që fillimish përdorej në pyetjet retorike për të përforcuar shprehjen e pohimit, të mohimit a të dyshimit që nënkupton a jo. Meqenëse kjo pjesëz zëvendësohet në toskërisht me /ë/, si në tipat e fjalive: E bukur, a? E bukur, ë?, na thotë mendja se kjo pjesëz u përftua nga veta e tretë âshtë/është e foljes jam dhe, e cila, duke pasur një denduri të madhe përodrimi, sidomos në ligjërimin e kultivuar bisedor, pësoi rrëgjimin e pritur në gegënisht si /a/, kurse në toskërisht si /ë/. Përdorimi i saj në shprehjet e ndryshme të mirësjelljes: A s'na thua një fjalë?, A s'na pjek një kafe? bëri që kjo të fitojë funksion të pastër pyetës, meqenëse funksioni i saj i mirësjelljes ishte shpenzuar dhe kishte humbur tashmë kuptimin e saj burimor. Me një funksion përforcues të pohimit, mohimit a të dyshimit, kjo folje përdoret edhe sot e gjithë ditën në anglisht: 'It is beautiful, isn't it?' (E bukur, a/ë?).

abolla
Lidhëz e përdorur në fjalitë qëllimore me kuptimin 'që, që të (bëhet, jetë)'. Duket se origjina e saj me mbaresën -a është ndajfolojore (khs. më sipër: brend-a, for-a, mbrëm-a, nestr-a, par-a, prap-a etj.): dëlirë ti zembrën tême, abolla... t'ishem i dêi me mar frytin "purifica tu il mio cuore, affinché... io sia degno di trar frutto..." (Kamarda II 18). Besojmë se -boll- është rrjedhuar nga forma e zgjeruar *bhēl- e rrënjës i.e. *bheuH- 'me qenë': anglishtja e vjetër bēon 'me qenë', latinisht fiat nga fierī 'm'u bâ', khs. edhe Barić (Arhiv I 138 v.). Çabej mendon se a-ja nistore ka dalë nga pjesëza pyetëse a, kurse Barić e shpjegon si parashtesë, që vihet re edhe tek a-rrotulla dhe a-vari. (Pokorny bheu- 146.)

amë-¹
Përkufizimi: kundërmim

Rrjedh nga rrënja i.e. *odma:, forma paraindoevropiane *H3edmeH2, sepse /*ó/ e shkurtë e theksuar jep /a/ në shqip, kurse /o/ e patheksuar, kur ndiqet nga nazalet jep /û/, kurse në shumë raste errësohet në /ë/. Pastaj, nuk kemi në fund fjale /a/ të shkurtë, por një /*a:/ e cila në pozitë fundore jep /ë/, e që është në të vërtetë rezultat i rrudhjes a kontraksionit *eH2, pas ngjyrimit të saj në *aH2. Forma dorike është odma:, por atike osme. Është m'u përmendë edhe kognati latin: odor < *od-os (të vihet re rotacizmi s > r në latinisht). Këtu e ka burimin fjala ''de-odor-ant'. Kujtoj se edhe fjala tjetër shqipe kundërmoj duket se e ka origjinën te *konter- + *od-ma:-n-yo. Sikur mund të shihet, /*o/ e patheksuar në fajlën e parë dha /u/, kurse /*a:/ në trup të fjalës jep /o/. Rënia e grupit tingullor -od- me variante të ndryshme mund të hetohet te folja ha nga PIE *H1edóm, pastaj -eĝ- tek *eĝom > shq. û-në, ku -në< na < *nos është gramatikalizuar në enklitik, si tek y-në, jo-në, so-në, to-në; H1ed-un-iH1 > uní/urí (khs. Gr. edune 'dhimbje') etj. Nëse është e sak etimologjia jonë se paraforma *klew-ont- është burimi i pjesores , Tosk , Geg , që të dyja nga forma  e dëshmuar te "Meshari", atëherë të njëjtin trajtim ka edhe grupi -ew- në trup fjale. Po përmendim këtu edhe Zarën, Kroat. Zadar; Rushën, Kroat. Ragusa, si dhe latinizmin medicus > mjek etj. (Pokorny 1.od- 772.)

amë-²
Përkufizimi "lumë"

