Richard Feynman

Richard Phillips Feynman (sqt. Ricard Filips Fajman) lindi më 11 maj 1918; vdiq më 15 shkurt 1988. Fajmani ka qenë një fizikant amerikan i njohur për një formulim alternativ të mekanikes kuantike e bazuar në integralet e trajektores, si dhe për teorine e elektrodinamikes kuantike, fiziken e superfluiditetit të heliumit të tejftohur, dhe per një teori berthamore. Për kontributet e tij në zhvillimin e elektrodinamikes kuantike, Fajmani ndau çmimin Nobel në Fizike në 1965, bashke me Julian Shuinger dhe Shin-Iciro Tomonaga. Fajmani zhvilloi një skeme reprezantimi pikorial shume te perdorur për shprehjet matematike qe kontrollojnë sjelljen e thermijave berthamore. Me vone ky reprezantim piktorial u be i njohur si diagramat e Fajmanit.

Fajmani qe një nga shkencëtaret qe ndihmuan në zhvillimin e bombes atomike. Ai qe gjithashtu, një nga pjestaret e panelit qe investiguan shperthimin e anijes Challenger. Plus punes së tij në fiziken teorike, Fajmanit është i njohur si një nga pioneret në fushen e informatikes kuantike, si dhe me futjen e konceptit të nanoteknologjise (krijimin e pajisjeve në shkalle molekulare). Ai mbajti katedren e Rikard Cejs Tolman në fiziken teorike në Kaltek.

Fajmani qe një nga njerzit qe e beri fiziken popullore si në librat e tij ashtu edhe në leksionet e tij, është për tu theksuar një fjalim qe ai dha në 1959 në Universitetin e Kaltekut i titulluar Ka Gjithate Vend ne Fund. Shume të njohura jane edhe Leksionet e Fajmanit ne Fizike. Fajmani është i njohur gjithashti për librat e tij semi-autobiografike Patjeter qe po tallesh Zoti Fajman! dhe Perse shqetesohesh se çfare mendojne te tjeret?, si dhe libra të tjere si Tuva ose Deshtim! Ai qe gjithashtu i njohur si një njeri qe luan capkenlleqe,si dhe një piktor amator krenar. Fajmani qe gjithashtu një praktikues i bongo. Ricard Fajman cilesohej nga koleget e tij si një njeri ekcentrik dhe një shpirt i lire. Atij i pelqente te ndiqte edhe dege jashte profesionit te tij, si biologjia, artet, perkursionin, Hieroglifet e Majave. Fajmani qe gjithashtu një ekspert në hapjen e bravave.

Friman Dajson njëhere shkruajti se Fajmani qe një "gjysëm-gjeni, gjysëm-buton", me vone ai e ndryshoi diagnozen e tij në "komplet gjeni, komplet bufon". Gjate jetes së tij dhe pas vdekjes Fajmani qe një nga fizikantët më të njohur në bote.

Biografia
Ricard Filips Fajman u lind ne 11 Maj, 1918, ne Far Rokuej, Kuins, Nju York. Familja e tij qe Çifute dhe, edhe pse ata nuk e praktikonin Judaismin, prinderit e tij venin ne nje sinagoge çdo te Premte. E perbshketa e Fajmanit me fizikante te tjere te famshem si, Eduard Teller, Karl Sagani dhe Albert Ajnshtajni) qe se ai filloi te fliste relativisht vone; gjate ditelindjes se tij te trete ai akoma nuk kishte thene asnje fjale. Fajmani i ri u influencua shum nga babai i tij, Melvilli, i cili e inkurajoi te bente pyetje qe venin kunder cka te tjeret mendondin se qe rruga e duhur.Nga mamaja e tij, Lucilla, ai perfitoi sensin e humorit qe zgjati gjate gjithe jetes se tij. Si nje femije, ai kishte nje talent per inxhinier , Fajmani merrte kenaqesi te pamase kur riparonte radio te prishura. Motra e tij Joana u be gjithashtu nje fizikante profesionale.

