Hungaria

Republika e Hungarisë (hungarisht: Magyar Köztársaság) apo shkurt Hungaria (Magyarország) është një vend kontinental që ndodhet në pjesen qendrore të Evropës dhe kufizohet nga Austria, Sllovakia, Ukraina, Rumania, Serbia, Kroacia dhe Sllovenia. Ndër banorët vendas është e njohu me termin "Toka e Maxharrëve".

Historia
thumb|right|Árpád
 * Artikulli kryesor Historia e Hungarisë

Rreth 896-ës në këtë pjesë hynë hunët (magjarët) të ardhur nga jugu i Rusisë së vogël. Ardhja e tyre u bë nën udhëheqjen e Prijësit të Madh të tyre të quajtur Arpad. Sulmet shkatërruese të tyre në vendet fqinje në perëndim morën fund në vitin 955 pas fitores së Otos së Madh (Otto der Gosse, prirës i popujve gjerman) në një vend të quajtur fusha Leh (Lechfeld). Pas kësaj kohe që nga 975-ta ndër hunët fillon të depërtojë krishterimi i cili përmbyllë misionin e vetë me ardhjen e Stefanit të shenjtë që më 1001 mori titullin "apostol" i Mbretërit.

Në shekullin e XII në këtë pjesë fillon vendosja e gjermanëve (Siebenbeurger dhe Zips Sachsen). Gjatë vitit 1241 në pjesët e Hungarisë së sodit marshojnë mongolët. Pas shuarjes së familjes së Arpadit (Hause der Arpaden) më 1301 fronin mbretërorë e marrin familje nga shtëpi të ndryshme nga të cilët më i suksesëshmi ishte Matiasi i I-rë Korvinusi (Mathias I. Corvinus) që sundoi brenda viteve 1458-1490. Tjetri, i quajtur Jagilon Ludvig i II-ti (Jagiellon Ludwig II.), ra në betejë kundër osmanëve në Moaks (Mohács) më 1526. Me ramjen e tij, bie edhe pjesa më e madhe e Hungarisë së bashku me Budapestin nën zgjedhjen Osmane. Pjesa tjetër e mbetur e Hungarisë, pjesa perëndimore e Habsburgëve (Habsburger) bie dhe së bashku me Shtatëkështjellarën (Siebenbürgen) formonin një njësi të pa varur hungareze të llojit të principatës (Fürststenturm). Sundimi osmanë në Hungari edhe për kundër përpjekjeve qëndroi deri në luftën e fillua më 1683, luftë e cila me suksese të vogla ja arrin që më 1699 të dëbojë tërësisht osmanët nga Hungaria. Kjo periudhë në historinë e Hungarisë ka hyrë si lufta turke. Pas dëbimit të plotë, i tërë vendi bashkohet me tokat tjera të Austrisë së habsburgëve, mirëpo në këtë bashkësi ishte faktorë edhe paria hungareze e cila mori vendin e vjetër dhe të drejtat e veçanta.

Gjatë shekullit XVIII në Banat vendosen shvabët (fis gjermanë) e Danubit. Po në këtë kohë fillon Lëvizja e fortë liberale dhe nacionale që e udhëhoqi L. Kosut (L. Kossuth) e cila u shtypë në Revolucionin e viteve 1848/49. Pas këtij revolucioni më 1867, ndërmerren disa reforma të veçanta kushtetuese, të cilat e ri-kthejnë ekzistencën e Hungarisë dhe i siguronin parisë hungareze sundimin në gjysmë pjesën lindore të mbretërisë Austrohungareze. Nga ky vit Hungaria fillon të ekzistojë si vend në një lloj bashkësie, bashkësi të cilën e udhëhiqte mbreti.

