Kokajt nëpër mote e shekuj


 * Kokajt ndër mote dhe shekuj

Për historinë e katundit Kokë, thuhet se është një vendbanim jo i vjetër sa edhe interesant. Sipas tregimit të një më të moshuari, Haxhi Isë Koka, ky fshat (Kokaj) është themeluar e shtuar vazhdimisht prej të “ikurve të dalë maleve”, kaçakëve të Kokave që përndiqeshin nga Serbia (nga vendi Kliq, Toplicë) më së shumti për arsyen se nuk donin të konvertonin fenë dhe ta njohin pushtimin dhe pastrimin etnik të tyre. Emri “Koka” vjen nga një e dhënë që thotë se: “kryengritësit që themeluan Kokën, si vendbanim fshatiKokaj në mes të Gjilanit dhe Preshevës. Mbretëris SKS njihet edhe me emrin, Inatovc. Mirëpo, banorët e Kokajve dhe rrethina kurr nuk e kan njohur me këtë emër të imponuar-[nënviz.]

Kokaj është një vend i paharrueshme dhe tradicionale e banorëve të Kokajve, të Malësisë së Kardakut,ku vendësit takohen përmallshëm në mes vete, kur i ka marrë malli për të afërmit, për vendlindjen, arat, fushat, kodrat, lumenjtë, varret e çka jo tjetër. Këto janë "Ditët e takimet familjare" në Kokaj
 * Toka e tyre shtrihen nga "Kisha e Epërme" në veri, e deri në jug në " Artare ", ndërsa në lindje nga lumi Sllubica e në perendim deri te lumi Llapushnicë. Pikniqet malore të këtij vendi po tregohen më tërheqëse në verën e sivjetme dhe, sikur është shtuar edhe interesimi i të gjathëve të kthehen për të pushuar apo jetuar për pak çaste sëpaku në vendlindjen e tyre. E adhurojnë vendlindjen e të parëve të kësaj anë të Malësisë së Kardakut.Aty, ku deri dje nuk funksionoi as telefoni mobile. Kokajt kanë ujë të pijshëm dhe është shtruar një pjesë e mirë e rrugës me vetëkontributin e qytetarëve të Kokajve.

Kokaj, dje dhe sot ...

Pos arritjes së sinjalit të telefonisë celulare, uji është me rënie të lirë dhe instaluar në shumicën e shtëpive që janë për banim apo mund të rinovohen me pak investime, si dhe pjesa më e madh e rrugës që të shpie atje është e pritur për tu shtruar me asfalt, madje është rritur edhe çmimi i tokës dhe i shtëpive, ndërsa janë shtuar ata që duan të kenë bërë një vend strehëve të tyre në atë fshatin malor-kodrinor. Fshati Kokaj shtrihet në juglindje të Gjilanit në gjersinë gjeografike gjatësisë gjeografike lindore dhe lartësi mbidetare 565 m lagjja e Poshtme dhe 643m lagjja e Epërme. Si vendbanim është krijuar para dy shekujve kur banorët e parë erdhen nga vendbanimi i Sanxhakut të Toplicës, vendbanimi Klaiq. Fshati Kokaj përbëhet prej tri lagjeve të ndara njëra nga tjetra, e ato janë: Mahalla e Poshtme, Mahalla e Epërme dhe në mes tyre shtrihet Gurina, ku edhe është shkolla e fshatit e ndërtuar në vitn 1967, me iniciativën e plakut Nezir Haliti. Banorët gjegjësisht të rinjtë e fshatit Kokaj përveç disa të rinjve që ishin shkolluar në mejtepet e Preshevës më vonë në xhminë e përbashkët të ndërtuar në vitin 1930 pran lumit Sllubica, të tjerët nuk patën fat të shkollohen deri pas Luftë së dytë Botrore kur në fshatin Locë u hap shkolla fillore. Deri në vitin 1967 vijuan shkollën fillore të ulët shumë gjenerata, të cilat vazhdonin shkollimin në Pogragjë. Në vitin 1967 plaku Nezir Haliti (Mixha Nezë) ndërtoi shkollën me vetëkontribut dhe në pronën e vet në mes të fshatit në afërsi të lagjes Gurinë. Mësues të parë ishin pikërisht të rinjtë e këtij fshati të cilit ishin shkolluar si Rrustem Rrustemi e Halil Halili. Numri i nxënësve në të katër klasat ishte nga 45 e deri në 55 nxënës. Sot kësaj shkolle i kanoset rreziku i shuarjes për arsye të mungesës së nxënësve. Në këtë vit shkollorë i ndjekin mësimet vetëm katër nxënës me të cilët punon mësuesi veteran Shefki Xheladini. E kaluara e katundit Kokaj rrjedh nga Klaiqi prej nga ishin ardhur banorët e fshati Kokaj, kufizohej me lagjet dhe vendbanimet e dikurshme shqiptare si: Gërgurovci, Bajra, Poroshtica, Llapashtica etj. Nga ky vendbanim e kan prejardhjen banorët e fshatit Kokaj në Karadak, mandej banorët e lagjes Klaiq të qytetit të Gjilanit, ( të cilit ende i kan pronat e tyre në Klaiq të nacionalizuara pas Luftës së Dytë Botrore) muhaxhirët e fshatit Kokaj gjegjësisht një lagje e fshatit Ranatoc i cili ndodhet në Malet e Karadakut komuna e Preshevës. Vendbanimi Kokaj në mes të Gjilanit dhe Preshevës, venbanim ky që pas vendosjes së pushtimit të Mbretëris SKS njihet edhe me emrin, Inatovc. Mirëpo, banorët e Kokajve dhe rrethina kurr nuk e kan njohur me këtë emër, sepse është emër i imponuar me pushtimin e këtyre trojeve nga ushtria serbe në vitin 1912.