Edukimi
Ne gjimnaz Fajmani qe brilant, me nje IQ 123 : e cila qe e larte por " gjysem e respektueshme" sipas biografit te tij Glik. Me vone Fajmani filloi te kishte nje fare merie ndaj ketyre testeve. Kur qe 15 vjec, ai qe bere nje master ne  analizen diferenciale dhe ne analizen e integraleve. Para se te hynte ne kolegj ai eksperimentonte me tema matematike si gjysem-derivati, duke perdorur simbole qe i shpikte vete. Gjate kohes që qe ne gjimnaz ai zhvilloi nje intuite per koncepte si serite e Tajlorit dhe operatoret matematike. Nje here kur donte te bente nje pyetje per anatomine e maces ai pyeti libraristen : "A keni nonje harte te maces?" (duke ju referuar tabeles anatomike).Pergjigja e libraristes qe "E ke fjalen per nje harte zoologjike!" por Fajmani donte diagrame rreth anatomise se maces, jo per filogjenine feline.

Si antar i shoqerise se nderit Arista, ne vitin e fundit te gjimnazit Fajmani fitoi olimpiaden e Universitetit te Nju Yorkut ne matematike; diferenca e madhe mes rezultatit te tij dhe atij me te afert i la pa goje gjyqtaret Ai applikoi ne universitetin e Kolumbise; megjithate per shka se qe cifut dhe per faktin se universiteti kishte nje kuote per Cifutet ai nuk u pranua. Fajmani ndoqi studimet e larta ne Univeristetin Teknologjik te Masaçusetit. Atje ai mori cdo kurs fizike qe ofrohej por doli dobet ne lendet e anglishtes dhe te historise.Fajmani kishte nje lehtesi frikesuese me ekuacionet e krahasuar me titane si Lev Landau apo Albert Ajnshtajni.

Projekti i Manhatanit
Fajmani qe pjestar ne projektin per ndertimin e bombes atomike. Ne Princeton, fizikanti Robert R. Wilson e inkurajoi Fajmanin te merrte pjese ne projektin e Manhattanit gjate kohes se luftes. Ky qe nje projekt i ushtrise per te zhvilluar nje bombe atomike. Fajmani ka thene se shakaku qe ai u bind per te marre pjese ne kete kauze qene perepjekjet e njejta te Gjermanise Naziste. Ai ju caktua grupit qe udhehiqej nga divizioni teorik i Hans Bethe's. inteligjenca e tij i beri pershtypje Bethes i cili e caktoi ate si lider te grupit. Bashke me Bethen ai zhvilloi formulen Bethe-Feynman per te llogaritur fuqine shperthyese te bombes se fissionit atomik. Kjo formule qe e bazuar ne punen e Robert Serber. Deri ne vdekjen e gruas se tij ne 16 Qershor te 1945, Fajmani e vizitoi ate ne senatoriumin e Albuquerques cdo fundjave. Fajmani mori pjesene testin e pare te bombes atomike ne Trinity. Ne librin e tij ai pohon se ka qene i vetmi i cili e pa shperthimin pa syze mbrojtese.

Si nje fizikant i ri Fajmani nuk kishte detyra shume te rendesishme ne lidhje me projektin. Pjesa me e madhe e punes se tij qe si administrator i grupit te kompjuterave ne divizionin teorik, (Nje nga studentet e tij atje, John G. Kemeny, do te vente me vone te shpikte bashke me nje koleg tjeter gjuhen kompjuterike te BASIC). Me vone, bashke me Nikola Metropolis, ai assistoi ne implementimin e nje sitemi te ri per kompjutra i bazuar ne karta shtypese te prodhuara nga IBM.

