Napoleon Bonaparte

Napoleone Buonaparte


Napoleone Buonaparte (Ajaccio, 15 gusht 1769 - Ishulli i Shen't Elenes, 5 maj 1821) ne jeten e tij ka qene, politikan, gjeneral brillant lufte, dhe Perandor Francez.

Mbroi shkollen Ushtarake per Fisniket ne Paris fale nje burse studimi te cilen e perfitoi nga mbreti francez Luigji XVI. Me perfundimin e shkolles ushtarake merr graden e kapterrit ne artilierine franceze, me vone me revoluzionin francez do te gradohet me graden gjeneral. Qeverisi Francen nga viti 1799, dhe u emerua Consull i Pare ne nentor te vitit 1799 deri ne maj 1804 me vone behet Perandor Francez me emrin e Napoleone I (Napoléon Ier) nga dhjetori 1804 deri ne 14 prill 1814 dhe serisht nga 20 marsi deri ne 22 qeshor 1815. Ne jeten e tij politike ka qene dhe President i Pepublikes Italiane nga viti 1803 deri ne vitin 1805 dhe mbret i Italise nga 1805 deri ne 1814.

Fale disa betejave ushtarake dhe alleanzave te shumta qe ndermori, Napoleoni pushtoi dhe udhehoqi gati te gjithin kontinentin Europian, duke çuar ne cdo vend qe pushtone idealet e Revoluzionit Francez. Arriti te kontrollonte shume mbreteri te europes fale familjareve te tij te cilet u emeronin nga Napoleoni per te kontrolluar me mire shtetet e pushtuara (Spanja, Napoli,Westfalia dhe Hollanda).

Beteja e Russise (1812) shenoi fundin e dominimit te tioj ne mbare europen. Me humbjen ne Lipsia nga alleatet europiane,te cilet ishin formuar per te perballur fuqine e perandorise franzese, ne tetor te vitit 1813 Napoleoni e la fronin e tij dhe u cua per burgim ne ishullin e Elba-s ne Itali.

Ne mars te vitit 1815, ia del mbane te arratiset nga ishulli prej se ciles ishte i burgosur dhe mbrrine afer Antibes me pas mberrin ne Paris, historianet do ta pershkrojne kte mberritje te Napoleonit me thenien "mbrriti pa shtene asnje plumb", ne te marr ne dor pushtetin per nje periudhe relativisht te shkurter, e cila kujtohet me emrin "Njeqind Ditet", do te mposhtet ne betejen e Waterloo me 18 gusht 1815. Vitet e fundit te jetes se tij i kaloi i burgosur ne ishullin e Shent'Elenes ne mbikqyrjen e Anglez-ve. Mbas humbjes ne Waterloo, Congresi i Vjenes solli ne te gjithe Europen mbreterit te cilet ishin larguar fale Napoleonit.

Fillimet dhe Jeta Ushtarake
Ishte sovrani i pare nga dinastia e families Buonaparte. Martoi Joséphine de Beauharnais ne vitin 1796, dhe ne martese te dyte u lidh me dukeshen Maria Luisa d'Asburgo-Lorena me 11 shkurt 1810, nga kjo lishe martesore do ti lindi femija i vetem i biri, Napoleone Luigji i emeruar Mbreti i Rome-s (1822-1832).

Figura e tij ishte nje frymezim per te gjithe si per artistet,musikantet,politikanet dhe historianet nga 1800' deri ne ditet e sotme.

Napoleone Buonaparte linde ne Ajaccio ne Korsike nje vit me vone nga stipulimi i Traktatit te Versailles (maj 1768), fale ketij traktakti Republika e Genoves i lente Franzeset te hynin ne Korsika, e cila u pushtua nga ushtria e mbretit Luigji XV, kur mbaruan dyluftimet me banoret e vendit ishulli u be pjese e pasurise personale e mbretit.

Familia Buonaparte i perkiste borgjezise te vogel dhe kishte origjine nga fisniket e Toskanes. Babai i Napoleonit, Carlo Maria Buonaparte, (Napoleoni e ndryshoi mbiemrin e nga Buonaparte ne "Bonaparte" mbas vdekjes se babait, dhe parapak dite per tu nisur ne Itali), ishte avokat i cili i laureua ne Universitetin e Pisa-s bere shume kerkime per te vertetuar dhe per te mare patenten nobiliare nga te afermit e larget Toskane, kjo patente nobiliate do ti jepte nje prestigj te larte ne atdhe, fale kesaj patente mundi te conte te dy femijet e tij per tu shkolluar ne France. Carlo Maria Bonaparte vdiq ne moshe te re nga nje kancer ne stomak me 24 shkurt 1785, ne Montpellier. Nga gruja e tij Letizia Ramolino pati 13 femije, vetem 8 mbijetuan, vllezerit Giuseppe, Luiciano, Luigi; motrat Elisa,Paolina, dhe Carolina eshe Napoleoni.