HISTORIA E PËRGJAKUR

Më 1999, erdhën në Koosvë mijëra paramilitar serbë, të cilët masakruan banorë në të gjitha fshatrat e Kosovës, por edhe në fshatin Kokaj e fshatrat tjera të kësaj ane të Kardakut. Të parët e këtij vendbanimi sëpari u vendosen në fshatin Pogragjë, ku edhe sot ruhet emri i sokakut me këtë emër, " sokaku i Kokajve", ku edhe kan jetur 3 vite. Pastaj tokën e blejtën nga Isa Beu i Shkupit, ndërsa kontraten e kan bërë në Vranjë. Në kontratë shkruante se është paguar toka e tyre shtrihen nga "Kisha e Epërme" në veri, e deri në jug në " Artare ", ndërsa në lindje nga lumi Sllubica e në perendim deri te lumi Llapushnicë.
 * Klaiqi[] është fshat në komunën e Lebanës të Jabllanicës (sot Serbia jugore), dikur i banuar me shqiptarë të cilët u dëbuan me dhunë nga pushtuesit serb. Kjo kohë është e njohur si dëbim me dhunë nga vatrat stërgjyshore. Shumë fshatra u boshatiën dhe ikën më të keqës nga barbaria serbe. Shqiptarët u përzunë me dhunë dhe ata i lanë tokat, arat, pyjet, fushat, por i lanë edhe hambarët me grurë, koshta me misrër, stallat me kafshë e çka jo tjetër. Ishte një shpërngulje masive dhe tepër e dhimbshme. Për kët dëbim masi, disa autor shqiptarë kanë shkruar edhe libra (dhe studime shkencore historike). Par, trojet që nuk harrohen lehtë.

Trojet që nuk harrohen

Trojet e të parëve të Kokajt- Sabit Uka . Pas 50 vjetëve më vonë në vitin 1878, nga banorët e mbetur në Klaiq të Lebanës fshatit Muhaxhirët e Kokajve iu bashkohen edhe familja e Ali Bylykbashi dhe Demir Klaiqit, të cilat vendosën në vendbanimin te Muhaxhiret e sotshën të Kokajve, sikur edhe tri familje tjera që janë vendosur në mes të Kaçanikut dhe Ferizajit dhe mbajnë mbiemrin Koka, dhe shumë familje tjera në Gjilan, Prishtinë, Shkup, Kumanovë, e tjera. Sipas regjistrimit të parë që është bërë në vitin 1948 fshati Kokaj ka pasur 250 banorë, në vitin 1953 ka pasur 289 banorë, në vitin 1961, 342, në vitin 1971, 386 ndërsa në vitin 1981, 376 banorë. Kokajt nga viti 1981 e këndej ka pasur vazhdimisht zvogëlim të popullsisë si pasojë e emigrimit të banorëve në drejtim të qendrës komunale të Gjilanit. Po rënie të numrit të popullsisë ka shkaktuar lufta e fundit kur nga ky fshat u shpërngulën shumica e popullsisë si pasoj e pasigurisë e këtij lokaliteti i cil gjendet afër kufirit. Nga kjo kohë gjer më tashti kanë ndrruar koë tjetër. Ishte një kohë e nënshtrimit nga barbaria serbe. Erdhen kohë tjera, tjera, për faktin se, ajo"gjendje" nën okupim të regjimit serb nuk durohej, popullata e ndjeu këtë rëndim të keq. Të rinjtë filluan të largoheshin nga trojet e tyre dhe zënin vend në shtetet perëndimit. Kjo të përkujton një gjendje të skajshme të pasigurisë. Dhe, në vitin 1999 ngjau lufta në Kosovë, Lufta barbare serbe, e cila mori qindra e mijëra jetë njerëzish të pafajshëm. Erdhen vullnetarët nga Serbia, si nga Vranja, Leskovci e mese tjera, vetëm e vetëm të masakrijnë e ta dëbojnë popullatën shqipatre nga trojet e veta stërgjyshore.