Vitet ne Kaltek
Fajmani beri pune shume te rendesishme gjate kohes se punimit ne Kaletk, puna e tij perfshin kerkime ne:


 * Elektrodinamiken kuantike. Teoria per te cilen Fajmani fitoi çmimin Nobel eshte shume e njohur per parashikimet e saj te sakta. Ai ndihmoi ne zhvillimin e formulimit te integraleve te shtegut ne mekaniken kuantike, ne te cilen cdo trajektore e mundshme nga nje pike ne tjetren merret ne konsiderate, ku trajektorja finale eshte nje shume mbi te gjitha mundesite (kjo gjithashtu referohet si Shuma-mbi-shtegjet ose Shuma mbi historite).


 * Fizika e superfluiditetit te heliumit te lengshem te tejftohur, ku heliumi duket se tregon nje mungese viskoziteti kur rrjedh. Aplikimi i ekuacionit i Shrodingerit te kjo yetje tregoi se superlengu po tregonte nje sjelje mekanike ne nje shkalle makroskopike. Kjo ndihmon edhe ne problemin e superpercjellesve; megjithate, zgjidhja nuk u dha nga Fajmani. Ajo u zgjodh nga teoria BCS.


 * Nje model te emitimit te dobet, i cili tregoi se ciftezimi i tanishem eshte nje process i kombinimit te nje vektori dhe nje aksiali (nje shembull i emetimit te dobet eshte shaterrimi i nje neutroni ne nje elektron, dhe nje proton, si dhe nje anti-neutrino). Edhe pse E. C. Xhorxh Sudarshan dhe Robert Marshak e zhvilluan teorine ne te njejten kohe, bashkepunimi i Fajmanit me Murray Gell-Mann shikohet si nje moment thelbesor sepse bashkeveprimi i dobet u prezantua ne nje menyre shume te thjeshte nga korrente vektoriale dhe aksiale. E kombinuar me teorine e emetimit beta te nga Fermi ajo dha nje shpjegim per thyerjen e paritetit.

Ai gjithstu zhvilloi edhe diagramat e Fajmanit, nje defter i cili ndihmon ne konceptualizimin dhe llogaritjet ne bashkeveprimin midis thermijave ne hapesire-koha.Ne menyre te famshme, Fajmani i pikturoi diagramat e Fajmanit ne pjesen e jashtme te makine se tij.

Pak para vdekjes se tij Fajmani kritikoi, teorine e kordave ne nje interviste: "Mua nuk me pelqen fakti qe ata nuk po llogartin ndonje gje," tha ai. "S'me pelqen as menyra se si ata nuk i kontrollojne idete e tyre. Nuk me pelqen as sesi per cdo gje qe nuk eshte dakort me eksperimentin ,ata gatuajne nga nje shpjegim; nje ndreqje e shpejte le te themi dhe thone, 'Mire, po mund te jete e vertete akoma.'" Keto fjale perdoren shume nga kundeshtaret e terorise se kordave ne fushen e thermijave berthamore.

Shikoni gjithashtu

 * Dama e Fajmanit
 * Diagramat e Fajmanit
 * Pika e Fajmanit
 * Fleksagoni
 * Teorema Hellman–Fajman
 * Listë e fizikantëve
 * Listë e fizikantëve teorike
 * Interpretimi Stückelberg–Fajman

Referenca

 * The Character of Physical Law, The 1964 Messenger Lectures, MIT Press, 1967, ISBN 0-262-56003-8


 * Quantum Electrodynamics, Addison Wesley, 1985, ISBN 0-8053-2501-8


 * Elementary Particles and the Laws of Physics: The 1986 Dirac Memorial Lectures, Cambridge University Press, 1987, ISBN 0-521-34000-4
 * Six Easy Pieces: Essentials of Physics Explained by Its Most Brilliant Teacher, Perseus Books, 1994, ISBN 0-201-40955-0


 * Six Not So Easy Pieces: Einstein’s Relativity, Symmetry and Space-Time, Addison Wesley, 1997, ISBN 0-201-15026-3
 * Richard Feynman: A Life in Science, Gribbin, John and Mary. Dutton 1997. ISBN 0-525-94124-X

