Lista e vendeve sipas sipërfaqes

Illyricum Sacrum është një vepër enciklopedike me 5500 faqe, e ndarë në nëntë vellime. Në të flitet për historinë e ilireve, domëthënë për historinë e shqiptarëve që kanë jetuar në faqen përendimore të Ballkanit, ku shtriheshin fiset ilire. Illyricum Sacrum përmban gjithashtu harta, skica dhe ilustrime të shumta për të parët tanë, të cilat nuk gjenden askund vec në këtë vepër të madhe. Sipas prof. Aleksander Stipcevic, vepra Illyricum Sacrum është një arritje kapitale e historise evropiane. Ajo ka rendesi të dorës së parë si burim të dhenash për historinë mesjetare të Ballkanit Perendimor. Vellimi i parë ka dalë në vitin 1751, kurse i fundit në vitin 1909. Shtatë vellimet e para janë përgatitur nga Daniele Farlati, kurse dy vellimet e fundit nga Jakobo Coleti.

Treqind e dy vjet më parë, në vitin 1702, Papa Klementi XI i drejtohet ipeshkevit të Tivarit, imzot Vincenc Zvajevikut: "Deshiroj të përmbushesh një vizite pastorale në trojet e Arbnise. Të shkosh atje dhe të shikosh nga afër kryeipeshkevite, ipeshkvite, dioqezat dhe famullite.  Pasi të keni bërë këtë punë dua nga ju një raport të hollësishem për gjendjen e kishave të Arbnise dhe të besimtareve¦ dhe me në fund dua të di, a e perdor ai popull gjuhën e vet, të folmen arbneshë ?" Duke i shkruar ipeshkevit të Tivarit, Papa Klementi XI, që quhej ndryshe edhe Papa Albani, për shkak të origjinës shqiptare, kërkonte gjallerimin e jetës katolike në Shqipëri, si dhe ruajtjën e gjuhës së këtij vendi. Sipas Klementit XI, shqiptarët ishin të vendosur në ruajtjën e traditave të tyre. Si shqiptar, Papa Klementi XI ishte i pari që kishte kuptuar se shqiptarizimi i kishës katolike ishte mjeti më i mirë për të ruajtur fene dhe kombin në këtë vend që kercenohej gjithnje e më shumë nga dyndjet osmane.

Duke iu përgjigjur letrës së Atit të shënjte, kryeipeshkevi i Tivarit Vincec Zmajevik, kalon qytet me qytet e katund me katund duke plotësuar më perkushtim të thellë urdhrin e shënjte të Papës. Pas ekspedites në Arbni, ai i shkruan Papës: "¦ iu solla dheut rreth e rreth, gjithembare e pashë vuajtje shumë o Ate i shënjte. Qytetet e lulezuara ishin vene nën harac, pashe kala të rrenuara, forcën tonë të prishur, e kisha të perlyera. Pashe pleq të vuajtur, meshtare duke qarë, barinj të travajur, murtajen që bënte kerdine. Zëmra imë, bashkuar me mjerimin e popullit tim, donte të më ndahej copa." Në fund, ipeshkevi i Tivarit e mbyll kështu letrën e tij: "Konstatimet e mia do të ishin të pavlera sikur të mos ndermerreshin hapa të menjehershem për t'i ardhur në ndihme popullit të Arbnisë që është, në të njejten kohë, edhe populli juaj o Atë i Shënjte!"

Pas këtij leterkembimi Papa Klementi XI vendosi që në Merci të Lezhes me 14 e 15 janar 1703 të mbahej kuvendi i Arbnit. Me vendim të Papa Klementit XI u themelua kolegji për arbëreshet e Italisë në Shen Miter Korone. Ai dha 4000 skude për një vend të përhershem në Kolegjin Urban të Propagandës Fide në Romë, vend i cili do të mbahej nga një shqiptar. Me iniciativen e tij u hap katedra e gjuhës shqipe në Romë. Sipas Papa Klementit XI, rimekembja e Arbnisë, domethenë ringritja e ndergjegjes kombetare mund të vinte duke ruajtur gjuhën, fene dhe historinë e të pareve. Sipas Papes, këto ishin simbole të unitetit kombetar. Ashtu si në vitin 1702, dhjete vjet më vonë, Papa Klementi XI i drejtohet për bashkëpunim një intelektuali, studiuesi dhe historiani, z. Daniele Farlati, për të ndermarre një ekspedite të gjerë nepër dheun e të pareve të tij, nepër Iliri. Kështu nisi puna për korpusin "Illyricum Sacrum", të cilit Daniele Farlati do t'i kushtonte gjithë jetën e tij.

