Përdoruesi:Bujar Plloshtani

Bujar Plloshtani

Absurditeti i botës
Bota jo që është një mister i pashmangshëm, por dhe e pandryshueshme në thelb. Sepse detyra e saj të shmang përtej realitetit njerëzor ku aktet e drejtësisë paraqiten në kushte të pa efektshme që të errësojnë sytë ngado! Përballë këtij teatri që është absurditeti i botës duhet të përballet njeriu, sepse janë të domosdoshme, meqë përbëjnë një pjesë të kushteve ironike, që tashmë ne dimë që janë në thelb të pandryshueshme. Pra, njeriu, jo vetëm se duhet të sfidojë, por edhe do t’i duhet të fusë arsyen e përgjegjësisë përgjatë çdo varshmërie psikike. Duhet të jetë tepër e vështirë për t’u realizuar arsyeja e tij drejt një botëkuptimi njerëzor me synimin e përgjegjshmërisë. Mirëpo, përshtatja dhe të gjykuarit me inteligjencë e njeriut nis të zbatojë rregullin për të vepruar psikologjikisht në proceset e vazhdueshme të kësaj bote. Andaj, njeriu është i prirur t’i përshtatet ekzistencës transite, ngase ekzistenca e tij në thelb është transite përballë këtij realiteti misterioz. Pas një absurdi që na dikton bota njeriu mbetet domosdoshmërisht i pafajshëm, mirëpo, ai duhet të fusë një sistem inteligjent që është përvoja e arsyeshme për t’i shquar rastet sipas një veprimi të konceptueshëm. Përvoja në kësi rastesh është një drejtim i ndërgjegjshëm, por aspak për të ndryshuar fatin gjer në pamjen thelbësore, domethënë indiferencon veprimet e njeriut për të mos rënë brenda pasojës. Ky absurditet që paraqitet është pasojë e ndërtimit hermetik të botës që është përcaktuar pa vullnetin, dhe dëshirën e njeriut, ku në fakt, njeriu i ditur mund të shpresojë për t’iu përshtatur këtij hermetizimi absurd. Nëse bota nuk do të qe absurde, atëherë njeriu do të ndërtonte me vullnetin e përhershëm një veprim të logjikshëm që vështirë se do të përjetonte rrezikun e madh. E meta konkrete është se bota është e krijuar sipas një plani të paramenduar nga një sistem i vullnetit të Zotit, por njeriu si krijesë e pafajshme dhe intelektuale erdhi pa vullnetin dhe dëshirën e tij, prandaj këtë vullnet njeriu e trashëgoi nga bota që është paksa absurde shikuar nga veprimi dhe plani i përgjithshëm i ngjarjeve. Natyra e njeriut është e tillë që ndikohet nga bota dhe ligjet që e përbëjnë atë, prandaj ai nuk mund ta ndryshojë atë, sepse thelbi negativ i absurditetit e josh gjendjen e tij shpirtërore duke e çuar jashtë vetëdijës kritike njohjen e tij e cila është jo e përhershme. Sipas kësaj njeriu që të jetojë mbi imazhin e vërtetë të vetvetes dhe të përcaktojë qëllimet e tij, në radhë të parë natyra e detyron të krijojë kushtet mbi veprimin e ndërgjegjes së tij drejt lirisë individuale. Pa krijimin e kushteve të lirisë individuale, ai nis të humbasë çdo detyrim me burimin e arsyes dhe domosdoshmërinë e nevojës shpirtërore. Gjithsesi kjo lirshmëri e njeriut nga ana tjetër e imponon atë të shmangë të pamundurat e botës që janë ligjësitë absurde bazuar nga misteri i realitetit, kështu duke shmangur rregullat e saj që në të vërtetë e bën jetën e tij të ekzistojë i pavarur, pra, jashtë zbrazëtisë shpirtërore; dhe mbi këtë qëllim mjeti i tij kalon në përgjegjshmëri morale. Veprimi i mendjes së tij është i detyruar të ketë nevojën e burimit të aktit të përgjegjshmërisë, ngase pas veprës së tij njerëzore, ai angazhohet për veprimet e tij të cilat janë të sajuara në këtë arenë provokuese, ku ligjet e botës mbeten elastik për hir të njohjes së tij të zakonshme. Bota është e pamundur, gati absurde në paramendim psikologjik, prandaj nuk mund ta shmangësh e as ta pranosh si të tillë, aq më pak ta ndryshosh e modifikosh gjer në parimet mistike të rregulluar me ligjin hyjnor të Zotit. Bota si një univers mistik i fshehur pas një misteri të pazakonshëm ndodhet në qëllimet e tij më të larta të mundshme, krahasuar me arsyen dhe virtytin e njeriut. Si rezultat i botës mistike të fshehur pas një misteri të pazakonshëm mbetet peng absurd i njeriut dhe ekzistencës së tij transite. Ideologjia e njeriut kërkon shpeshherë të vendosë një Praxis philosophie, siç thoshte Karl Marks, por kur bota në thelb është e pandryshueshme atëherë çfarë duhet bërë që ta ndryshosh? Mendimi dhe Praxis philosophie është përpjekur të ndryshojë gjendjen shpirtërore dhe materiale të botës, madje pozitën intelektuale dhe shoqërore të njeriut, por e vërteta qëndron se është e pamundur të ndryshohet bota në thelb e cila do të shërbente si një e mirë e përgjithshme. Bota, jo vetëm që është absurde, por mbetet mizore dhe cinike! Bota si vullneti drejt forcës është përsëritja e herëpashershme e gabimeve të njeriut duke e bërë të ndikohet nga ligjësitë provokuese të vetë botës, e cila e ka çuar drejt lojës së keqe. E drejta e lirisë njerëzore nga egoja imponuese e njerëzve të rrezikshëm është parë si një pushtet i fuqishëm ndaj tjetrit, prandaj është gati si një trishtim i verbër. Pikërisht, jo se ligjësitë absurde të botës krijojnë paqartësi për njeriun, por këtu kemi të bëjmë edhe me absurditetin e krijuar midis njerëzve, midis ideve, midis vetvetes dhe midis Qenies së përjetshme. Absurditeti i botës është një lojë e keqe që stimulon të bjerë brenda rrezikut të ekzistencës njerëzore, ku zakonisht ndjenjat e njeriut përgatiten drejt shërbimit të pesimizmit si nxitje kundër vullnetit për jetë. Mendimtarë dhe poetë kanë qenë mësuesit e parë të arsyeshëm ndaj shoqërisë të cilët kanë shkrirë një pjesë të ngritur të veprimit të mendjes së tyre, me të vetmen arsye për t’i shërbyer kujdesit dhe të mirës njerëzore. Të besojmë se drejtësia është vetëm një punë e ngatërruar në këtë botë të squllët ku padrejtësia jehon sipas qëllimeve të njerëzve të paskrupuj. Njerëzit janë ata që e bëjnë botën drejt padrejtësisë, pastaj dhe bota drejt sprovës hap udhë të ndërlikuar, sepse ndryshe ligjet e botës janë të njëjtë për të gjithë. Që të joshemi pas drejtësisë dhe moralit, fillimisht do të thotë të njohësh vetveten si urë përtej së mirës, dhe rëndësinë e krijimit të Universit si një urtësi absolute e rregulluar me ligjin hyjnor të Zotit. Meqë bota nuk na mëson përtej kufijve të së mirës, por na provon drejt udhës së edukimit për t’u prirur vetë nga mësime e këshilla logjike, mirëpo në të kundërt, ligjet e Zotit janë të prirura ta ndihmojnë njeriun të kuptojë absurditetin e botës duke futur njohjen dhe arsyen. Bota është një përsëritje e vetvetes në vetvete duke vazhduar me një lloj gjuhe të pazakontë zbërthen çdo heshtje mistike me sfondin e forcës. Njeriu i ditur i zhytur në veprimtari të ndryshme jetësore joshet ndaj përpjekjeve për t’u përmbajtur nga çdo rrezik që mund të vijë nga e ardhmja, madje edhe kur të zhytet në absurd, ai do të tentojë të përshtatet, parë nga ky vështrim ai kërkon të mbisundojë të pavërtetën, dhe misterin duke vlerësuar brenda imazhit të vet të vërtetën si besim dhe kurajo për jetë. Bota mbetet një formë e vullnetit për pushtet. Njeriu trashëgon parimin për pushtet dhe forcë. Nganjëherë ne trajtohemi si njerëz indiferent gati për t’u shndërruar në një metaforë e trishtë me bindjen kundrejt vetes, sepse të detyron ligjet e natyrës. Të ndikohesh nga ekzistenca e kësaj bote e cila është përtej misteriozitetit ku udha drejt ndryshimit të saj është një shprehje e brendshme e absurditetit me përmbajtjen e një thelbi negativ, pa u ndryshuar fare, në trajtim shkencor duhet të jetë një çështje e forcës. Ngado që ta udhëheqësh mendimin drejt arsyes së kulluar absurditeti mund të jetë një shkak i pakapërcyeshëm i veprimtarisë të paramenduar me kohë. Që të mund të jemi syçelë, dhe që të mund ta tejkalojmë paradoksin e botës që na është imponuar pa dëshirën dhe vullnetin tonë duhet përdorim mendimin që njeh realitetin e kësaj bote që i përshtatet një plani të detyrueshëm mbi nevojat tona të përgjithshme. Një ide drejt përshtatjes shpirtërore, apo një ide drejt njohjes intuitive mund të jetë një udhë e kalueshme nga ky absurditet i botës.