Lexime te metejshme
Leksionet e Fajmanit ne fizike jane vepra e tij me aksesible per cdokush qe ka nje interset ne fizike, ky liber u formua si rrjedhoje e redaktimit te leksioneve te dhena ne Kaltek per studentet ne periudhen1961-64. Ku lajmi mbi stilin dhe qartesine e kytyre leksioneve u perhap nje numer pedagogesh dhe fizikantesh filluan ti ndiqinin ato me interes. Kjo beri qe tato te publikohen ne nje liber me ko-autoret Robert B. Leighton dhe Matthew Sands, te cilet ishin koleget e Fajmanit. Libri i ka qendruar tesit te kohes dhe eshte bere nje nga librat klasike ne fizike.

Libra nga Fajmani

 * Selected Papers of Richard Feynman: With Commentary by Richard Feynman and Laurie M. Brown, World Scientific Series in 20th Century Physics, 2000. ISBN 978-9810241315
 * The Character of Physical Law, adapted from the 1964 Messenger Lectures Feynman delivered at Cornell and aimed at a popular audience. MIT Press, 1965.
 * Surely You're Joking, Mr. Feynman!, Richard Feynman, Ralph Leighton (contributor), Edward Hutchings (editor), W W Norton, 1984, ISBN 0-393-01921-7
 * QED: The Strange Theory of Light and Matter, Richard Feynman, Princeton University Press, 1985, ISBN 0-691-08388-6
 * What Do You Care What Other People Think?, Richard Feynman, Ralph Leighton (contributor), W W Norton, 1988, ISBN 0-553-17334-0
 * The Meaning of It All: Thoughts of a Citizen Scientist, Richard Feynman, Perseus Publishing, 1999, ISBN 0738201669.
 * The Pleasure of Finding Things Out: The Best Short Works of Richard P. Feynman, edited by Jeffrey Robbins, Perseus Books, 1999, ISBN 0738201081.
 * "The Principle of Least Action in Quantum Mechanics." (1942) PRINCETON UNIVERSITY. Publication: Dissertation. Published by World Scientific, 2005, under the title Feynman's Thesis: a New Approach to Quantum Theory, edited by Laurie M. Brown. ISBN 978-9812563804
 * Classic Feynman: All the Adventures of a Curious Character, edited by Ralph Leighton, W. W. Norton, 2005, ISBN 0-393-06132-9. Chronologically reordered omnibus volume of Surely You're Joking, Mr. Feynman! and What Do You Care What Other People Think?, with a bundled CD containing one of Feynman’s signature lectures.
 * Perfectly Reasonable Deviations from the Beaten Track: The Letters of Richard P. Feynman, edited by Michelle Feynman, foreword by Timothy Ferris, Basic Books, 2005, ISBN 0-7382-0636-9 (Published in the UK under the title: Don't You Have Time to Think?, edited and with additional commentary by Michelle Feynman, Allen Lane, 2005, ISBN 0-7139-9847-4)
 * Feynman Lectures on Computation, edited by Tony Hey and Robin W. Allen, Perseus Books Group, 2000, ISBN 0738202967