Me këtë vepër Farlati bëhet një nga personalitetet më të mëdha të ilirologjise. Ai është më i madhi, përfaqesuesi me dinjitoz që njohim deri me sot. Nuk ka ilirolog tjetër që mund të konkurroje me të për periudhen antike, deri në Mesjetë. Me dokumente dhe fakte ai argumenton prejardhjen tonë shumë e shumë kohë para së të vinin sllavet në Ballkan. Ai davarit mjegullat shekullore e sakteson kohën ilire, helene, romake dhe bizantine. Ai dhe vetëm ai, paraqet themelet e nderlikuara mbi të cilat u ngrit shteti ilir dhe jeta e paraardhesve tanë. Për të kryer studime të tilla nuk është e lehte. Duhet shumë kohë, shumë dije, dokumente e deshmi që mund t'i gjesh pas një hulumtimi të gjatë e në vendë të ndryshme. Burimet e informacionit janë gati të paarritshme. Por edhe kur i gjen, nuk është e lehte t'i deshifrosh. Mendoni se c'pune kolosale i është dashur Farlatit për të ndertuar pa asnje të mete mozaikun e ilireve që jetonin në faqen perendimore të Ballkanit. Nëse historiografise sonë i heqim Farlatin, atëherë prejardhja jonë do të ishte e dyshimte, e manget, e cunguar. Të dhëna për këtë periudhe kanë paraqitur edhe studiues të tjere, por roli dhe saktesia e Farlatit janë të padiskutueshme. Të gjithë ata që duan të flasin për iliret dhe historine e shqiptareve, patjeter duhet të mbështëten e të citojnë Daniele Farlatin. Ai është institucion. Ai përfaqeson bankën më të madhe të të dhënave për Ilirine.

Sot për sot, në Shqiperi gjenden tri vellime të Daniele Farlatit, një vellim që ndodhet në AQSH, një vellim në Bibliotekën Kombetare dhe një vellim që gjendet në Shkodër. Vellimet e tjera nuk i kemi. Ato gjenden në Vatikan, në Venedik, në Kroaci, në Muzeun e Vjenës etj. Edhe në këto vende, kopjet e Illyricum Sacrum janë të rralla. Me një nisme të marrë nga shtëpia botuese ARBI në Prishtinë, ashtu sic u veprua me "Acta et Diplomata res Albanie mediae a etatis ilustrantia" të Shuflait, pritet të veprohet edhe me nente vellimet e Farlatit e Coletit për "Illyricum Sacrum". Për këtë korpus që i kalon të 5500 faqet do të ndihmoje Ministria e Kultures se Kroacisë dhe Ministria e Kultures se Kosovës. Natyrisht, Ministria e Kultures se Unionit Serbi - Mali i Zi as që mendohet të ndihmojje. Po kështu, edhe Ministria e Kultures se Maqedonise pasi në këtë vepër flitet për Shkupin ilirik të banuar nga shqiptaret. Ndihme nuk mund të japë as Ministria e Kultures se Greqise, sepse në Illyricum Sacrum flitet për një të tretën e Greqise të banuar nga iliro-shqiptaret.