Skenarët serbë

Skenarët e hartuar nga nacionalistët serbë po edhe nga Akademia serbe e Beogradit. Nga 27-28 (e deri më 5-6 prill ) e më vonë erdhen në Kosovë me mijëra  paramilitarët serb, të cilët, pa kurfarë shkasi kanë masakruar disa banoirë të gjitha fshatrave të Kosovës. Kanë masakruar edhe në fshati Kokaj e fshatra të tjera të kësaj ane të Kardakut, si në Zhegër, LLashticë, Shurdhan, Selishtë, Lladovë e të tjera. Sot në këtë fshat jetojnë vetëm pesë familje me rreth 30 banorë. Kokaj është fshat tipik agrarë. Nga sipërfaqja e përgjithshme 402 .52 ha, 121.21 sipërfaqe me ara, pemishte me 89 ari, me livadhe 5.00 ha, kullosa 20.00 ha, ndërsa pyje 234.00 ha. Sipërfaqet me toka jo produktive janë 23.00 ha. Shumë shtëpi ishin të shkatërruar dhe disa prej tyre dukeshin si të lëna shkret e të braktisura fare, por te Kokajt, thonë se, “janë të shumtë ata që po kthehen për t’i rinovuar apo ndrequr për banim të përkohshëm, ndonëse fare pak janë ndihmuar apo përkrahur pos katër sosh, për ti sanuar dëmet e luftës dhe të tërmetit të 24 prillit 2002, iu premtoi prioritet e Qeverisë shtrurja me zhavor e rruges 5 km, Llovcë-Kokaj për zonën kufitare(por, ende nuk ështe realzuar), sikur edhe ish i pari i komunës së Gjilani, por edhe KFOR-i amerikan për çështje civile. Tani shihet një fshat i vogël, ku nuk kanë mbetur më shumë se trembëdhjetë shtëpi, siç tregojnë shënimet të diktuara nga përfaqësuesi Kokajve, sepse librat amëz i kishin grabitura ata që, u shporrën me 9 qershor 1999. Dikur, në fund të viteve ‘70, katundi Kokaj konsiderohej fshati më i banuar zonën kufitare me Serbinë dhe Maqedoninë në komunën e Gjilanit, me rreth 500-600 kokë banori dhe numëronte jo më pak se 100 shtëpi.

Katund mërgimtarësh e muhaxhirësh të dëbuar nga Serbia prej Toplicës Katundi gjendet jo më larg se 20 kilometra në juglindje të Gjilanit, në një lartësi prej 850 metrash mbi nivelin e detit. E, fshati malor i Kokave figuron prej kohësh në atraksionet turistike të alpeve të Malësisë së Karadaket, edhe pse i harruar për një kohë të gjatë. Deshëm të dimë më tepër dhe u gjendem në këtë lokalitet, Kokaj. Karakteristikë e lokalitet të Karadakut jetik të trimave që luftuan me pushkë e penë për liri dhe pamëvarësi kombëtare, kreshnik të kësaj ane. Aty, nuk mungojnë njerëzit që shkojnë për ta kërkuar atë stinë ikanake, atje lart, lart mes majave të bjeshkës, qoftë edhe të vdekurit, që e kishin lanë amanet të pushojnë në Rup përjetësisht në jetën e amshuar. Zakonisht janë banorë të shtetit të Kosovës, por edhe ata të viseve të tjera, nuk mungojnë as ata nga Presheva, Kumanova, Shkupi e Prishtinë, të cilët ndalen pakëz më poshtë,nga Mëhalla epërme prej kroi Vidhit dhe deri burimi tjetri i Haxhiut, deri Gurina dhe përtej tij, në mes të katundit dhe Mëhalla e ultë.