Rreth Fajmanit

 * Physics Today, American Institute of Physics magazine, February 1989 Issue. (Vol.42, No.2.)  Special Feynman memorial issue containing non-technical articles on Feynman's life and work in physics.
 * Most of the Good Stuff: Memories of Richard Feynman, edited by Laurie M. Brown and John S. Rigden, NY: Simon and Schuster, 1993, ISBN 0883188708.  Commentary by Joan Feynman, John Wheeler, Hans Bethe, Julian Schwinger, Murray Gell-Mann,   Daniel Hillis, David Goodstein, Freeman Dyson, Laurie Brown.
 * Disturbing the Universe, Freeman Dyson, Harper and Row, 1979, ISBN 0-06-011108-9. Dyson’s autobiography. The chapters “A Scientific Apprenticeship” and “A Ride to Albuquerque” describe his impressions of Feynman in the period 1947-48 when Dyson was a graduate student at Cornell.
 * QED and the Men Who Made It: Dyson, Feynman, Schwinger, and Tomonaga (Princeton Series in Physics), Silvan S. Schweber, Princeton University Press, 1994, ISBN 0691036853.
 * Feynman's Rainbow: A Search For Beauty In Physics And In Life, by Leonard Mlodinow, Warner Books, 2003, ISBN 0-446-69251-4 Published in the United Kingdom as Some Time With Feynman.
 * The Feynman Processor: Quantum Entanglement and the Computing Revolution, Gerard J. Milburn, Perseus Books, 1998 ISBN 0-7382-0173-1
 * Genius: The Life and Science of Richard Feynman, James Gleick, Pantheon, 1992, ISBN 0679747044
 * The Beat of a Different Drum: The Life and Science of Richard Feynman, Jagdish Mehra, Oxford University Press, 1994, ISBN 0198539487
 * No Ordinary Genius: The Illustrated Richard Feynman, edited by Christopher Sykes, W W Norton & Co Inc, 1994, ISBN 0393036219.
 * Richard Feynman: A Life in Science, John Gribbin and Mary Gribbin, Dutton Adult, 1997, ISBN 052594124X
 * Infinity, a movie directed by Matthew Broderick and starring Matthew Broderick as Feynman, depicting Feynman's love affair with his first wife and ending with the Trinity test. 1996.
 * "Clever Dick", Crispin Whittell, Oberon Books, 2006 (play)
 * "QED", Peter Parnell (play).
 * "The pleasure of Finding Things out: Autobiography of Richard Feynman" Nobel laureate and theoretical physicist extraordinary. BBC2 Horizon/Nova (50 mins) Christopher Sykes Productions http://www.sykes.easynet.co.uk/

Artikuj nga Fajmani

 * "Space-Time Approach to Quantum Electrodynamics," Physical Review, 1949
 * "An Operator Calculus Having Applications in Quantum Electrodynamics," Physical Review, 1951
 * JA Wheeler, RP Feynman, "Interaction with the Absorber as the Mechanism of Radiation," Reviews of Modern Physics, 1945
 * JA Wheeler, RP Feynman, "Classical Electrodynamics in Terms of Direct Interparticle Action," Reviews of Modern Physics, 1949
 * "Relativistic Cut-Off for Quantum Electrodynamics," Physical Review, 1948
 * M Cohen, RP Feynman, "Theory of Inelastic Scattering of Cold Neutrons from Liquid Helium," Physical Review, 1957
 * "The λ-Transition in Liquid Helium," Physical Review, 1953 - APS
 * "Plenty of Room at the Bottom," Presentation to American Physical Society, Dec, 1959
 * RP Feynman, FL Vernon, RW Hellwarth - J., "Geometric representation of the Schrodinger equation for solving maser equations," Appl. Phys, 1957

Dokumente audio

 * Safecracker Suite (a collection of drum pieces interspersed with Feynman telling anecdotes)
 * Los Alamos From Below (talk given by Feynman at Santa Barbara on February 6, 1975)
 * Six Easy Pieces (original lectures upon which the book is based)
 * Six Not So Easy Pieces (original lectures upon which the book is based)
 * The Feynman Lectures on Physics: The Complete Audio Collection
 * Quantum Mechanics, Volume 1
 * Advanced Quantum Mechanics, Volume 2
 * From Crystal Structure to Magnetism, Volume 3
 * Electrical and Magnetic Behavior, Volume 4
 * Feynman on Fundamentals: Energy and Motion, Volume 5
 * Feynman on Fundamentals: Kinetics and Heat, Volume 6
 * Feynman on Science and Vision, Volume 7
 * Feynman on Gravity, Relativity and Electromagnetism, Volume 8
 * Basic Concepts in Classical Physics, Volume 9
 * Basic Concepts in Quantum Physics, Volume 10
 * Feynman on Science and Vision, Volume 11
 * Feynman on Sound, Volume 12
 * Feynman on Fields, Volume 13
 * Feynman on Electricity and Magnetism, Part 1, Volume 14
 * Feynman on Electricity and Magnetism, Part 2, Volume 15
 * Feynman on Electromagnetism, Volume 16
 * Feynman on Electrodynamics, Volume 17
 * Feynman on Flow, Volume 18
 * Masers and Light, Volume 19
 * The Very Best Lectures, Volume 20
 * Samples of Feynman's drumming, chanting and speech are included in the songs "Tuva Groove (Bolur Daa-Bol, Bolbas Daa-Bol)" and "Kargyraa Rap (Dürgen Chugaa)" on the album Back Tuva Future, The Adventure Continues by Kongar-ool Ondar. The hidden track on this album also includes excerpts from lectures without musical background.