Pas luftës së I-rë botërore, komunistët nën udhëheqjen e Bela Kunit (Béla Kun, lindur 1886-1939?) më 1919 formojnë përkohësisht një republikë (Ráterepublik). Në marrëveshjen e vitit 1920 të Trianonit, Hungarisë i shkëputen dy të tretat (2/3) e territorit dhe më shumë se gjysma e popullsisë që jetonte në ato pjesë. Më 1920 N. Horthy zgjidhet në postin më të lartë (Reichsverweiser), dhe mbretëria në thelb mbetej edhe më tej.

Për shkak të gjykimit të vërejtjeve mbi pretendimet (të mbajtura në Vjenë) të vitit 1938 dhe 1940, Hungarisë i kthen territoret e shkëputura më 1920. Ndërsa më 1940, Hungaria i bashkëngjitet paktit trepalësh dhe më 1941 hyri në luftën II-të botërore në anën e gjermanëve. Më 1946 gjitha territoret që kishte ri-marrë Hungaria, i duhej që t´i lëshonte.

Proklamimi i republikës Hungareze u bë më 1946 dhe pastaj më 1949 Hungaria paraqitet si demokraci popullore e afërt me BRSS-në. Një kryengritje e shpërthyer në Budapest dhe vende tjera të Hungarisë më 23 tetor 1956 që kishte për cakë liri më të madhe në brendi dhe jashtë vendit, u shtypë nga forcat e armatosura të BRSS-së.

Nga 1987-ta fillojnë proceset e reformimit politik të udhëhequra nga Reformistët komunistë, proces i cili kishte për qëllim krijimin rendi të ri demokratik perëndimorë në Hungari. Baza e këtyre proceseve zgjati deri më 1989/90, nga maji i 1989 tërheqja e sistemit pengues në kufirin me Austrinë, hapja e kufirit për ikje të qytetarëve të Gjermanisë Demokratike në verën e vitit 1989, hyrja në Këshillin Evropian më 1990 si dhe hyrja në programin e NATO-së, Partneriteti për Paqe, më 1994. Më shpalljen e kandidaturës për hyrje në Bashkësinë Evropiane më 1998, sinjalizon hyrjen në NATO e cila edhe bëhet më 1999.

Nga 1990-2000 president i Hungarisë ishte Á. Góncz dhe kryeministër V. Orbán. (nga 1998).

Politika

 * Artikulli kryesor Sistemi shtetror

Kushtetuta ekziston që nga vitit 1949 dhe (më 1989 e rishikuar në thelb) parasheh që Hungaria të jetë një republikë parlamentare në krye të së cilës vendoset presidenti i zgjedhur nga parlamenti (Kuvendi Kombëtarë). Qeverisjen e shtetit e bënë ministri përgjegjës i zgjedhur nga parlamenti.

Njësitë administrative

 * Artikulli kryesor: Njësitë administrative në Hungari

Hungaria ka një sistem administrativ të përbërë nga 19 njësi administrative mirëpo me integrimin e saj në Bashkimin Evropian, Hungaria ja ka përshtatur edhe strukturën administrative dhe tani ajo ka 7 regjione evropiane. Këtyre ju shtohet edhe një, ai i kryeqytetit Budapest. Kështu që tani (2006) janë krijuar 23 të ashtuquajturat vende urbane (org. megyei jogú város). 290px|thumb|right|[[Njësitë administrative - Hungaria|Njësitë administrative në Hungari]]

Gjeografia
right|thumb|250px|Kékes, 1014 m
 * Artikulli kryesor: Gjeografia e Hungarisë

Sipërfaqja e përgjithshme e Hungarisë është 93,030 km2, shtrihet rreth koordinatave gjeografike 47 00 V, 20 00 L dhe 33,883 km 2 të kësaj sipërfaqeje janë tokë ndërsa 690 km 2 ujë.

Hungaria është një vend kontinental dhe ka një vijë kufitare 2,171 km të gjatë.

Klima e Hungarisë është klimë kontinentale me dimër të ftohtë dhe verë me mot të ngrohtë deri të nxehtë.

