Mali i Brisë

 Sanxhaku i Pazarit të Ri në mesjetë

Lugina e lumit Rashka me rrethinën e vet, e cila i takon komunës së Pazarit të Ri, paraqet një ndër hapësirat më interesante Ballkanike për shkencën e historisë së mesjetës. Procesi i kolonizimit të Sllavëve në këtë hapsirw nuk është hulumtuar sa duhet nga historianwt tanë. Kolonizimi është bërë në etepa, dhe kolonozimi kryesor është bërë përgjat luginave të lumenjëve. Në fillim të shek. të VII-të Sllavët depërtuan në këto vise, pasi që sundimi bizantit gati nuk ekzistonte.

Para ardhjes së sllavëve këto vise kan qenë të populluara  nga ilirët për çka flasin hulumtimet e shumta arkelogjike: Në Pazarin e Ri në vendin e tanishëm të kombinatit të Tekstilit "Rashka"; mandej të mbeturat nga ari dhe qehlibari të gjetura para shum viteve te Kisha e Petrovës. Kjo e fundit na jep njohuri për mundësinë e ekzistimit të një lidhjeje të fiseve ilire, selia e sëcilës ka qenë në vendin e kishës së përmendur.

Toponimet e shumta në këto vise ruajn kujtimrt për ilirët. Emrat : Ras, Ibër, Peshter, Bishevë,Vapa, Lim etj. janë me prejardhje nga gjuha shqipe (ras-rrasë,lim-Lumi; Ibër- i bardhë; Vapë - vapa,-ë; Peshter :Pesh- peshë; ter- terr (terrësi), ter - thatësi.

Kur sebët u vendosën në Luginën e Lumit Rashaka, i detyruan popullsinë vendase të tërhiqen në male dhe ua morën tokat. Gjithësesi të gjith vendasit nuk u tërhoqën por një numër i tyre kan mbetë në viset malore për rreth duke u marr me blegtori. Në vazhdimësi ata jetuan në këto vise, qka na bënë me dije edhe prezenca e sotshme e tyre në këto vise.

Arkeologjia Sanxhakut të Pazarit të Ri
Shënimet e para arkeologjike për këto hapsira në mesin  e shekullin XIX  i sjellin  arkeologu i njohur anglez Artur Evans, i cili në atë  kohë udhëtoi nëpër këto vise, dhe  arkeologu dhe fotografi austriak  F. Kanitz,. Këta dy autor shumicën e objekteve kulturore konstatojnë se janë romakëve.

Burimi i të dhënave
Dr.Ejup Mushoviq, "Novi Pazar i okolina"