Dokumente video

 * The Messenger Lectures (1964) (See also the book The Character of Physical Law)
 * The Law of Gravitation
 * The Relation of Mathematics to Physics
 * The Great Conservation Principles
 * Symmetry in Physical Law
 * The Distinction of Past and Future
 * Probability and Uncertainty - The Quantum Mechanical View of Nature
 * Seeking New Laws
 * Take the world from another point of view [videorecording] / with Richard Feynman; Films for the Hu (1972)
 * QED in New Zealand (1979)
 * Elementary Particles and the Laws of Physics (1986)
 * The Last journey of a genius [videorecording] / a BBC TV production in association with WGBH Boston (1989)

Burime paresore

 * The Online Archive of California
 * Guide to the Papers of Richard Phillips Feynman, 1933-1988
 * The Caltech Institute Archives
 * Feynman at The Caltech Institute Archives

Materiale te tjera

 * Biography and Bibliographic Resources, from the Office of Scientific and Technical Information, United States Department of Energy
 * The Feynman Lectures Website
 * About Richard Feynman
 * Feynman's Scientific Publications
 * A Biography of R. P. Feynman as a mathematician
 * Gallery of Drawings by Richard P. Feynman
 * Quotes by Richard Feynman
 * The Pleasure of Finding Things Out: A 49-minute BBC Horizon TV programme from the 1980s in which Feynman reminisces about his life and work.
 * Edge-video: Murray Gell-mann reminisces about Feynman's personal eccentricities

Referenca

 * The Character of Physical Law, The 1964 Messenger Lectures, MIT Press, 1967, ISBN 0-262-56003-8


 * Quantum Electrodynamics, Addison Wesley, 1985, ISBN 0-8053-2501-8


 * Elementary Particles and the Laws of Physics: The 1986 Dirac Memorial Lectures, Cambridge University Press, 1987, ISBN 0-521-34000-4
 * Six Easy Pieces: Essentials of Physics Explained by Its Most Brilliant Teacher, Perseus Books, 1994, ISBN 0-201-40955-0


 * Six Not So Easy Pieces: Einstein’s Relativity, Symmetry and Space-Time, Addison Wesley, 1997, ISBN 0-201-15026-3
 * Richard Feynman: A Life in Science, Gribbin, John and Mary. Dutton 1997. ISBN 0-525-94124-X

ريتشارد فاينمان Riçard Feynman Ричард Файнман রিচার্ড ফাইনম্যান Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Ρίτσαρντ Φάινμαν Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman fa:ریچارد فاینمن Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman ריצ'רד פיינמן रिचर्ड फिलिप्स फाइनमेन Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman リチャード・P・ファインマン Richard Feynman რიჩარდ ფეინმანი 리처드 파인먼 Ricardus Feynman Richard Feynman रिचर्ड फाइनमन Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Фейнман, Ричард Филлипс रिचार्ड फैनमन Richard Feynman Richard Feynman Richard Feynman Richard Phillips Feynman Ричард Филип Фајнман Richard Feynman Richard Feynman Ричард Фейнман ริชาร์ด ไฟน์แมน Richard Feynman Richard Feynman Річард Філіпс Фейнман Richard Feynman 理查德·費曼 Richard Feynman