Mbi artet
Te kjo letër filozofike dua të vërtetoj që, jo vetëm filozofia mund të zbërthejë joshjet e mundshme të ekzistencës, por dhe artet synojnë pikëpamjet mbi rolin e ndryshimit të gjendjes së ekzistencës shoqërore. Nëse filozofia pikëpamjet e veta i hedh nëpërmjet arsyes kritike duke përfituar te mendimi i njohjes së gjësendit në natyrë me anë të metodës empirike, rrjedhimisht del se artet kryesisht flasin me gjuhën e intuitës, ose – gjuhës së veçuar. Domethënë vullnetin e shoqërisë apo gjësendit në natyrë e bën më konkrete dhe të thjeshtë, duke e interpretuar rolin e gjendjes së tyre të vazhdueshme nëpërmjet gjuhës së veçuar me thelbin drejt fatit intelektual. Një vepër arti e vërtetë është një shprehje e shenjtë që buron nga instinkti i lirë i gjenisë apo intuitës, ku priret të flasë për problemet e ekzistencës njerëzore, ligjësitë e botës, konceptet shoqërore në realitet dhe liritë individuale të njeriut. Vepra e një arti të vërtetë ka për thelb ndryshimin e gjendjes sonë njerëzore, duke futur pamjen e arsyes kritike për të nxjerrë në dritë modelin e vërtetë të veprimit shoqëror nga ky realitetit i zakonshëm. Shembuj të modifikuar kemi në letërsinë e shkrimtarit Alber Kamy, me protagonistin e romanit “I huaji”, Merso; pastaj te Franc Kafka, me protagonistin e romanit “Procesi”, Jozef K. apo të Gregor, te romani “Metamorfoza”. Tek “I huaji”, Alber Kamy na paraqet shkoqur mendimin e ekzistencës së njeriut absurd, ku kuptimi i jetës është individuale dhe se jeta jetohet plotësisht me aktin e përgjegjshmërisë, kështu heroi Merso duke i dhënë vetvetes lirinë e veprimit absurd, edhe pse e ka goditur ngjarja e hidhur, siç është vdekja e nënës, aspak nuk e trishton atë; ndërsa te “Procesi”, Franc Kafka na paraqet llojin tjetër te ekzistencës ku njeriu edhe pasi të përcaktohet nga formalitetet mund të jetojë i shthurur pa e ndier problemin si një qëllim kryesor, që në një mënyrë kërkon domosdoshmërisht të gjejë problemin, ndërsa në anën tjetër harron të ndiqet pas rregullit të procesit të tij që i është imponuar. Tek “Metamorfoza” Franc Kafka sjell personifikimin e vetvetes me personazhin Gregor, ku një ditë ky i fundit zgjohet nga gjumi për të kuptuar se është shndërruar në një insekt gjigant. Koncepti i arteve në njëfarë mënyre tregon ekzistencën e shoqërisë, dhe ligjësitë e botës se si zhvillohen gradualisht në kuptimin thelbësor të sistemit intelektual. Veprimtaria shpirtërore dhe psikike të paraqitura në radhë letrash te shoqëritë e transformuara, sot e kësaj dite shprehen në çdo vepër arti, ku diktohen hapat e hedhura dhe parimet universale mbi edukimin estetik të natyrës shoqërore sipas planit të Zotit. Thelbi i arteve kërkon mjeshtëri, dhe intuitë shpirtërore duke e pasuruar çdo vepër arti me shprehje dhe formë elokuente; ku artet në përgjithësi burojnë nga inteligjenca dhe shpirti implicit i mjeshtërit që e krijon. Të gjitha llojet e arteve në përgjithësi burojnë nga modeli për të na dhënë një fragment, një këndvështrim të jetës, një koncept bazuar nga realiteti njerëzor me sajimin për t’i mundësuar njeriut lirinë dhe vullnetin për jetë. Artet e bukura mundësojnë një edukim të brendshëm shpirtëror duke i dhënë njeriut formën dhe pamjen e vërtetë të botës, si realitet dhe absurditet. Sipas meje ekzistojnë: - Vepra që krijohen me frymëzim hyjnor që përbëjnë veprat e krijuara nga inspirimi intuitiv i gjenisë pa futur imagjinatën, por që sajojnë bindje apo atavizëm. – Vepra që krijohen me frymëzim të vazhdueshëm që përbëjnë veprat e krijuara nga shllime për mendime atavizmi, që mund të shërbejnë në hartimin dhe sistemimin e gjithë veprës pa futur intuitën e lirë të gjenisë. Ndërsa veprat gjeniale të poetëve, piktorëve, skulptorëve, kompozitorëve janë të lindura nga arsyeja krijuese me motivin për t’i shërbyer të mirës universale, njeriut në veçanti, dhe shoqërisë në përgjithësi. Sepse nga thelbi joshës i tyre burojnë instinktet më të larta të natyrës krijuese, ku na mësojnë udhën e njeriut duke i respektuar dhe kodifikuar ligjet e natyrës. Një vepër madhore e letërsisë apo artit paraqet emocionin e brendshëm të një shoqërie civile, apo bindjen absurde të një autokracie që tenton me çdo kusht të pozicionojë vullnetin për pushtet ndaj një shoqërie të kujdesur shpirtërisht. Vepra të tilla me përmbajtje shpirtërore krijojnë edukimin estetik të njeriut, dhe shoqërisë përballë ligjeve të kësaj bote të squllët. Prandaj, vepra të mëdha si të artit, dhe filozofisë kurdoherë kanë paraqitur realitetin e shtypjes së egër të oborrtarëve që u është imponuar dhunshëm shoqërive civile dhe personaliteteve intelektuale. Sidomos veprat e mëdha të filozofisë kanë dhënë mënyrën më intime të mundshme të edukimit të shoqërisë, për sa i takon mendimit estetik ku kanë bërë të mundur të zhvillojnë idenë e njeriut duke e formuar deri në kulturën e njohjes ndaj njohjes së përgjithshme, madje dhe vullnetin për t’u pajisur me edukimin klasik të së vërtetës së pashmangshme. Në përgjithësi duke u ndikuar nga vepra të mëdha të letërsisë, artit dhe filozofisë, njerëzimi ka arritur drejt bindjeve intelektuale duke u ndikuar kujdesshëm në ide të reja progresive, të cilat mund të jenë si dashuria ndaj të bukurës, dhe njohja ndaj të vërtetës së pashmangshme.