Fale patentes nobiliare qe mori ne Toskane, Carlo mundi tu regjistrone ne Librin e Fisnikeve te Korsikes, i cili ishte themeluar nga Francezet per te mbajtur ne vezhgim ishullin, dhe fale kesaj patente Napolenoni ne moshen 9-vjecare mundi te hynte me 23 prill 1779 ne shkollen Mbreterore Brienne-le-Château, ne veri te Frances, aty ndenji deri me 17 tetor 1784 o pipas disa historianeve deri me 30 tetor 1779. Per te permisuar gjuhen franzese dhe per tu pergatitur per shkolle frequentoi 4-muj colegjin e Autun.

Fillimisht Napoleoni nuk e konsideronte veten e vet Franzes dhe u ndjente ne situat te sikletshme me bashkemoshataret e tij te cilet ishin fisnik francez te cilet e tallnin Napoleonin shpesh here per faje te theksit te tij dhe per prejardhjen italiane (akuzat qe ishte i huaj do ta ndjeknin gjate gjith jetes). Pa shoke dhe jo i consideruar nga femijet e tjere, dhe per faktin se Napoleoni ishte nje femije i dobet fisikisht, ai i dedikoi kohet e tij te lira ne sdudim duke shkelqyar ne Matematik.

Ne 22 tetor 1784 Luigji XVI i dha mundesine te hynte si student ne École Militaire (Shkolla Ushtarake) ne Paris, e cila ishte themeluar nga Luigji XV. Ne vitin 1785 tentoi te hynte ne Marine dhe u be gate per te ndermare karrieren e marinarit, por provimi i tij per te marr pjese ne ne marine u anullua dhe keshtu kaloi ne artlieri. Ne moshen 16-vjecare mori graden e nenkapterrit dhe u çua ne Valence(Drôme), ne jug-lindje te frances.

Me shperthimin e revoluzionit ne 1789, Napoleoni, 20-vjecar arriti te merrte nje liçence fale te seciles mund tu largonte ne ishullin e Korsikes. Ne Korsike vendosi te merrte pjese me levizjen revoluzionare te ishullit duke marre graden e kapterr-kolonelit te Gardes Kombetare. Ne vitin 1792 refuzoi tu kthente ne france per ti sherbyer Armates Franceze, ky vendim rrezikoi qe ta perndjeknin per tradheti. Fale familjareve te cilet e binden tu kthente ne France, Napoleoni shkoi ne Paris dhe u prezantua perpara Ministrit te Luftes per te dhene llogari mbi vonesen e kthimit, ketu shfaqi nje te folur aq brillante dhe te prekryer sa qe ministri e terhoqi ndeshkimin ndaj tij dhe e gradoi si Kapiten. Nderkohe ne Korsike po u perhapte lufta civile e cila shperthehu ne 1793. Ne vitin 1792 sjelljet jo korrekte dhe menyra se si trajtoheshin Korsiket nga ana e Franceze-ve e shtyu-u Napoleonin te mbeshteste levizjen per pavarsine e Korsikes, por heroi nazional i Korsikes Pasquale Paoli (qe ishte kthyer ne korsike nga mergimi i tij i detyruar nga mbreterit Franceze) mblodhi edhe nje here ushtrine Korsike per pavarsine e ishullit, por kesaj rradhe familja Buonaparte ndryshe si me pare nuk e mbeshteti, dhe keshtu Napoleoni i cili u gjykua si tradhetar u detyrua bashke me familjen e tij t'iu drejtonte Frances.

Nga ai moment Napoleoni mbeshteti me gjithe vullnetin e tij revoluzionin francez, ne kete menyre ai mundi ti ngjiste shkallet e ushtrise me shpejt sec duhej. Ne dhjetorin e 1793, si kolonel i artilierise, liroi portin e Tolone nga mbeshtetesit e mbretit dhe nga Angleze-et; kjo beteje e cila ishte suksesi i tij i pare ne ushtri i dha graden e gjeneralit te brigadave dhe njohjen e me Paul Barras, i cili do te behej politikan i fuqishem en France, fale kesaj miqesie ai do te ngjiste shkallet e pushtetit francez. Miqesia e tij me Augustin Robespierre, vellai i Maximilien, do ta çonte ne fatkeqesi nga ana ushtarake. Por me 5 tetor 1795 shoku i tij Barras e emeroi, me habitjen e te gjitheve, komandant i sheshit te Parisit, me detyren per te mbrojtur Mbledhjen Kombetare nga kercenimi i mbeshtetesve te mbretit. Me andihmen e Gioacchino Murat ne komanden e kalorsise, Napoleoni ne menyre barbare dhe strategjike popullsine e revoltuar e cila donte te shkaktonte nje grusht shteti te ri. Me suksesin e kesaj operacioni vjen edhe emerimi, fale shokut Barras, si gjeneral i ushtrise te mbrendshme.