Toponime interesante

Përmenden nga toponimet më tē rëndësishme, siç janë: Harrnicat, Ara e Kishës, Ara e Magjethatës. Dushkaja,Gurina, Rrahi, Kacekaba, Gumnishta, Dardhishta, Roga e Vogël, Roga e Madhe, Firaja, Kacurreta, Roga e Rrushit, (Zll)atare, Gurët e Kuq, Rrezet, Gumnishta, Plepishta, Pehari, Qarret, Lekeni, Zabeli, Livadhi Veselit, Kroni i Ftonit,Kroni i Haxhi Mustafës, Ara e Havës, Pusi i Dafinit, Pusi i Kallakanxhës, Lugu i Gjan, Ara Rup, Roga e Musteqerrës, Shpella e Kaçakëve, Shpella e Arushës, Puhishta, Rameridi, etj. Atje shpesh ndalen duke biseduar me njëri-tjetrin në një lëndinë rrëzë legenit dhe roga e vogël, ku mendonin në një të ardhme të afërt të krijojnë një lloj kampi të vogël, pushimi për verë, kurse pjesa tjetër, vizitorët më të largët, preferojnë të shkojnë edhe më lart, në zemër të katundit, në objektin gjysmë të rrënuar të shkollës së mbetur katër klasash që frekuentohet nga mësuesi Shefa me disa nxënës, për të dalë pastaj në Rup, ku mundesh për të shijuar gjithçka deri në fund.... Me vështirësi dilet në dimër, sidomos nga ana e pjesës lindore, por edhe në të dalë nga Kalaja e Pogragjës, po më shumë bukuri e dukur në verë, ky katund i kthyer në banorë mërgimtarësh të kthyer për t’i kaluar pushimet vjetore në vendlindje, aty ku lindën. Kësaj here, nga mërgimi ishte ardhur Isë doktori prej Francës i kthyer pas luftës për ta vazhduar jetën me kokallarë..

“Sheshi i valleve”

Ndërsa, në muajin korrik-gusht gjallërohet edhe me ndonjë festë damash, gazmendesh tradicionale që organizohen nëpër shtëpi apo siç i quajnë vendasit “Sheshi i Valleve” dhe pret dasmorët në vadën e ndarë për të marrë apo dhënë nuse të re malësore. Festat e motmotit, siç janë Shën Gjergji dhe Shën-Mitër, janë kremtuar si festa pagane dhe kanë mundur të mbijetojnë, edhe pse gjatë pushtimeve të huaj, duke e ruajtur edhe pronën private si të drejtë të patjetërsueshme me burime të ftohta të ujit. I quajtur “Kroi i katundit”, "Kroni i Haxhisë", "Kroi i Prronit Vidhit", "Kroni i arës Rup", përdorën edhe sot si ujë për pije dhe bërjen e çajit prej luleve më të pijshëm. Shtëpitë janë të ndërtuara me gurë si në gjithë zonën e Malësisë së Karadaket, në katet përdhese dhe shtëpi Kulla, ndërsa specialiteti me të preferuara është pikërisht lakrori i gatuar me dy petë dhe flija e bërë me mazë tëmbli dhe të fërguara me saç të nxehtë oxhaku. Ka nga ata që e preferojnë të kalojnë pushimet edhe dimrit, por vështirësitë që u sjell bora, shpesh i bëjnë të pakalueshme rrugët për në Kokaj, ndonëse të dhënë dhe janë më të pasionuarit pas gjahut dhe rrëshqitjes me ski në borë, që shpesh deri në Shën-Gjergj nuk shkrihet në majat e Malit të Karadakut.

== Kaçakët e Kokajve ==

Për historinë e katundit Kokë, thuhet se është një vendbanim jo i vjetër sa edhe interesant. Sipas tregimit të një më të moshuari, Haxhi Isë Koka, ky fshat (Kokaj) është themeluar e shtuar vazhdimisht prej të “ikurve të dalë maleve”, kaçakëve të Kokave që përndiqeshin nga Serbia (nga vendi Kliq, Toplicë) më së shumti për arsyen se nuk donin të konvertonin fenë dhe ta njohin pushtimin dhe pastrimin etnik të tyre. Emri “Koka” vjen nga një e dhënë që thotë se: “kryengritësit që themeluan Kokën (lexo: Kokaj), ishin nga fisi Koka që ndihmoi shumë pas pushtimit otoman si dhe gjatë luftërave ushtrinë e Skënderbeut, ku sipas mr. Vroin Koka, ata pastaj u shpërndanë për Itali e gjetiu, por, kishin mbetur edhe prej tyre që kërkonin strehë rreth një stani në male, kur i pyesnin “kur e bënë Stanin në Kokë, paguan prej një kumarxhiu të shkuar në Shkup për 33 dukat ari”.