Shija klasike
Te njeriu, shija kontribuon në cilësinë e mendimit dhe edukimit estetik. Shija mund të ndikojë në përmirësimin e gjendjes shpirtërore, dhe në kushte të tilla paqeje mund të përfitojë ndiesinë e gjërave me vlerë. Duke e përfituar dhe e njohur shijen, në radhë të parë njeriu nxjerr në sipërfaqe atë që ka më të virtytshmen, ndërsa nga pikëpamja vlerësuese futet në krijimin e natyrës krijuese për të bërë gjëra apo vepra të mëdha. Shija klasike, fillimisht është e lindur, pastaj mund të përfitohet sipas planit të përvojës krijuese ose përsa kohë njeriu mund të kishte punuar në ndërtimin e shijes brenda emocionit të brendshëm shpirtëror. Shija klasike, unë mendoj që përcakton vlerën intelektuale të një njeriu në kuptimin ideo-estetik duke e ngritur shpirtërisht atë, dhe gjërat që bëjnë pjesë në intimitetin krijues të shpirtit mund t’i joshë fare lehtë. Shija klasike duhet kuptuar si: - një vlerë e ngritur shpirtërore e cila mbetet e pavdekshme në art, por edhe në çdo lloj krijimi tjetër ku shpirti dhe mendja përcaktojnë teorinë e njohjes. Nga sfondi autentik për të treguar në sipërfaqe atë që njeriu ka më të ngritur, shija klasike kërkon të jesh i pajisur me dhunti shpirtërore, dlirësinë, fisnikërinë dhe artin e të menduarit. Ajo kërkon prirje avangarde për të dhënë mesazhin për paqe të perhershme, e cila shpreh një vullnet të së mundshmes me mendimin për t’i shquar më mirë gjërat në këtë realitet njerëzor. Mirëpo, për të ngritur një letërsi apo një art me shpirt krijues që më pas të ekzistojë autentike, më parë duhet një natyrë me shije klasike të çojë aktet shpirtërore drejt sjelljeve intelektuale. Klasikja kërkon një shpirt të bukur pa iluzione që është e aftë të ndiejë artet e bukura në udhë të ngritura shpirtërore për të cilën hap udhë traktatit të mendimit iluminist, pra një shpirt që është i prirur drejt progresit dhe mundësive më të mprehta për të pohuar ekzistencën e të vërtetës. E vërteta është një pamje e brendshme që njeriu duhet ta ndriçojë nëpërmjet arsyes duke futur shijen si emocion i ngritur shpirtëror. E vërteta është kaq e lidhur reciprokisht me shijen, saqë shija ndikon në ndjenjat intelektuale duke i caktuar drejt mendimit etik për një njohje konsekuente. Kjo shije kërkon madje të ndërlikuarën ta bëjë sa më të thjeshtë duke mos thyer aspak rregullat e ngurta të saja, rrallëherë një shije e tillë do të kishte fatin e mbarë të lindte te ndonjë shpirt human i zgjedhur nga natyra, tek i cili, më pas do të shërbente si arma më e fortë e tij drejt udhës vetjake për të vënë tek njerëzit paqen e përhershme. Megjithatë, në këtë kohë moderne vështirë se mund të rezultojmë shije klasike në veprimtarinë dhe kulturën tonë shpirtërore, sepse koha është kaq agresive, saqë dhe njerëzit janë drejt shndërrimit individual brenda etikës njerëzore. Kemi një realitet të hidhur me një ekonomi fatale që njerëzit janë shndërruar drejt joshjeve fundamentale për të mbijetuar ekzistencialisht; kemi një shoqëri civile me komplikim të proceseve psikologjike, një konkurrencë me njohje delikate ose të krisura që kanë dhënë rezultatin me korrespondencë për të pasur një shije klasike të natyrës krijuese. Jetojmë në një kohë të brishtë ku progresi, dhe motivet për një jetë mondane janë gjithnjë në degradim e sipër, madje ku janë ftohur logjikisht trajtimet e jetës në teatër e në politikë. Po ndodh në ndërgjegjet e tyre një krisje e vërtetë morale dhe shpirtërore. Fajin duhet kërkuar gjithnjë te vetja, sepse aty ndodhet misteri i gjithë botës sonë. Gjenitë, shija klasike, e bukura në artet plastike lindin të mëvetësishme ku më vonë natyra e krijuesit vendos të krijojë arsyet imagjinare dhe shkencore me modelin për të qartësuar efektin kundër absurditetit të kësaj shoqërie që ka rënë brenda realitetit. Pikërisht kjo thjeshtësi për të ngjizur të vërtetën dhe veprimin e akteve psikike me shijen klasike së vepruari tangon drejt një vepre cilësore që do të mbahet mend për dekada më radhë. Ky thjeshtëzim i të ndërlikuarës me artin e gjuhës së veçuar është arti i të krijuarit. Me modelin e thjeshtëzimit klasikja tejkalon së pushuari ndjenjat dispeptike, hedonizmin, depresionet e ndryshme psikologjike... Sepse shija klasike është intimiteti i çdo lloj krijimtarie që kapërcen nevojat e ndjenjave dhe shpirtrave të vobektë, por ajo është dhe një ngritje emocionale e edukimit të njeriut në trajtimet më të qarta shpirtërore. Ajo të mbërthen në idealizmin me përmasat e njohjes së botës duke të dhënë shijën dhe stilin e të kundruarit me arsye, pastaj, ajo ngjiz brenda fatit dy nocionet e botës: pesimizmin si realitet i hidhur, por dhe i domosdoshëm, si dhe optimizmin si realitet i përhershëm. Shija klasike është estetike për nga vullneti shpirtëror e prodhuar nga stili unik i natyrës, por që është tepër vështirë të përfitohet nga format e ndryshme shoqërore, ndërkaq ajo mbetet pragmatike që lind brendapërbrenda shpirtit njerëzor, dhe sistematikisht nëpërmjet vullnetit shpirtëror kërkon të edukohet dhe inicohet drejt zhvillimit normal. Në disa raste është dhunti hyjnore, e aftë të depërtojë brenda shpirtit të njeriut me formësimin për të pohuar mbi njohjen e ekzistencës së përsosur; pra është thjeshtësia e shpirtit të veçuar në të kundruarit të botës, hera-herës të mundëson të shkëputesh nga vuajtja e duke futur brenda dëshirave dhe inspirimeve atë që quhet motivi dhe vullneti për të bërë punë të mëdha siç janë: - triumfi mbi dashurinë e vërtetë, - arsyeja mbi njohjen e krijimit të Universit, - natyra si provë e individualitetit hyjnor, - aftësia për të njohur mbi thelbin negativ të kënaqësisë. Shija klasike e zhvilluar te shpirti i ndërtuar prej arti mbeten shprehje individuale me origjinë shpirtërore që ndryshojnë natyrën njerëzore në format më të ngritur intelektuale dhe estetike. Shija është element i brendshëm te njeriu, i krijuar sipas një metode të shenjtë në natyrën krijuese për të ndryshuar konceptin e shoqërisë dhe stilin për një jetë më të shëndoshë. Ajo është e lindur, ku sendit mund t’ia japë vlerën e mundshme të papërsëritur ndonjëherë, prandaj, një shije e bukur dhe inteligjente mund të ndryshojë kuptimin e arsyes, dhe zhvillimin e inteligjencës si natyrë krijuese. Metoda për ta transformuar shijen në stade edhe më të ngritura emocionale, fillimisht i duhet një arsye e shëndoshë e pajisur me njohje reale, e shkëputur nga çdo vullnet i dyshimtë që do të vinte në përdorim pamjen e brendshme, pra shpirtin që edukohet nga vëllimi i diturive të sigurta shkencore. Kjo arsye e pajisur me njohje të sigurtë e krijon shijen për të pasur efektin e të njohurit të sendit në thelbin inteligjent, dhe kështu sistematizimi i përgjithshëm e formëson shijen klasike deri në vëllimin e të qenurit natyrë krijuese dhe e pavdekshme ndonjëherë.

Shpirti