Rrjedh nga rrënja indoevropiane *ap- 'lumë'. Forma më e vjetër e saj është *H2ep-, ngjyruar në *H2ap-. Forma e prapashtesuar *H2ap-no rrjedhoi në shqip  nëpërmjet asimilimit të togut -pn- > -mn- (khs. Lat. amnis 'id.') > -mm-. Janë për t'u përmendur këtu emrat e lumenjve të Ilirisë: Amantia, Amana, Amar (Krahe, Bekees), si dëshmitë më të hershme, hiddronime këto që janë ndërtuar nga ky apelativ. Po kjo dukuri ka prekur edhe fjalët  nga forma PIE *sup-no, shkalla zero e formës themelore *swep-no (khs. Gr. hypnos, lat. somnus 'id.'; i lumë < *lubh-no; lumë < *(s)lub-no etj.). Kur jemi te rrënja e fundit, dua të theksoj se forma e shkallës o *sloub-o rrjedhoi emrin e lumit Llap me evoluimin e togut *sl > ll, të diftongut *ou >a dhe me shurdhimin e zakonshëm të bilabiales /b/ në fund të fjalës. Do të doja të theksoja se fjala shqipe  (/b/ është një tingull homorganik me /b/, që të janë dybuzorë dhe si i tillë është dytësor) duket se është sajuar nga *stH2-, shkalla zero e foljes *sta:- 'me nejtë' + fjala  'lumë, ujë', sikundër dhe fjala , ku elementi i dytë ruan formën parësore -H2op-eH2. (Pokorny 2.āp- 51.)

âmë-³
Përkufizimi: nënë

Rrjedh nga rrënja PIE *am-eH2 > *amaH2 > Pshq *ama: dhe mendohet se është vetëm rrënjë e keltishtes dhe e latinishtes. Të vihet re pranaia e nazalizmit në gegërisht dhe errësimi i a-së në /ë/, kur ndiqet nga ndonjë bashkëtingëllore hundore (te fjala e parë /o/ ndiqet nga /d/, kurse tek e dyta nga /p/, prandaj kemi mungesën e nazalizmit). Rrjedhojat përfshijnë: amëtare, amëz 'mbretëresha e bletëve; libri i lindjeve', amënore, amësi et.

abolla
Lidhëz e përdorur në fjalitë qëllimore me kuptimin 'që, që të (bëhet, jetë)'. Duket se origjina e saj me mbaresën -a është ndajfolojore (khs. më sipër: brend-a, for-a, mbrëm-a, nestr-a, par-a, prap-a etj.): dëlirë ti zembrën tême, abolla... t'ishem i dêi me mar frytin "purifica tu il mio cuore, affinché... io sia degno di trar frutto..." (Kamarda II 18). Besojmë se -boll- është rrjedhuar nga forma e zgjeruar *bhēl- e rrënjës i.e. *bheuH- 'me qenë': anglishtja e vjetër bēon 'me qenë', latinisht fiat nga fierī 'm'u bâ', khs. edhe Barić (Arhiv I 138 v.). Çabej mendon se a-ja nistore ka dalë nga pjesëza pyetëse a, kurse Barić e shpjegon si parashtesë, që vihet re edhe tek a-rrotulla dhe a-vari. (Pokorny bheu- 146.)

Ama!, Ma jep!
Por, a vihet re dukuria e kalimit të grupit -pm- në /m/ në të folemt e ndryshme të shqipes. Kujtojmë se kjo më së miri vihet re te urdhrorja: Ama!, e cila, në të vërtetë ka dalë nga paraforma ap-ma (ma është përftuar nga shkrirja a krasisi i më + e). Arsyeja e kalimit të grupit *-pn-, *-pm- fshihet te lehtësia shqiptimore e tingullit /m/ dhe vështirësia e nyjëtimit të grupit /pm/. Po kjo mund të thuhet edhe për grupin -mp- te fjala mëkat, e cila, në të vërtetë, ka ardhur nga parafjala më- dhe fjala latine peccatum. Pra, mpekat > mëkat me kalimin -mp- > -m-. Po morëm parasysh edhe reflekset e grupeve -nd-, -dn-. -tn-, -nt- mund të formulojmë si rregull që tingujt shpërthyes /p/, /b/, /t/, /d/, qoftë kur prihen, qoftë kur ndiqen nga nazalet, kanë si përfundim një nazale.