Pjesa më e madhe e relievit është terren i rrafshët dhe përgjatë kufirit me Sllovakinë janë disa bjeshkë dhe male të ulëta. Pika më e ultë e relievit gjendet përgjatë bregut të lumit Tisa (ang.:Tisza) ( 78m ) dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej 1,014 metrave në vendin e quajtur Kékes rreth 50km në veriperëndim të Budapestit.

Ekonomia

 * Artikulli kryesor: Ekonomia e Hungarisë

Që nga viti 1990 shkallë-shkallë është bërë privatizimi i sektorit shtetërorë të ekonomisë i cili ishte ngritur pas luftës së II-të botërore dhe kishte arritur të shpallë apo kolektivizojë gati gjithë pasurin si pasuri shtetërore. Sektori i bujqësisë është i bujshëm me lloj-llojshmërinë e arave, po ashtu edhe sektori i blegtorisë. Xehja e qymyr gurit dhe koksit, boksitit dhe pak naftë e gazë natyrorë janë faktorë të ekonomisë së Hungarisë. Industria, zhvillimi i të cilës ka filluar që nga 1945-ta është zgjeruar (industria e makinave, metale dhe ajo kimike)

Eksporti i Hungarisë veçohet në eksportimin e makinave, lëndës së parë, produkteve ushqimore tek partnerët kryesorë si Gjermania, Austria. Rusia, Republika Çeke, dhe ajo Sllovake si dhe Polonia e Italia. Përndryshe në Bukuresht (kryeqytet) gjenden porta e lumit dhe ajo ajrore internacionale.

Demografia

 * Artikulli kryesor: Demografia e Hungarisë

Popullsia e Hungarisë numëron diku më shumë se 10,09 milion banorë. Nga kjo popullsi shumica janë hungarezë ndërsa janë të njohura edhe pakicat kombëtare të rumunëve, sllovakëve dhe gjermanëve.

Kultura

 * Artikulli kryesor: Kultura e Hungarisë

Të tjera

 * Telekomunikacioni
 * Transporti
 * Ushtria
 * Pushime

Lidhje të jashtme

 * Map of Hungary


 * Qeveria	:
 * Kryetari	:
 * Parlamenti	:
 * Ministria	:

Hongarye Ungarn ሀንጋሪ Ongría Ungerland المجر ܡܓܪ Hungría Macarıstan Ungarn Vengrėjė Венгрыя Вугоршчына Унгария হাঙ্গেরি ཧན་ག་རི হাঙ্গেরী Hungaria Mađarska Hongria Венгре Hungary Ungheria crh:Macaristan Maďarsko Madżarskô Венгри Hwngari Ungarn Ungarn Macarıstan Hungorska ހަންގޭރީ Ουγγαρία Hungary Hungario Hungría Ungari Hungaria fa:مجارستان Unkari Ungari Ungarn Hongrie Hongrie Ongjarie Hongarije An Ungáir An Ungair Hungría - Magyarország Hungyria Yn Ungaar Hiûng-ngà-li הונגריה हंगरी Mađarska hsb:Madźarska Ongri Magyarország Հունգարիա Hungaria Hongaria Hungaria Ungverjaland Ungheria ハンガリー უნგრეთი Мажарстан 헝가리 Mecaristan Венгрия Hungari Венгрия Hungaria Ungarn Hongarieë Ungaïa Vengrija Ungārija Унгарија हंगेरी Hungary Ungari Hungaritlān Ungaria Ungarn Hongaarnlaand हंगेरी Hongarije Ungarn Ungarn nov:Hungaria Hongrie Ongria Венгри Hungary Węgry Ungherìa هنګري Hungria Unriya Ungariya Ungaria Венгрия हंगरी Unghirìa Hungary Ungár Mađarska Hungary Maďarsko Madžarska Мађарска Ungern Hungaria அங்கேரி Ungria Маҷористон ประเทศฮังการี Hungary Hangari Macaristan Венгрия Угорщина ہنگری Vengriya Ongarìa Hungary Macarän Hungarya Oonguri אונגארן 匈牙利 匈牙利 Magyar-kok 匈牙利