Shpirti është pamja e brendshme e njeriut. Është shtytja thelbësore për të krijuar të bukurën si një element i brendshëm i kuptimit të imagjinatës së njeriut. Shpirti si pamje hyjnore dhe e domosdoshme te njeriu është krijuar si shprehje e vullnetit të fenomenit të natyrës absolute. Pamja e shpirtit ka ardhur si gjymtyrë e përhershme dhe e domosdoshme te njeriu, që ky i fundit të mund të arsyetojë, kritikojë dhe njohë sistemin inteligjent të natyrës njerëzore. Roli i tij është një shprehje e vullnetit absolut që buron nga trajtimi etik dhe njerëzor, sepse ai po kryen të gjitha funksionet qeverisëse të natyrës njerëzore përballë çdo fenomeni relativ në natyrë e më gjerë. Padyshim është një ndër konceptet më misterioze e mistike në realitetin e vazhdueshëm njerëzor ku te njeriu, ai orienton me bindje hyjnore çdo pjesë të fshehtë të shpirtit dhe mendjes. Sipas cilësive hyjnore është i pavdekshëm ku frymëzon veprën e njeriut nëpërmjet akteve të përgjegjshme duke e bërë që faji të gravitojë drejtpërdrejt te njeriu. Çdo akt njerëzor i kryer vullnetarisht me arsye dhe logjikë dhe në të kundërt drejtohet te shpirti, ndërsa shpirti është i angazhuar të bëjë punën vlerësuese të çdo akti njerëzor. Njeriu sipas arsyes intelektuale duhet të orientojë mendjen për t’i evituar e shmangur problemet dhe aktet psikike që mund t’ia çorientojnë jetën në kthesa misterioze. Shpirti është gjymtyrë misterioze më i pashmangshëm i njerëzimit që nuk le të kuptohet në asnjë shteg. Që shpirti mbeti një mister i domosdoshëm ndryshe duhet të jetë një sistem absolut i vullnetit të Zotit, i cili kryen të gjitha funksionet intelektuale dhe morale te njeriu. Një qenie njerëzore që arrin të shohë përtej së mirës dhe etikës njerëzore, sipas meje nuk është rezultat i një bote materialiste, por si dëshmi e një shpirti estetik të ngritur emocionalisht me përmasa idealiste. Materien që trashëgojmë është një lëndë e Zotit ose një krijim i përkohshëm i cili nuk është i krijuar sipas një mirëqenie absolute që të mund të ndikojë në një ekzistencë pafundësisht të lumtur dhe inteligjente, por kjo inteligjencë dhe lumturi që fsheh natyra njerëzore vjen si një botëkuptim real i shpirtit tonë që kryen funksionin e një perceptimi ndiesor duke bërë të mundur të ndjejmë e të sajojmë mendime imagjinare të vlefshme. Materia jonë gati është një përdorim i vullnetit të shpirtit të njeriut, ndërsa shpirti është një lëndë që duhet ta bartim me vete kudo dhe kurdoherë, sepse varet i gjithë sistemi ynë moral në ekzistencën transite. Është pjesë intime që vështirë se mund të ndahemi apo shkëputemi me vullnetin tonë, ngase materia jonë është e paaftë të orientojë vlerën dhe gjymtyrët e saja të mistershme, gati në përbërje hyjnore. Çdo qenie e gjallë që lëviz, jeton dhe ushqehet, bart me vete shpirtin në formën më të fshehtë të mundshme. Parimi i shpirtit po mendon mbi vullnetin për jetën njerëzore ashtu që në thelbin e tij të mos ketë asgjë nga nevoja materiale, por të burojë nga instinktet më të larta shpirtërore ku qëllimi për të përmbushur misionin hyjnor të arrijë te e vërteta dhe njohja mbi arsyen njerëzore. Udha e tij është një mënyrë për të fshehur pamjen që sjell vetëdijën e ndërgjegjes njerëzore, për nga ku, njeriu gëzon të drejtën e lirisë për të qenë i përshtatshëm me vullnetin dhe intelektin. Të njohurit e vërtetë duhet të jetë në brendinë e thellë, pra në thelbin e pamjes së shpirtit që arsyeja ta njohë shpirtin prej vërteti. Arsyeja jonë shpirtërore i përgjigjet mendimit të krijimit të botës, ndërsa aplikimi i mendjes sonë nxjerr faktet nga përvoja shpirtërore. Mirëpo një arsye e kulluar nga gjykimi mund të arrijë të shohë parimet e njohjes njerëzore që janë përtej së mirës dhe së keqes me kuptimin për të drejtuar imazhin e sjelljes dhe ndërgjegjes njerëzore. Një arsye e kulluar dhe një shpirt i arsyeshëm është një shprehje që argumenton udhën e përjetshme të njeriut duke e bërë që gjërat në natyrë t’i shqyrtojë intelektualisht dhe qenësisht. Sipas sistematizimit këto janë të ngarkuara të vërtetojnë udhën drejt një përjetësie absolute, sepse arsyeja dhe shpirti janë të virgjër të pa hulumtuar ndonjëherë nga angazhimi i mendjes së njeriut. Aplikimi i mendjes së njeriut nuk ka mundur të nxjerrë deri më tani njohjen e kuptimit të arsyes dhe shpirtit, por vetëm vullnetin e tyre të përfaqësuar. Me edukim sistematik ajo zhvillohet drejt shkallëve intelektuale, dhe kështu veprimet e mendjes nisin të veprojnë drejt arsyes për t’i shquar objektet me siguri shpirtërore. Kur po zbërthejmë joshjen e panjohur të shpirtit, arsyes dhe mendjes te njeriu, fillimisht duhet kuptuar njeriun si pasojë e një misteri të pashmangshëm të udhehequr nga ideja për të vepruar mbi individualitetin e tij. Ne asnjëherë s’mund të shqyrtojmë pamjen e arsyes dhe mendjes sesi punon, por mund ta orientojmë gjersa e përfitojmë njohjen e mjaftueshme për jetë intelektuale. Shpirti frymëzon njohje deri në besimin në Zot, ngase misioni tij është i gjithëpushtetshëm, ku tejkalon gjithë idealizmin jetësor ndaj përpjekjeve për të besuar të vërtetën. Ai është i frymëzuar nga qielli, dhe rregullin qiellor e pason te njeriu duke i vëzhguar veprimet psikike që sajojnë deri në aktet e ndryshme morale. Shpirti, si misiticizëm klasik ka lindur si nevojë e kësaj ekzistence me pretendimin duke ia kthyer njeriut besimin absolut ndaj botës absurde, dhe tekefundit udhëtimin drejt absolutes në botën e përjetësisë. Shpirti është i pavdekshëm sepse nuk sajohet me asgjë materiale, thjesht mbetet një frymë hyjnore e pashmangshme përtej çdo të mete fizike apo shpirtërore. Shpirti nuk ka asgjë tjetër, përpos hyjnores që është i shkëputur nga çdo vullnet dhe edukim tjetër estetik. Është veti e virgjër, e pakonsumuar ndonjëherë nga objekte të panjohura për ne. Shpirti është tërësisht i thjeshtë, pa komplikime, i përhershëm dhe nuk mund të përkufizohet, sepse është përtej mistikës dhe misterit. Gjithsecili mendimtarë është shtyrë me përvojën e tij intelektuale e shpirtërore drejt mendimit të përgjithshëm me të vetmin botëkuptim që të formojë përkufizimin e pashmangshëm për shpirtin dhe pamjen estetike të tij, por misterin që Zoti ia dedikoi shpirtit të njeriut mbeti pafundësisht një koncept hyjnor, ku mendja e mendimtarëve shpesh mund të kish qenë e diskutueshme. Shpirti është përtej nesh, thjesht duhet të vërtetohet nga logjika kritike. Shpirti ndahet në shpirt të arsyeshëm, dhe të pa arsyeshëm. Në një shprehje pa nocionin e shpirtit të arsyeshëm nuk mund të kemi modelin e një filozofie moraliste. Unë mendoj se gjithçka që shpirti lidhet me njohjen dhe të vërtetën paraqet esencën e një shpirti të arsyeshëm. Veprimet tona që krijojnë imagjinatat mund të realizohen sipas disa ligjeve të intelektit, dhe se shpirti është përjetësisht i lirë, por manifestohet me veprimin kundrejt imagjinatës në mënyrë krejtësisht pasive. Shpirti ndikohet sipas veprimit të mendjes, ndërsa mendimet sipas arsyes. Një mendim i shprehur pa arsye është një veprim i mendjes heretike, pa koncept njerëzor. Ndërsa mendimet e shprehura nga arsyeja e kulluar, dhe nga plani i përvojës janë shprehje e një koncepti intelektual të frymëzuar prej një shpirti elastik. I gjithë sistemi njerëzor është i ndërtuar në atë mënyrë që të funksionojë sipas një ligji të rreptë, ku i gjithë sistemi shfrytëzohet me njëri-tjetrin si një qëllim njerëzor, ndërsa ai shpirtëror si qëllim hyjnor.

Mendja