Fushata e Italise
right|thumb|180px|Napoleoni duke kaluar Alpet Italiane, pikture e [[Jacques-Louis David]]

Me 9 mars 1796 Napoleoni martoi Joséphine Tascher de La Pagerie, vejushe Beauharnais, grua e cila ishte martuar me nje ushtarak te denuar me prerjen e kokes mbas revoluziont Francez.Vetem dy dite mbas marteses u nis ne koken e nje ushtrie e formuar prej 38.000 ushtaresh te cilet ishin te armatosur ne menyre te dobet. Kjo fushate ushtarake, i cili ne planet e Drejtorise Franceze, do te ishte veçese nje fushate strategjike sepse kishin planifikuar ta sulmonin Austrine duke pershkruar lumin Rhein. Kjo ishte fushata e Italise e drejtuar nga gjeneral Napoleoni i cili u perballe me ushtrine austriake ne sfavor numerik dhe logjistike, por keto fakte nuk e frikesuan Napoleonin i cili arriti te korrte nje fitore te madhe ndaj austriakeve. Ky sukses ushtarak nga ana e Napoleonit frymezoi shume artistet e kohes ne mbare europen te cilet i kushtuan vepra te ndryshme, nje nga me te famshmet ishte sinfonia n.3 i Ludwig Van Beethoven me titullin "Eroika".

Betejat midis austriakeve dhe piemonteseve ishin te shumta, por beteja historike ishe ajo qe u zhvillua me 19 prill 1796 e quajtur "Beteja e San Giacomo" dhe "Marrja e Shen Mikelit". Me paqen e Cherasco e stipuluar nga Napoleoni dhe Vittorio Amedeo III i Savoia-s pati humbje te madhe per mbreterine Savoiane te cilet humben territore te rendesishme si Savoia-n dhe Nizza-n. Me 10 maj 1796 shpartalloi ushtrine austriake ne betejen e "Ponte di Lodi" dhe ne 15 maj po te ati viti hyri ne Milano.

Ne 16 maj, ne Milano vendoset Aministracioni Gjeneral i Lombardise, nje organizim politiko-ushtarake ne te cilen merrnin pjese franceze (te ardhur nga armata e Italise) dhe emra te spikatur qe ndiqnin filosofine e revoluzionit francez si, Pietro dhe Alessandro Verri, Gian Galeazzo Serbelloni dhe Francesco Melzi d'Eril.

Duke e detyruar qe tu dorezohej rajoni i Piemonte-s dhe Milano pushtohen brenda disa diteve, Napoleoni emerohet nga Drejtoria Franceze i plotefuqishem ne Armaten e Italise dhe keshtu u pergatit per detyren e re dhe shume te veshtire: te mposhte ushtrine austriake. Mbas disa betejave te vogla, ushtrite ranceze dhe austrake u perballuan me 5 gusht, ne Betejen e Castiglione-s. Kjo perplasje ishte perballja e pare e drejtuar nga Napoleoni, i cili demonstroi gjenialitetin e tij ne fushen e betejes duke permbysur nje rezultat i cili ishte ne favor te ushtrise austriake, kjo ishte fitorja e pare me rendesi nga ana e Napoleonit ne karrieren e tij ushtarake. Humbja e ushtrise austriake ishte e rende per tu perballuar, megjithate austriaket arriten te formonin nje ushtri te re e cila u mund serisht nga Napoleoni ne Bassano, Arcole dhe me se fundmi ne Rivoli.

Me 9 korrik 1797 u themelua "Republika Cisapline" me kryeqytet Milanon, dhe ne tetor te viti 1796, u formua rajoni i Lombardise, dhe ketu ishte ushtria e pare italiane e cila vendosi te perdorte flamurin trengjyresh (jeshile, barshe, Kuq) i cili me vone do te behej flamur kombetare. Ne te njejten kohe ushtrite e coalizionit te udhehequara nga Papa u bene pjese te "Republikes Cisapline" me 7 janar 1797 duke pranuar si flamur ate me tre ngjyra. Me qellimin per te demetuar papen u themelua Republika Anconitiana me kryeqytet, Ankona-an, e cila me pas u bashkua me Republiken Romake: e gjitha kjo levizje politike pati nje zjatje te shkurter, sepse ne 1800 u vendos shteti i meparshem i drejtuar nga Papa.

Forzat austriake, te komanduara nga duka Carlo i Austrise, te frikesuara nga marshimi i shpejte te Napoleonit dhe ushtrise se tij drejt Vjene-s, pranuan te firmosnin ne traktakt paqe-je i cili mori emrin e Traktakti i Campoformio-s, me 17 tetor 1797. Perveç terreneve te fituara nga pushtimi ne Itali, Franca vazhdoi marshimin e saj, dhe pushtoi toka te reja si Hollanda,Belgjika dhe anen e majte te lumit Reno, nga ana tjetet Austriaket merrnin territoret e Republikes se Venecia-s. Me kete mbaroi keshtu, me fitoren e Napolenoit ndaj Austris-e, fushata e Italise.

Me rastin e kesaj fushate Napoleoni pati rastin ti tregonte botes capacitetin e tij ne strategji, pati edhe rastin per te aplikuar mesimet e marra nga Federiku II i Prussis-e.