anë
Rrjedh nga form i.e. *ant- 'ballë'. Form më e vjetër *H2ent-, ngjyruar në *H2ant-. 1. Anë 'fund, skaj' (khs. çiftin sinonimik pa anë e pa fund, kurse për kuptimin "skaj, cep" të shihet lokucioni anë për anë 'nga një skaj/cep në tjetrin) nga *H2ant-eH2 > *anda: > *anna> anë: Anglishtja e vjetër ende 'id.': Sanskritisht anta në Ved-anta: Greqisht en-anta, kat-anta, an-anta; forma e dhanores dhe rrjedhores anti etj. Nga shembulli i mësipërm mund të hetohet se rotacizmi nuk ka prekur këtë fjalë, sepse kur ai ka filluar të veprojë, një nga trajtat *anda ose *anna kanë qenë ende paraforma të 'anës' së sotme. Prandaj, parashqipja grupet -nt-, -nd- i ka asimiluar në -nn-, më vonë në /n/. Grupi -nd- është i vonë dhe /d/ është një tingull homorganik me /n/ dhe, si i tillë, është dytësor. Po kjo mund të thuhet edhe për grupin -mb-, që u assimilua në -mm- dhe në fund përfundoi në /m/. Grupi i sotëm -mb-, prandaj, është dytësor, sepse /b/ është një tingull homorganik me /m/. Është me rëndësi të theksohet, sepse shqipja, krahas hetitishtes dhe greqishtes konsiderohet si gjuhë që ruajti gjurmët e laringaleve, se grupi *-H2a- dha në shqip /a/. 2. matanë < më- + atë + anë, ndanë < nd-+anë, pranë <për- + anë. 3. Rrjedhoja të reja janë: an•oj, an•im, anë•si, anë•tar, anë•tar•(ë)si.

ankth
Fjalë e rrjedhura nga forma e prapashtesuar i.e. *ang'-os-sto e rrënjës *ang'h- 'i ngushtë, lëndues', e krahasueshme, prandaj, me lat. angustus 'i ngushtë' dhe gjermanikishten *angusti- 'ankth'. Është të theksohet se palatalja e aspiruar *g'h e prirë nga nazalja /n/ trajtohet si velare e thjeshtë /g/, e cila, e ndjekur nga interdentalja /th/ < *-st-, zakonisht çzëshmohet. Fjala sinonimike makth duket se është një kompozitë e sajuar nga *H2em- + *ag'h-os-to- 'që përmban ankth'. Mbiemri i/e ngushtë mendohet se rrjedh nga lat. angustus 'i ngushtë'. (Pokorny ang'h- 42.)

âj, ënjt
Gegërisht âj dhe toskërisht ënjt janë folje sinonimike me fryhem dhe rrjedhin nga forma protoindo-evropiane *anH- ‘me marrë frymë’, forma më e vjetër *H2enH1-, ngjyruar në *H2anH1-. Antonim i saj është folja m’u çâj <*tsh-H2anH1-yo ‘m’u shfrye’. Një rrjedhojë parashtesor e kësaj foljeje është fshâj/bshaj, përftuar nga *H4op- + *sm.- + *H2anH1-yo, forma toske psherëtij. Kujtojmë se forma gege fshâmë/bshâmë ‘frymë’ ka dalë nga prapashtesa mbiemërore dhe emërore *–mo/*-meH2. Në toskërisht kjo folje lidhet më shumë me prapashtesën e pjesores *–no/*-eno/*-ono. Mbi këtë bazë të pjesores u krijua emri abstrakt psherëtimë. Megjithatë, te Budi haset edhe trajta fshantinë po ashtu nga një formë e pjesores në –no, meqenëse kemi të bëjmë me një bazë foljore, sepse kur baza është emërore, atëherë kemi krijime mbiemrash (khs. të ajtun, të ënjtur, mbiemra të emërzuar, nga një bazë e supozuar emërore në prapashtesën *–tu). Kognatë të saj janë: Latinisht animus ‘shpirt, mendje, arsye’ dhe anima ‘frymë, shpirt’: greqisht anemos ‘frymë, erë’ etj. (Pokorny 3. an(H)- 38.)

ag
Fjala ag rrjedh nga forma indo-evropiane *aug-, forma më e vjetër *H2eug-, ngjyruar në *H2aug- >PShq *aug> ag (*H2aug- > shq. /a/, sikundër *H3eu- > *H3ou-> shq /o/). agoj është një denominativ, kurse agim emër folojor. Është një singularia tantum, sepse përdoret vetëm në njëjës. Emri foljor agim përdoret në shumës agime në shprehjet metonimike, kur shumësi përdoret në vend të njëjsit: Agimet e qytetërimit/arsimit etj. Kognat i saj është auge 'dritë, rreze' e greqishtes së vjetër, që tregon një afri gjenetike të greqishtes dhe protoshqipes.(Pokorny aug- 87.)