Mendja është një substancë ekzistuese ku në mënyrë të pavarur mediton me anë të forcës sistematike, dhe ligjit më të thellë mendor për të ngjizur mendime intuitive, demonstrative dhe sensuale. Ajo, përpos që është substancë ekzistuese për të menduar gjësendin, dhe lëvizjet e natyrës në përfitimin e njohjes, ajo krijon intelektin e mjaftueshëm te njeriu. Mendja si ndijim i përgjithshëm i ideve, në proces relativ zgjon njohjen gjer në thelbin ekzistues për të cilësuar bindjet dhe sistemin intelektual te njeriu. Ajo duhet të luajë rolin e lëvizjes duke nxjerrë teoritë e njohjes, nga ku fitohen dituritë racionale të cilat përcaktojnë ligjet e përparimit të shoqërisë duke i ngritur në veprimtarinë intelektuale, ku në thelb evitojnë problemet dhe të këqijat njerëzore. Mendja, pjesën e menduar e bart tek truri, ndërkaq truri e përcjell tek ndërvetëdija, dhe kështu mendimet ruhen që më pas mendja të nis të mendojë me pjesën e vetëdijshme të saj. Mendimet dalin nga meditimi i një koncepti jetësor, ndërsa logjika i radhit nuancat e shprehjes drejt një kuptimi të përshtatshëm e të duhur, pastaj arsyeja ndihmon që mendimi të jetë i ngritur emocionalisht me formën elokuente të të menduarit psikologjik. Të dhënat që i kemi menduar gjatë gjithë procesit mendor barten në pjesën e ndërvetëdijes, ku sipas studimeve psikologjike po shndërrohet në vendbanim për të gjitha ndjenjat tona të qenësishme. Pasi t’i kemi mbledhur mendimet nga ndërvetëdija, atëherë vetëdija nis punën për t’i lexuar të dhënat, dhe nga ky proces mendja e njeriut priret drejt procesit të të menduarit. Psikika ose vetëdija është një rregull i përcaktuar me ligj natyror që është atribut i sistemit të të menduarit, e cila shërben për formësimin e mendimive racionale në shërbim të idesë shkencore. Mendja i krijon idetë nëpërmjet sistemit të kontemplacionit, pastaj i përshtat ato nëpërmjet eksperiencës njerëzore, dhe kështu zhvillohen mendimet psikike që janë të afta të gravitojnë drejt koncepteve shoqërore për një ndryshim thelbësor. Mendja si koncept psikologjik rregullon në tërësi unike të gjitha njohjet reale që janë të arsyeshme, dhe nëpërmjet vetëdijes frenon udhët fiktive dhe irracionale që mund ta orientojnë atë. Mendja na shërben t’i njohim apo perceptojmë ngjarjet jetësore me anë të të menduarit duke futur bindjen në instanca intelektuale me shpresën për të kuptuar të vërtetën dhe të mirën universale krahas çdo të pavërtete të mundshme. Nga procesi psikologjik i mendjes krijohen akte psikike të veprimit të arsyes njerëzore ku ndërgjegjja dhe vullneti emotiv bëjnë veprimin e mendjes të futet përgjatë udhës së të menduarit. Së pari, mendimi po nuk pati thelb, s‘është më mendim, as ide, por një shprehje pa logjikë. Pikërisht prej këtu niset mendimi për të pasur një thelb, një arsye, një pikëpamje, ndryshe idetë tona nuk do të viheshin në vepra gjeniale. Nëse mendimi arrin të jetë një element i brendshëm përtej njohjes inteligjente, konsideron elementin e brendshëm për ta zgjuar në sipërfaqe kështu duke tentuar sa më shumë që të jetë e mundur ta zbulojë e të pluskojë të vërtetën në thelb. Objektivat e mendjes duhet të rrjedhin sipas kushtit të domosdoshëm të arsyes duke i reflektuar lëndët dhe lëvizjet mekanike të natyrës me mënyrën kritike, mënyrë kjo që është e moderuar për të nxjerrë në sipërfaqe pamjen e vërtetë të njohjes së arsyeshme të mendimit, pra, duke u nisur prej shkakut te pasoja e përvojës shkencore. Që të kemi një veprim të domosdoshëm dhe logjikë të mendjes, pra, ne dimë që me filozofinë logjike nënkuptojmë modelet e të menduarit që të shpiejnë deri te konkludimet e vërteta; fillimisht duhet të kemi në objekt shqyrtimi planin e metodës kritike e cila na ndihmon t’i diktojmë ligjet e natyrës, dhe pasojat rrjedhëse të natyrës njerëzore. Sipas metodës kritike veprimi i mendjes më shkoqur paraqet sensin e arsyes së mendimit duke mundur të udhëhiqet plani për veprimin e njohjes së gjësendeve dhe natyrës. Metoda kritike arrin të shprehë gjendjen shkencore të realitetit duke i menduar intelektualisht veprimet njerëzore para se të vihen në zhvillim konkret të veprimit të mendjes. Kjo metodë shkencore nxjerr kuptimin e arsyeshëm të veprimit të mendjes në plan-veprim, ku përshtypja e njohjes së sigurtë shmang çdo preokupim apo të metë të menduar negativisht. Sepse ky veprim i mendjes me metodën kritike nxjerr idetë nga eksperienca intelektuale e njohjes së vërtetë që shmanget nga çdo ndikim i idesë kontraverse. Mendimi i paraqitur me metodën kritike veçse arrin shkallën e inteligjencës dhe nis të zbatojë artin e intuitës me gjuhën shkencore, përjashtuar nga çdo ndikim i ideve të pasigurta dhe hermetike. Kjo nismë është mjaft racionale, sepse metoda kritike i mundëson arsyes njerëzore të qeverisë me veprimin e mendjes intelektuale, kështu i realizon në kuptimin intuitiv marrëdhëniet e mendimit shkencor në natyrë e shoqëri. Shpeshherë lind pyetja si punon mendja e njeriut? Njeriu mendon me anë të vetëdijes. Vetëdija është ngritja e mendimit në stade të njohura intelektuale, pasi mundëson mendimin të jetë i pajisur sipas një plani të arsyeshëm dhe të logjikshëm. Mendimi i arsyeshëm dhe i logjikshëm shquan idenë, dhe parimet e njohjes njerëzore për një ndryshim të realitetit njerëzor. Nëse njeriu nuk trashëgon vetëdije intelektuale nga vullneti i një Zoti bujar mund të ndodhë të vihet në dyshim sistemi i të menduarit në plan të vizionit edukues dhe etik, sepse vullneti i Zotit mund të hap udhën e traktatit të mendimit racional që në thelb është dituri e mjaftueshme shkencore. Mendja e njeriut është akt i vullnetshëm që buron nga instinktet më të larta të njeriut ku drejtohet nga plani intim i njeriut. Varësisht sesi mund të drejtohet puna e të menduarit te një qenie njerëzore, në radhë të parë vlen vullneti për të menduar mbi substancën kolektive në ndryshim, që filozofikisht ka rrënjët nga dëshirat dhe mundësitë e njeriut për ta drejtuar mendimin e substancës kolektive sipas një efekti empirik, prej nga ku rrjedhin rezultatet e duhura duke e kundruar substancën kolektive nga ndryshimi i gjendjes së brendshme. Ky kundrim racional substancën kolektive mund më mirë se kushdo qoftë tjetër ta shquajë si një veti të mjaftueshme njerëzore gati për një ndryshim a reformim thelbësor. Duke e orientuar sistemin e të menduarit pas një vullneti për jetë intelektuale e shkencore, njeriu përcakton vullnetin për të menduar njësinë e mendimeve të mira dhe ka për të fituar ngjarje të mira; Por duke përcaktuar vullnetin për të menduar njësinë e mendimeve të këqija ka për ta fituar ngjarje të këqija. Kjo është një rregull mistik që ne ia imponojmë ndërvetëdijes, por që fatkeqësisht nuk e ndryshojmë dot. Nëse sistemin e të menduarit e orientojmë në punë misterioze duke mos arritur të fusim nocionin e bindjes racionale, atëherë realisht mendja do të punojë sipas një programi të pakonceptueshëm, gati pa logjikë sensuale, e cila me gjasë reale mund të përfundojë në dilemë absurde. Njeriu mendon me pjesën racionale të të menduarit, ndërsa me irracionalen ai bart të gjitha ndjenjat dhe emocionet e mendjes ku kjo e fundit shërben si pjesë krijuese dhe kujtuese. Puna e mendjes së njeriut është një vepër e inspiruar nga vullneti hyjnor i Zotit, ku çdo mendim i njeriut i nisur nga arsyeja e vyer është një vullnet i së mirës së tij, dhe një udhë intelektuale e veçuar përtej së mirës morale. Mendja e pajisur me virtyte të larta njerëzore arrin më lehtë të shquajë veprimin e natyrës, njeriut dhe Zotit. Duke caktuar mendjen të udhëhiqet pas gjykimit të arsyes së kulluar, natyra e njeriut do të ishte ndërtuar sipas skemës së një ekzistence të lumturuar. Sepse të njohësh natyrën dhe ligjet e saj nëpërmjet arsyes së vështruar, në radhë të parë njeriu ngadhënjen në këtë botë njëjtë si harku i triumfit. Mirëpo sipas arsyes së kulluar ai do të gjejë veprimin e matur të të vepruarit, krahas çdo të metë dhe joshjeje të panjohur. Mendja, si veprim i një sistemi inteligjent nxjerr në sipërfaqe mendimin e thellë, dhe vullnetin për të jetuar sipas planit të njeriut të ditur. Pra, mendja mbetet substanca më inteligjente dhe më e përsosur gjer në masë kritike, ku nëpërmjet saj ne jemi në gjëndje të kundrojmë metafizikën e dashurisë.

