Burreli

Burreli është qytet në Shqipëri.

Historia
31 Korriku është festa e çlirimit të Burrelit nga Gjermanet më 1944. Festohet pothuajse në të gjithë rrethin e Matit por me qendër Burrelin. Burreli ka qenë konsideruar si qyteti i mollëve sepse qy në hyrje trotuaret kanë pas të rreshtuar pemë me molle. Lulishtja e Burrelit e cila u zhvillua nga Mbreti Zog është e shquar sepse nga sipër shfaqet si forma e flamurit shqiptar me dy krenaret. Mati shquhet si vendi i kuvendeve dhe një fole e pamposhtur trimash dhe luftëtarëve dhe gjeneralëve te mëdhenj. Libri i parë shqip është shkruajtur në Mat nga autori Pjetër Budi, dhe gjithashtu është shpallur pavarësia e kishës katolike shqiptare për herë të parë po nga kryengritësi Pjetër Budi. Pavarësisht se është shumë e diskutueshme dhe e kundërshtueshme, me analizat dhe kërkimet më të fundit Mati është vendlindja e Gjergj Kastriotit Skënderbeu heroi me i madh kombëtar (përkrenarja e Skënderbeut mban titullin Princ i Matit dhe Mbret i shqiptarëve). Ne kohën e regjimit komunist Burrelsat/Matjanët kanë qenë pseodonuar me fjalën "Zogista". Kjo e fundit është shkak i Mbretit Zog i cili lindi ne Burgajet të MATIT dhe ky i fundit kishte një përkrahjë të madhe nga bajraktarët e Matit kur erdhi në pushtet në 1924. Mbreti Zog i parë njihet në historinë shqiptare si diplomati më i madh i njëqind vjeçarit të fundit.

Emri Origjinën e fjalës Mat(Matja) e kanë studiuar shumë studiues e shkencëtarë, por ende mbetet e papërcaktuar qartë prejardhja e saj. Disa besojnë se ky emër ka prejardhje biblike, kurse albanologu i njohur N.Jokli shpjegon se emri i krahinës vjen nga gjuha shqipe e ka lidhje me fjalën mat`anë(mat`anë lumit, mat`anë bregut). Në një dokument të vitit 1304, në një listë anzhuine me emrat e 13 fiseve, përmendet edhe ai i Matit në formën e Matesos.

Përshkrimi dhe Temperatura Mati shtrihet në pjesën qëndrore të Shqipërisë. Siperfaqja e rrethit është 997 km katrorë. Dendësia e popullsisë është 69 banorë për km katrorë. Në qytet banojnë 27% e popullsisë ndërsa pjesa tjetër banon në fshat. Kufiri natyror i Matit fillon nga lindja me malin e Dejës, zbret në Qafë-Murrë pastaj ngjitet nëpër majat e maleve të Balgjajt, që rradhiten në drejtim të jugut, për të zbritur në Qafë të Buallit, pastaj me në jug kufizohet me malësinë e Martaneshit duke u ndarë nga rrethi i Dibrës dhe Bulqizës. Nga këtej kufiri vijon në Malin me Gropa për të zbritur në qafën e Murrizës, vazhdon më tej duke u ndarë me rrethin e Tiranës, zbret në Qafë-Shtame, për tu ngjitur ne drejtim të veriperendimit në vargmalet e Skënderbeut, ku kufiri ndahet me rrethin e Krujës, vazhdon me Qafën e Belegut dhe përfundon në grykën e Shkopetit, që ndan Matin me rrethin e Kurbinit. Ndërsa nga ana veriperendimore kufizohet me malet Kulmi i Dervenit, vazhdon nga ana e veriut me kodrat e Prosekut, ku terrenet janë më të hapura dhe më të kalueshme, pastaj kufiri mbyllet për tu ndarë me rrethin e Mirditës. Mati gjendet midis kordinatave gjeografike 41o e 26` dhe 41o e 47`, gjërësi veriore dhe 19o e 52` dhe 20o e14` gjërësi lindore Ulëz Shkopet është vendi ku janë krijuar kanionet më të thellë e më të rëndësishme në Shqipëri. Tipike për këto ngushtime është Gryka e Shkopetit(40 metra) disa metra e thellë e çarë nga lumi Mat para se të dalë në fushë. Relievi ngrihet mbi nivelin e detit në lartësinë më të madhe 2246 metra qe është Maja e Dejës.Dallohen katër nivele tarracore, që përbëjnë gropën e Matit nga Klosi deri në Ulëz. Në njërën nga këto tarraca lumore është vendosur qyteti i Burrelit. Klima në luginën e Matit është afërsisht si mesatare e klimës e gjithë Shqipërisë, lidhet me brezin e klimës mesdhetare e cila karakterizohet nga vera e nxehtë dhe e thatë me shkëlqim të madh të diellit dhe nga dimri relativisht i butë në luginë dhe disi i ashpër në brezin malor. Temperatura mesatare vjetore ne Luginën e Matit është afro 14 gradë celsius në ditët më të nxehta të korrikut arrin 38 gradë. Muaji më i ngrohtë është korriku me temperaturë mesatare 24 gradë, ndërsa më i ftohti është janari me temperaturë mesatare +4 deri 0 gradë celsius. Ditët me diell zënë 88-90% të ditëve të vitit.

(copyright erkijel kurti)

Gjeografia
Burreli ka rreth 60 000 banorë me një sipërfaqe rreth 10km2. Është rrethuar me rrugën e cila quhet "unaza e Burrelit". Lumi Mat buron në Suç të Matit në malin e Kaptinës dhe me 115km derdhet në Adriatik. Ndërmjet lumit janë ndërtuar dhe dy hidrocentrale ai i Shkopetit dhe i Ulzës të cilët furnizojnë Matin, një pjesë të mirë të veriut dhe një pjesë së kryeqytetit Tiranë. Lumi duke rrjedhur nga ura e Matit është një pjesë e madhe e argëtimit të banorëve së Burrelit në verë. Ura është një ndër urat më të vjetra e cila u ndërtua nga Italianët. Ura është folur të jetë pak e dobët dhe është përforcuar disa herë për qëndrimin e saj dhe sigurinë e udhëtarëve. Macukulli është fshati më i madh i Matit dhe i Shqiperisë. Prandaj fjala "Prapë ne Macukull të Matit".

Ekonomia
Zhvillimi ekonomik i qytetit të Burrelit nuk mund të shihet i ndarë nga zona që e rrethon. Kështu që mund të themi se ekonomia e këtij qyteti lidhet ngushtë me nxjerrjen dhe shkrirjen e mineralit të kromit. Këtu vlen për tu përmendur Uzina e Ferrokromit.

Politika
Burreli njëkohësisht është bashki, komunë dhe vendbanim që i takon Rrethit të Matit ku gjendet dhe Bashkia Klos me komunat dhe vendbanimet nën kompetencat e veta.

Lidhje të jashtme
Burrel Burrel Burrel Burrel, Albania Burrel (Albaania) Burrel Burrel Burelis Бурел Burrel Burrel Burrel Burrel Burrel Burrel