amshoj
Fjala shqipe amshim, emër foljor i foljes amshoj, është sinonimike me përjetësi, duket se është një kompozitë e sajuar nga *aiw- 'jetë e gjatë', forma më e vjetër *H2eiw- dhe fjala moshoj me sinkopën e grupit bashkëtingëllor -wi- dhe errësimin dhe rënien e mëpastajme të zanores së patheksuar /o/. Pra, *awi-moshoj > amëshoj > amshoj. Një zhvillim të ngjashëm mund të thuhet se ka pasur edhe fjala latine aeternus 'i përjetshëm, i amshuem' dhe aetas 'moshë', sikundër dhe fjala sllave vek 'moshë, shekull', por veĉan 'i përjetshëm, i amshueshëm'.

arrati
Mendojmë se fjala arrati në gjuhën shqipe është përftuar nga shkalla o *ors-o-tia e rrënjës foljore *ers- 'me qenë në lëvizje', sepse grupi bashkëtingëllor *-rs-, sikundër dhe grupet bashkëtingëllore *-rw-, *-rn-, rrjedhoi dridhësen apikale -rr-. Theksi në rrokjen e fundit të theksuar tregon se kemi të bëjmë me rrudhjen a kontraksionin e grupit të zanoreve -ia- në -í- shumë të theksuar. Kognatë të saj janë: *re:s- 'me nxitue' e gjermanikishtes, ku e ka burimin edhe fjala e anglishtes race 'garë, gara vrapimi': Latinisht erra:re 'me bredhë, m'u endë', si dhe fjala rishi 'poet, profet, parashikues' e sanskritishtes. (Pokorny 2. ere-s- 336.)

asht
Fjala asht rrjedh nga rrënja indoevropiane *H2ost-, ngjyruar në *H2ast-. Shumësi eshtëra/eshtna, një formë kjo metafonike e shumësit, sipas bindjes sonë, u shkaktua me siguri nga mbaresa -en, sikundër në gjuhët gjermanike. Forma e vjetër *H2est- në rasën emërore *H2est-s > *H2e:ts-eH2, sipas ligjit të Szemerenyi-t, rritja e kuantitetit të zanores si rezultat i kompensimit të rënies së */s/-së, duket se rrjedhoi në shqip fjalën gocë me forcimin e laringales *H2 në velare, sikundër e kemi provuar edhe te fjala gath, një njëjës primitiv i fjalës gjeth < *H3ozd-. Por, kjo formë e prapashtesuar në -lo, pra *H2e:st-lo > H2e:s(t)lo rrjedhoi fjalët guall, guaskë < guall-skë etj. Të përmendim këtu edhe rrjedhojën e prapashtesuar zhguall. Gjasët janë që edhe fjala rrashtë me kuptimin 'kafka e kokës' të jetë një rrjedhojë e parashtesuar e fjalës asht. Kognatë të saj janë: lat. os 'asht', greq. osteon 'asht', ostreon 'gocë, guaskë'; ostrakon 'zhguall, guaskë'. (Pokorny ost(h)- 783.)

avull
E. Hamp e shpjegon këtë fjalë të rrjedhura nga forma e prapashtesuar e shkallës zero *n.bh(u)-lo të rrënjës i.e. *nebh- 're', ku nazalja rrokjeformuese *n. në ballë të fjalës rrjedhoi /a/, kurse bilabialja e aspiruar */bh/, në një fazë më të vonë, ndjekur nga një zanore e prapme, rrjedhoi labio-velaren /v/. Fjala rumune abur flet për ruajtjen e refleksit të dëshmuar *bh > b, si dhe për /l/-në intevokalike, e cila në rumanisht i shtrohet rotacizmit: l > ll /V_V, sikundër në toskërisht n > r / V_V. Kjo fjalë e përbashkët e shqipes dhe e rumanishtes, krahas një numri tjetër jo të vogël fjalësh të tjera, që me siguri se i takojnë fjalorit themelor të çdo gjuhe, flet për afritë tepër të mëdha të parashqipes dhe dakishtes. Kognatë të saj merren fjala latine nebula 'mjegull' dhe greke nephos 'id.'. Ka gjasë që kjo fjalë merr pjesë edhe ne kompozitën avdosë, si dhe në fjalën e përbërë lavër, sajuar nga parashtesa l- + *n.bh-reH2 > *lavra:. (Pokorny 2. (enebh-) 315.)

Abdullah Konushevci