Gjeniu
Gjeniu është i pajisur sipas një kushti mendor që gjësendet ose kontemplacionet t’i shquajë me anë të intelektit, por të shkëputur nga vullneti. I shkëputur nga vullneti sepse ka të zhvilluar traktatin e intelektit krahas pushtetit të vullnetit, me ç’rast intuita e tij ndodhet në epërsi të lartë. Njohja është nocioni që e kultivon botën e madhe të gjeniut, dhe pikërisht kjo njohje sipas prirjes nga arsyeja e kulluar vjen deri te tejkalimi i mendjes në formën e gjeniut. Të njohurit e vërtetë, në vështrim të parë është të njohur ndijor, sepse shqisat mundësojnë parafytyrimin e veprimit të mendjes të njohë. Shqisat luajnë rol të veçantë në veprimin e mendjes, jo vetëm se krijojnë aktin e të njohurit, por dhe zhvillojnë idetë e njeriut deri në shkallë demonstrative për t’i njohur nga rrjedhja e përvojës. Njohja përfitohet nga edukimi klasik i mendjes duke pasur lidhshmërinë mbi vullnetin e domosdoshëm të gjësendit. Njohjen duke e përcaktuar si vullnet të domosdoshëm brenda sistemit intelektual te gjeniu, jo vetëm që e veçon nga turma, por dhe ndikon në përmirësimin dhe ndërtimin e gjendjes së botës njerëzore. Prandaj, njohja është nocion i vullnetit të gjeniut, sepse nëpërmjet njohjes ai shquan mendjen në sistemin krijues. Ai mediton në formën më të lartë mendore duke pasur ide të vyera me kujdesin e shqisave që ia kthjellojnë idetë, dhe po kjo formë e lartë mendore shquan njohjen e vërtetë si akt më i lartë i natyrës njerëzore. Ai është i prirur të diktojë një botë të madhe bashkë me ligjet ekzakte të natyrës, si dhe ta shquajë në përgjithësi ekzistencën e botës nëpërmjet intuitës. Gjeniu nuk ka shoqëri, ai është më i vetmuari përtej mendimit revolucionar, por veten ai do e gjejë në librat e gjenive paraardhës që ia kanë lënë, pikërisht për këtë ai është në shërbim të njerëzimit për t’i ndryshuar gjendjet emotive dhe shoqërore për hir të njohjes gnoseologjike. Veprat e gjenive janë kaq të vlefshme dhe të domosdoshme, saqë çdo shoqëri progresive do të kishte nevojën për t’u ngritur emocionalisht falë veprës në fjalë. Veprat e arrira shkencore ndryshojnë kushtet ekzistenciale të njeriut duke u dhënë metodën efikase për t’u ndryshuar lehtësisht nga gjendjet pesimiste dhe absurde të kësaj bote, në gjendje iluministe. Edhe përse gjenitë kanë qenë të kundërshtuar e përbuzur nga gjithë oborrtarët ekzekutiv, duhet kujtuar se megjithatë ata kanë pasuruar njerëzimin me kryevepra ideale duke u lënë vepra jetësore këtyre të fundit. Sepse, gjeniu qëndron në epërsi të lartë krahas njerëzimit, pra, drejt humanizmit shpirtëror, dhe të asaj që mund ta quajmë ndriçimi i shpirtit. Prandaj një vepër e tij është udha e mendjes sonë. Ai është model që krijon, dhe lind si i tillë - gjeni, ndërsa njerëzit e thjeshtë mund të ndodhë të shndërrohen nga njohja e herëpashershme në diçka më të ngritur. Gjenitë brenda shpirtit dhe mendjes së tyre kanë një gof të mistershëm që vërtetojnë në besimin në njohje. Shpirtrat kanë vobektësinë e zakonshme, ndërsa gjenitë janë të pajisur me një fuqi mendore të jashtëzakonshme ku nëpërmjet mendimeve të shprehura në artet e bukura vendoset, dhe rregullohet statusi i gjenisë. Gjeniu i prirur për të ndryshuar botën, nocioni shpirtëror i tij është një tirani inteligjente e kohës ku vetëm ai mund të dijë të përshtatet midis së keqes dhe së mirës. Pastaj besimi në vetvete i përfaqësuar nga dija për një botë më të vrojtuar sa na paraqitet në realitet, aftësia e pazakontë për të ndryshuar rregullat e Unit burojnë nga një shpirt i madh dhe i lirë, siç është ai i gjeniut. Përpos që është njeriu më i lirë i botës, ai përpara çdo rreziku është i gatshëm të sjell çdo lloj intelekti që kapërcen vetveten e tij krahasuar me intelektin në masë. Në një mendje të ngritur intuitivisht krahas turmës, asnjëherë nuk do të mund të mbijetonin idetë për rastësinë dhe fatin e jashtëzakonshëm, sepse rastësia dhe fati nuk janë ndërtuar në ambiciet e karakterit të gjenisë. - A nuk është një e vërtetë e pashmangshme që udhëton drejt vetvetes me mendimin e kontemplacionit, që të ndryshojë rregullat e ngurta të shoqërisë regresive duke i përshtatur me modelin e tij drejt ndryshimit shpirtëror? Dëshira e tij e madhe është të synuarit drejt lirisë së fjalës dhe mendimit racional, ndërsa vullneti i tij i madh është i prirur të kërkojë të vërtetën që me pasion të ndryshojë gjer në thelb idetë e konceptit shoqëror. Ai është padyshim që vendos mbi historinë e popujve, dhe në mos tjetër mbetet inspirimi i botës që përsëritet në çdo kohë. Nga njohjet dhe vrojtimet e tyre është parë se është më i vetmuari, më i rralli, më absurdi përgjatë të menduarit mbi arsyen e kulluar, dhe ndërkohë një revolucionar i aftë që synon të arrijë vetveten në kultin më të lartë të mundshëm duke e njohur botën. Të ndryshosh rrezikun e madh duhet të jetë një punë e vështirë për ne njerëzit e thjeshtë, por jo dhe për gjenitë. Ndërkaq, filozofia dhe përvoja jetësore na kanë mësuar se gjeniu ka talentin si dhuratë nga Zoti, ndërsa mendjen si vullnet të së mundshmes për të përcaktuar fatin e botës. Këtë e përcakton fati intelektual ku Zoti është përcaktuesi i fatit tonë jetësor duke na mishëruar me art dhe shpirtin krijues, ndërsa ne thjesht duhet ta luajmë atë me dhimbje dhe elasticitet shpirtëror. Gjeniu është prirja shpirtërore që lind nga një aftësi mendore e lartë ku nëpërmjet arsyes së kulluar vendos rregullat e arteve të bukura. Çdo vepër e krijuar nga arsyeja që orientohet drejt njohjes kritike mbi veprimtarinë e përgjithshme, padyshim që është mjet i veprës së gjenisë. Veprat e liberalizmit dhe empirizmit, të racionalizmit, dhe iluminizmit njëherësh janë drejtime që mundësojnë përparimin e shoqërisë në shkallë intelektuale duke u nisur nga përvoja për njohjen e sendit prej formave të përgjithshme në të veçantë. Veprat e tilla të gjenive nxjerrin mësime për t’iu shmangur çdo dyshimi mbi kuptimin e natyrës dhe ligjeve të saj, prandaj dhe paraqesin udhën drejt ndryshimeve shoqërore ku sistemi inteligjent vë forcën mendore të gjenive në vizion për të ndërtuar njohjen e sendit në kuptimin e brendshëm të mbarë njerëzimit. Të gjitha krijimet gjeniale qofshin veprat e arteve të bukura, madje dhe ato të filozofisë zbatojnë arsyen në veprimet e vendosjes së rregullave në natyrë me pikëpamjen që të motivohet mendimi dhe kultura në pikën më iluministe të shoqërisë, sepse nga mendimi i vërtetë dhe kultura klasike inicohen veprat jetësore. Krijimet e arteve të bukura ose të filozofisë nëse ndodh të paraqiten me arsye të kulluar në veprimet e vendosjes së rregullave në natyrë, atëherë mund të na japin shfaqjen e krijimeve me aftësi të natyrës krijuese që në të shumtën e rasteve lidhen me talentin, si dhunti natyrore. Gjeniu dhe vepra e tij është një ndriçim etik i njerëzimit duke u dhënë vullnetin dhe intelektin, që njeriu të zhvillohet drejt një jete më përparimtare.

Gjithçka që lëviz, dhe ekziston