Korpusi Illyricum Sacrum

1751 Venedik Vellimi I    Autor Daniele Farlati

1753 Venedik Vellimi II   Autor Daniele Farlati

1765 Venedik Vellimi III  Autor Daniele Farlati

1769 Venedik Vellimi IV  Autor Daniele Farlati

1775 Venedik Vellimi V   Autor Daniele Farlati

1800 Venedik Vellimi VI  Autor Daniele Farlati

1817 Venedik Vellimii VII Autor Daniele Farlati

1819 Venedik Vellimi VIII Autor Jacobo Koleti

1909 Split      Vellimi IX   Autor Jacobo Koleti

Nga Volumi i parë deri tek i nënti janë dashur 150 vjet punë e palodhur për të krijuar këtë korpus, që flet jo vetëm për prejardhjen e shqiptarëve, por edhe për historinë e ilireve që jetonin në pjesën perendimore të Ballkanit. Autor i vetëm për shtatë volumet e para të këtij korpusi është Daniele Farlati. Pas vdekjes se tij, Jakobo Koleti, perfundoi volumin e tete e të nente të "Illyricum Sacrum". Formati i faqeve të këtij korpusi është sa ai i revistave të sotme, 38 X 25 cm. Për botimin e ri nga Arbi Ltd, Prishtinë, nje ndihmese të madhe ka dhënë Drejtoria e Pergjithsme e Arkivave të Shqipërisë. Sipas drejtorit Sinani, DPA ka krijuar të gjitha lehtesite e komunikimit më të gjitha institucionet që ka marrëveshje dypaleshe e që zoterojne të nënte vellimet origjinale të Illyricum Sacrum. Pikërisht këto kopje do të shërbejnë si matrice e paster për botimin fototipik. Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave te Shqipërisë ka ndihmuar gjithashtu në përpunimin e lendes, duke shfrytezuar në menyre të frytshme marreveshjet dypaleshe. Ajo ka afruar dhe ka nxitur bashkëpunëtoret e saj më të ngushtë jashtë Shqipërisë për kërkime në bibliotekat dhe arkivat e Vatikanit, Venedikut, Firences, Zagrebit, Dubrovnikut, Cetinjes, etj. Tani Drejtoria e Pergjithshme e Arkivave të Shqipërisë po nxit institucionet shqiptare për t'u bërë pale në botimin e kësaj veprë monumentale.

Të parët dhe të fundit që duhet të ndihmonin për botimin luksoz e voluminoz të Illyricum Sacrum është Ministria e Kultures se Shqiperise. Botimi luksoz me format origjinal dhe lidhje speciale, me harta, skica e ilustrime origjinale ka një kosto të lartë. Për të qene bashkëbotues duhet të japesh. Pas këtij financimi Shqipëria ka të drejte të marrë edhe kopjet e domosdoshme, jo një e dy, por aq sa do të derdhe buxhet. Në të kundert, shtëpia botuese, duke ruajtur etiken dhe protokollin, do t'i dërgoje Tiranës zyrtare, ndoshta një ose dy kopje, e shumta tri, asnjë më shumë. Tri kopje janë fare pak edhe për një institucion të vetëm, sic është Biblioteka Kombetare. Asnjë historian shqiptar, nuk i ka parë deri me sot të nente vellimet e "Illyricum Sacrum". Ata mund të kënë parë e mund të kenë lexuar një vellim, atë që gjendet në Bibliotekën Kombetare, por asnjëherë nuk i kanë parë të nente vellimet e Farlatit. Ky është rasti më i mirë që jo vetëm historianet, por edhe studiuesit, shkollaret, akademiket e të tjere t'i kenë më në fund të nente vellimet e Farlatit.

Në menyre solemne, në prani të përfaqesuesve të arkivit slloven, kroat, turk, maqedonas e boshnjak, u nenshkrua në Prishtinë marreveshja midis arkivit shqiptar dhe Arkivit të Kosovës. Kjo është marreveshja e dytë midis dy arkivave. AQSH-ja ka qënë i pranishem në Kosove menjëherë pas hyrjes se trupave të NATO-s në këtë vend. Arkivi i Shtetit Shqiptar ka qënë nder institucionet e para që ka nenshkruar një marreveshje bashkëpunimi midis dy institucioneve. Dokumentet e arkivit shteterot Shqiptar fillojne që nga shekulli VI kurse dokumentet e Arkivit të Kosovës janë grabitur qysh në vitn 1989. Ato janë cuar të gjitha në Beograd. Një gjë e tille ka ndodhur edhe me arkivat e Sllovenise, Kroacise e Bosnjes. Ju s'keni si ta dini, por nga Arkivi i Kosovës janë grabitur edhe regjistrat e gjendjes civile, regjistrat demografike, regjistrat e pronave, etj. Mendoni se c'telash i madh i hapet shoqërise dhe ekonomise se atij vendi. Arkivat e ish-federates jugosllave janë në proces gjyqesor për ndarjen e pasurise arkivore. Arkivi i Kosovës nuk mund të hape ende një proces gjyqesor për këtë qellim, pasi nuk janë përcaktuar raportet midis Prishtinës dhe Beogradit. Për të gjitha këto arsye, si dhe për faktin që arkivistet e Prishtinës janë ne hapat e para, ndihma ndaj këtij arkivi do të mbetet perparesia jonë.

Burimi: http://www.forumi.zeriyt.com/index.php/topic,314.0.html