Muhaxhirët e Kokajve
Bëhet fjalë për një vendbanim nga njerëzit e dëbuar prej Livadheve të Klaiqit në Toplicë me 1835, nga fisi Koka që gjendej gjithë andej etnisë, ndërsa dëshmia e akademik Matkovskit me origjinë shqiptare nga fisi i Koka, si dhe mr. Vroin. Koka të dhënat historike flasin për një vendbanim të Arbërisë në Fushë djegur, të shpërndarë nga Koha e Skënderbeut, ndërsa, këtu u hap shkolla e parë turqisht në shekullin e kaluar nga hoxha i Kokajve, nga mulla Smajli, pastaj në pjesën e parë, pos shkrimit cirilik, mësohet privatisht nga dijetarët edhe në alfabetin shqip. Kurse pas Luftës së Dytë Botërore, këtu hapet shkolla shqipe, ndërsa 1969 rifilloi mësimi fillor, kurse në vitet e ’70-ta, katundi Kokë numëronte rreth 100 shtëpi, shumë sosh me profesioni blegtorë të parë dhe duket se kanë qenë puna e druvarit. Që nga viti 1835 deri në 1912-ën, në këtë malësi punonin ende sharrat e kokave, jo aq adekuate, por me teknikën më të mirë të saj kohe, me pemë, aq sa mbeti edhe shprehja e njohur. Ndërtimi i shtëpive, odave, hambarëve, të kthyera kah juglindja prej guri e me drunjtë bungu në gjithë katundin, tregon për një maket origjinale të stilit oriental dhe evropian që mund të haset edhe në gjithë vendbanimet e vjetra të tjera në Malësinë te Karadaket prej Gjilanit, e deri në Shkup, për karshi janë majat më të larta, si: Maja e zezë, ajo e Godenit dhe Sukës, si dhe Maja më e lartë e Sharrit që ende në këto ditë vere është e veshur me borë, ndërsa edhe gjatë gjithë verës rrallë ndodh të shkrihen pika me të lartë e saj. Midis burimeve të shumta krojeve, në këtë rrugë që përshkohet për gjithandej është i pasur edhe me uji termal i quajtur “Banja e Uglarit”, që shërben si ujë kurativ për shërimin e reumës, sëmundjeve të lëkurës.

Pamje të pashlyeshme

Shtëpitë dhe konfiguracioni i vendbanimit më karakteristike edhe për turistët, plotësojnë bukurinë e kësaj zone malore kufitare, që frekuentohet nga të katër anët e lidhur me rrugë të asfaltuar deri në tre-katër kilometra, por të shtruar me zhavorr, ndonëse jo ende me një infrastrukturë rekreative dhe sportive pos asaj që ka falë nëna natyrë e virgjëreshë, pa ndotës, po me ambient ekologjik, por, edhe njerëzit janë shumë mikpritës dhe gatuajnë specialitete karakteristike tradicionale dhe evropiane, ndonëse ende nuk ia kanë idenë për ta bërë me një motel, restorant apo bujtinë, duke ia shtuar edhe vend kampingjet për turistë verorë që ia mësyjnë të kalojnë pushimet e vikendit apo ato verore në ambiente malore me trastë në krah me pak bukë e dhallë, për ta kaluar kohën e lirë. Jo, larg në Rup ishin varrosur edhe martirët e vrarë gjatë luftës së fundit (1999), ku pas varrosjes së disa njerëzve publikë, qoftë edhe të vdekurit; dëshmorë, martirë, shkrimtarë dhe, shumë njerëz publikë, aty në Rup te varrezat tyre mbesin në kujtesë ato pamje të pashlyeshme. Kokajt ngado ku janë, janë përcaktuar që fundi i korrikut të jetë Ditë e takimit familjar në vendbanimin Kokaj dhe mëton të jetë tradicionale.

Referencat
[] [] [] [] [] [] [] [] [] [] [] [] [] [] [] [] [] [] [] [] [] [] []

Lidhjet e jashatme

 * []
 * []
 * []