Marr frymë, dhe prandaj unë lëviz. Po nëse nuk marr frymë, atëherë nuk kam se si të lëviz. Prej këtu del në dritë pohimi: “Gjithçka që lëviz, dhe ekziston”. Duke e ditur, tanimë falë mendimit të Kanti-t për pohimin e “universit të pafund”, vërtetohet se në univers të gjithë trupat qofshin të zjarrtë apo të ngurtë rrotullohen rreth Sistemit Diellor, dhe në një mënyrë tjetër vjen argumenti që dita-ditës universi zgjerohet prej një pike të vetme deri në pafundësi. Para se të ndodhte Shpërthimi i Madh nuk ka ekzistuar lënda. Sipas mendimit hyjnor del mendimi, se nëse nuk ka ekzistuar lënda, atëherë nuk ka ekzistuar energjia, koha, masa dhe lënda. Toka dhe Qielli ishin të ngjitura me njera-tjetrën, me tërheqjen e Qiellit dhe Tokës, ndodhi Shpërthimi i Madh, i cili mundësoi krijimin e lëndës, kohës dhe energjisë. Kjo çon në mendimin se në këtë botë nuk ka ekzistuar asgjë madje dhe rastësisht, por gjithçka është e krijuar sipas një paramendimi absolut që vë në lëvizje fizike gjithë jetën njerëzore, planetet, satelitët dhe çdo trup tjetër, qoftë të ngurtë apo të zjarrtë. Universi zgjerohet prej një pike të vetme, madje falë tërheqjes së madhe nga gravitacioni lëviz gjithçka, por do të qe kontradiktore nëse mendojmë se universi pa një fillim të vetëm vjen nga pafundësia dhe se nuk niset nga vëllimi zero, atëherë sipas kësaj hidrogjeni në univers do të zhdukej menjëherë dhe në distancë të përgjithshme do të shndërrohej vetëm në helium. Tanimë, shkenca e sofistikuar krahas mendimeve materialiste në univers gjithçka lëviz, edhe pse shumica e planetëve nuk konsiderohen për ekzistencë jetësore, por janë të detyruara të bëjnë rrotullimin rreth boshtit të vet. Ky rrotullim i tyre rreth boshtit kullon arsyen se “gjithçka që lëviz, dhe ekziston”. Sipas një përkufizimi Kur’an-or e gjithë kjo arsyetohet se Qielli ngrihet nga distanca e Tokës, dhe fillon të zgjerohet pafundësisht. Po vazhduam udhëtimin tonë drejt Sistemit Diellor do të hasim në renditjen e planeteve, të cilët janë krijuar sipas një paramendimi të jashtëzakonshëm, ku secili rrotullohet rreth boshtit të vet. Kjo vërteton se universi dhe ekzistenca e botës është në lëvizje të vazhdueshme dhe të përhershme. Planeti Mërkur bën një rrotullim tejet të ngadalësuar rreth boshtit të vet dhe rreth Sistemit Diellor, madje dhe temperaturat jashtëzakonisht të larta janë jashtë kushteve për ekzistencë jetësore. Nxehtësia përvëluese ku mendohet të jetë me mijëra gradë, që shkak për këtë lloj nxehtësie të lartë është afërsia e këtij planeti me Diellin, ndërsa është e konsiderueshme në masë të madhe mungesa e ujit, e cila njëherësh mbetet edhe kusht themelor për jetë të gjallë. Këtu është e papranueshme për logjikën e njeriut të mendohet ekzistenca e njeriut. Planeti Venera karakterizohet me valë të nxehta të Diellit, saqë në gjendje normale duket si një kupë vullkanike. Veçori tjetër e paimagjinueshme për ekzistencën e gjallesave mbetet atmosfera tejet e rëndë që formohet nga shtresa e dendur e dioksidit të karbonit, (CO2). Kjo shtresë e dendur e dioksid karbonit shkakton bakterie dhe parazite që mund të shkaktojë vdekjen dhe ngordhjen e çdo gjallese. Planeti Mars është planet me bërthamë të kuqerremtë dhe me kratere të thella si pasojë e përplasjeve të meteorëve me sipërfaqen e planetit. Ky planet është me përzierje helmuese të gazrave, ku në varshmëri të gjithë përzierjes gjendet metani dhe dioksidi i karbonit, ndërsa në sipërfaqen e këtij planeti që është menduar dhe hulumtuar për kushte ekzistenciale për jetë, në thelb mungon uji dhe ka temperaturë të ulët, gjë që, kjo temperaturë rrezikon ekzistencën themelore të qenieve të gjalla. Planeti Jupiter për nga madhësia mund të jetë rreth 320 herë më e madhe se Planeti Blu dhe e gjithë korja e truallit është në gjendje të gaztë, karakterizohet me temperatura të ftohta sepse ndodhet larg Diellit, këtu nuk ekziston as lëndë e as masë energjike, ngase fusha magnetike është e pakontrollueshme saqë vret çdo lloj krijesë të gjallë. Planeti Saturn është mjaft karakteristike për nga imazhi sepse është i dizajnuar përreth sipërfaqes së vet me unaza akujsh dhe shkëmbinjsh, ndërsa temperatura atmosferike është më e ulët krahas Jupiterit, gjithashtu dhe ky planet është i papërshtatshëm për jetë. Planeti Uran është kryesisht me përbërje të gaztë dhe me përzierje helmuese të metanit, hidrogjenit dhe heliumit, këtu mendohet të ketë stuhira të jashtëzakonshme që formohen me shpejtësira marramendëse dhe zgjasin me qindra vite. Planeti Neptun në krahasim me planetet tjerë është tepër larg energjisë së Diellit dhe mbetet përfundimisht një planet i ngurtë, i akullt me temperatura jashtëzakonisht të ulëta. Planeti Pluton është trupi më i vogël qiellor dhe më i largëti në Sistemin Diellor. Ky planet është tejet larg Diellit dhe në të shumtën e rasteve mbetet i ngrirë dhe akull, vetëm në raste specifike ndërron gjendjen në të gaztë, në raste kur gjatë rrotullimit rreth Diellit ndodhet afër tij, ndërsa temperatura është e papranueshme për mendjen e njeriut e cila arrin deri në temperatura ekstreme të ulëta. Planeti Blu është i pajisur me një atmosferë karakteristike për të gjitha qeniet e gjalla e cila krijon kushte për ekzistencë të favorshme. Karakteristike në planetin tonë është madhësia. Nëse madhësia do të ishte më e madhe atëherë forca tërheqëse e Tokës do të rritej, ndërsa po të ishte më e vogël, atëherë forca tërheqëse e Tokës do të zvogëlohej deri në atë masë, saqë do të shndërrohej në atmosferë vdekjeprurëse për qeniet e gjalla. Në këtë planet temperaturat janë stabile dhe gjendet në një pozicion të mirëfilltë krahas planeteve tjera dhe Sistemit Diellor, ku temperaturat arrijnë rreth 55 dhe -25°C, (përjashtuar temperaturat në polin e veriut dhe jugut të cilat mund të jenë më të larta). Këto temperatura janë efektive për ekzistencën nëntokësore, nënujore dhe mbitokësore. Në planetin tonë, qeniet e gjalla ushqehen me ujë dhe ajër të disponueshëm për jetesë dhe nëpërmjet procesit të ushqyerit, ndërsa bimët ushqehen me anë të fotosintezës, me energjinë e Diellit. Tjetër veçori e Planetit Tokë është se, relievi me mekanizmin absolut parandalon çdo tentativë të furtunave të tmerrshme që krijohen nga rrymat e ftohta dhe të ngrohta detare. Ky planet blu, i quajtur Toka është mrekullia e vetë Zotit që ka përshtatur ekzistencën për jetë për të gjitha qeniet e gjalla.

Bota si sprovë mistike
Të luftosh dispeptizmin te njeriu është një ndjenjë e krenarisë, ndofta kjo është një mënyrë për ta çliruar njeriun nga frymëmarrjet e errëta që përherë e nxënë në forma të ndryshme, dhe e dobësojnë më shumë nga realiteti njerëzor. Bota që mbetet e squllët është krijuar në atë mënyrë që njeriu të mos arrijë një ekzistencë absolutisht të lumtur. Kjo nismë e këtij krijimi përmban lojën e sprovës duke shtyrë njeriun drejt dëshirës për pushtet apo drejt forcës. Bota është e ndërtuar me paraqitjen e vullnetit mistik, ndërsa vazhdueshmëria e saj në vazhdim mbetet një mister i pashmangshëm. Kur gjithçka të kemi kuptuar prej jetës atëherë ne do të kuptojmë se kemi qenë udhëtar të mërzitshëm të vetvetes sonë, madje dhe pa e ditur as vetë ne se si. Pasioni për të jetuar domosdoshmërisht në këtë botë mbetet një herë e përgjithmonë relative, ndërkaq, kjo duket që është mjaft komplekse për ta kuptuar deri në joshjet thelbësore. Të jetosh, kjo është çështja, prandaj domosdoshmëria për të jetuar ndodhet thellë brenda nesh. Të jetosh do të thotë se duhet të jetosh duke provuar të keqen dhe të mirën si vullnet i pandashëm i ekzistencës sonë. Paraqitja e kësaj bote me motivin për ta jetuar domosdoshmërisht me nevojën e ekzistencës relative e cila në fakt është kalimtare, pra jo e përhershme, në radhë të parë duhet të jetë një kusht i mjaftueshëm i ekzistencës sonë transite. Ne udhëtojmë drejt një joshjeje të panjohur ku paraqitja, dhe vullneti ynë është një absurditet i pazakontë duke mos e ditur se e nesërmja mund të jetë një lojë e hidhur e jona. Duhet që jetën ta jetojmë si sprovë mistike duke e ndier që bota na hedh drejt një loje të rrezikshme pa mundur ta ndryshojmë, por vetëm në vetvete. Ne duhet të udhëtojmë pas misterit të së nesërmes ku përjetimet tona ndiesore duhet të shndërrohen drejt një paraqitjeje të kësaj bote. Njeriu dhe bota janë midis vullnetit dhe sprovës. Megjithëkëtë kondratiktë njeriu diktohet pas vullnetit për të ndryshuar vetveten, por jo dhe t’i përshtatet lojës së keqe të kësaj bote prej llumi. Me siguri sprova graviton ligjin e forcës së energjisë psikike për të rënë brenda lojës së keqe që është faji psikik. Bota e provon atë dhe e josh me të vetmin qëllim që të arrijë në përfitimet e tij vetjake, qoftë edhe nëse përfitimet e tij janë në kundërshtim me ligjet e natyrës. Njeriu pas këtij akti është i detyruar të shndërrojë arsyen, ngase bota si paraqitje absurde ia motivon lojën drejt shndërrimit të vlerës së mjaftueshme në vlerë fiktive. Por që të mund të triumfosh pas absurditet duhet ndier etikën njerëzore si kusht i vullnetit hyjnor për të vazhduar drejt paqes. Pasojat që mund të vijnë nga absurdi i botës s’janë vetëm të njeriut, por më shumë të botës, sepse bota provon sensin e paraqitjes së sprovës, dhe e gjithë kjo përshpejton njeriun në hamendje të kotë duke rënë brenda normës së zbrazët, që është faji psikik. Njeriu sikur të dinte se absurditeti i botës është një forcë më shumë për t’i dhënë lëvizjeve të natyrës energjinë e fajit brenda llojit të vet. Me siguri njohja e vërtetë do t’i mundësonte njeriu të mos hidhej brenda lojës së rrezikshme, por vullneti i absurditetit të botës është imponues tek ai, dhe kështu thjesht loja e keqe fiktive e ngurtë e detyron njeriun të bjerë brenda të keqes. Kjo paraqitje njeriun e bën të tillë përballë këtij realiteti të hidhur ku më pas manifestohet me ngacmimin, dhe formimin e egos duke e privatizuar atë në mënyrë të konsiderueshme. Njeriu mbetet një vepër e pafajshme, pavarësisht nga bota dhe ligjet e saj absurde që e diktojnë më shumë drejt imponimit. Ai me kohën në vazhdim është gjendur papritur në këtë udhëkryq, mirëpo vullneti i tij tepër njerëzor avancon mendimin për të tejkaluar vetveten në kufij transcendental duke përfituar përvojën e arsyes njerëzore, që kjo njohje do ta çonte në udhë të sigurta përtej së mirës. Paraqitja e botës rëndom sjell dhe fundin negativ të njeriut, duke mos mundur të shmangë sprovën dhe energjinë që të shpie në rrezikun e fajit. Ky fund është interpretimi i humbjes së durimit të njeriut nga pasojat e fajit, dhe kështu vepra e njeriu shumë më lehtë mund të ndodhet në stazet psikike të ankthit. Vepra e kësaj bote është shterpe, provokon instancat ideore dhe shpirtërore të njeriut nëpërmjet vullnetit për forcë. Paraqitja e botës në përmbajtje është kontraverse, një udhë e ngushtë që sjell ankth dhe akte psikike të provokueshme. Përjetësimi i njeriut nga kjo paraqitje mistike dhe provokuese e botës e detyron atë të shndërrohet, dhe njëkohësisht të përballet me misterin e së nesërmes ku kjo e fundit mund t’ia shndërrojë vlerat e përgjithshme të tij. Megjithatë, njeriu siç thoshte Kant-i, është si një kafshë racionale; ose siç thoshte Volteri, si makinë dehëse, njeriu asnjëherë nuk është i gatshëm që ta shmangë këtë botë të rreme, madje as dhe ta humbasë, por ai është gjithnjë optimist duke shpresuar në ditët e ardhshme se fatin e tij do të mund ta ndryshojë sipas një plani inteligjent. Megjithatë, edhe përkundër të gjitha përpjekjeve, ai një ditë duhet të shuhet përgjithmonë! Por duke e ditur që një ditë do të shuhet përgjithmonë, dhe vetëm veprat e tij do të cilësohen të pavdekshme duhet të mos e bëjë gabimin e turpshëm që ia imponon ligjet e ngurta të kësaj bote të ngathët! Nuk shoh ndonjë karakter sublim që mund t’ia zbulojë rrënjët e urtësisë, dhe të vërtetës së përjetshme, sepse pluhuri që na ka mbulur sytë mbetet vetëm një absurd. Është një paraqitje rrumbullake e papërcaktuar mirë nga vullneti i domosdoshëm i njeriut me gjithë misterin që posedon, si një e keqe e domosdoshme pa iu shmangur dot. Bota mbetet vetëm një përsëritje e mistershme brenda llojit të vet, ndërsa kjo përsëritje e mistershme po ndikon negativisht te njeriu. Ai duhet të priret pas një rregulli të ndërgjegjshëm, ku vetëm nga veprimi i mendjes së tij progresive vjen ndryshimi i madh; thjesht duhet t’i përshtatet lojës së rrezikshme duke e triumfuar qenësisht për të vazhduar drejt orientimit të mendjes intelektuale. E cilësoj lojë të rrezikshme, ngase misteri dhe absurditeti janë dy vrastarët më të mjerë të njeriut. Sidoqoftë, edhe përkundër botës si paraqitje drejt sprovës njeriu mbetet i pafajshëm dhe krijesa më e vlerësuar nga të gjithë. Shpirti, mendja, arsyeja, ndërgjegjja e njeriut janë ndër virtytet më të larta emocionale që gëzon ai, madje ku dhe secila krijesë e gjallë e tokës do t’i kishte zili me shpresën për t’i rezistuar së keqes së pakapërcyeshme. Bota, hera-herës është një përvojë e mirë, por herë-herë një humbje dhe një përvojë e hidhur e papërsëritshme ndonjëherë. Ky ligj i botës që është i pandryshueshëm, dhe kjo natyrë njerëzore që është kaq intime dhe e pafajshme ndodhen në një arenë mistike ku loja, dhe fatet nuk ngadhënjejnë dot. Por në fund duhet të triumfojë bindja ndaj të vërtetës së pashmangshme. Në syrin e të vërtetës së pashmangshme bota paraqitet e dorëzuar para të gjitha planeve të mundshme, por në trajtimin e brendshëm ajo luan forcën dhe ushtron ndikimin e saj mbi njeriun dhe mbi traktatin e arsyes njerëzore. Ajo njëherë e përgjithmonë mbetet një përfaqësim i thjeshtë me episodë misterioze të pakuptimtë, ku njeriu është dhe mbetet shprehja individuale e krijimit të botës me përpjekjen dhe tendencat përtej njerëzore. Plani i diktuar i botës nuk rrjedh nga asnjë pamje empirike, por është një strategji e veprimit mbi arsyen e sprovës. Fati i botës është i pandryshueshëm, prandaj njeriu mbetet një hero, dhe ndërkohë i ngushëlluar me veprimin e ndërgjegjes së tij. Ky fat është përvoja e hidhur e tij që asnjë shkak tjetër inteligjent në botë nuk e modifikon atë për një ndryshim të ri të domosdoshëm. Imagjinoni dashuritë e mëdha si ato romantike dhe revolucionare, gjithmonë në thelb janë të ndërtuar prej një fati të hidhur që në të vërtetë janë të pashmangshme. Kjo botë është mjeti i fundit që të imponon fatin e hidhur ku të shëmton pafundësisht pa e ndryshuar më dot.

Skicë e vogël mbi filozofinë
Filozofia si shkencë e hershme mbi mendimin kritik zhvilloi ecurinë progresive të njohjes intelektuale tek njeriu, duke përmbledhur një sërë parimesh të unifikuara të njohjes, ku nëpërmjet arsyes dikton konceptet shoqërore dhe natyrore si ndryshim thelbësor dhe si njohje e përgjithshme mbi botën apo ligjësitë e natyrës. Filozofisë i përgjigjet arsyeja e kulluar, dhe njëkohësisht merret me problemet e përgjithshme në lidhje me çështje të tilla si njohja, ekzistenca, vullneti për të vërtetën, mendimet, bukurinë, vlefshmërinë, moralin, pasionet, gjuhën, ligjësitë e natyrës, substancën dhe drejtësinë. Krijimi i filozofisë është një akt i lartë mendor që lind nga domosdoshmëria e ndriçimit të shpirtit krijues, dhe shquan botën nëpërmjet kriterit të shqyrtimit të së vërtetës mbi sendet dhe substancën nga përvoja e shëndoshë dhe arsyeja e pastër. Filozofia shquan udhën prej ku adresohen pyetje të tilla si mistike nga ana e saj kritike, ku sistematikisht, dhe në mënyrë të përgjithshme priret në besimin për të arsyetuar argumentin në natyrë deri në konkludimet e vërteta. Madje ka të bëjë me shqyrtimin e ligjeve të natyrës, si dhe nxjerrjen e njohurive intelektuale nga përvoja sistematike. Përvoja është të vërejturit sistematik i lëvizjeve të natyrës dhe gjësendeve, duke i futur shqisat në vëmendje për t’i njohur vetitë e botës nëpërmjet orientuesit të ideve, që është psikika mendore, e ndërgjegjësuar nga arsyeja e pastër. Përvoja intelektuale përfitohet nga shqyrtimi i ligjeve të natyrës nëpërmjet zhvillimit inteligjent të vullnetit për të ditur në marrëdhëniet e ideve të thjeshta apo të përbëra, të cilët fitohen në sistemin tonë të vëmendjes nga edukimi me shkencat. Ndër joshjet e saj thelbësore për t’i shqyrtuar gjësendet dhe substancën në natyrë nëpërmjet përvojës, në radhë të parë kërkohet të zbërthehen joshjet e panjohura të shkakut deri te pasoja e materializuar e gjësendit në kuptimin e domosdoshëm të mendimit kritik. Joshjet thelbësore të gjësendit dhe substancës në natyrë mbeten sfidat e pakapërcyeshme në mes të vërtetës, besimit dhe argumentimit të tyre. Mirëpo, nëse arsyeja e fut gjykimin kritik të njohjes, atëherë çdo e metë dhe pasiguri e gjësendit, por dhe e substancës do të kthjellohen në shprehjen e të vërtetës dhe argumentit pa u ndikuar nga joshja e panjohur e kësaj arene, ku bindjet njerëzore rrallë përfundojnë në thelbin e të qenurit tepër njerëzor. Mendimi mbi të vërtetën është një koncept aq sa i lehtë, po aq dhe i ndërlikuar, sepse kërkon nevojën e mbi njohjen e sendeve dhe substancës në natyrë. Të njohurit nuk përfitohet krejt rastësisht, por me domosdoshmërinë e vullnetit për të shqyrtuar objektet në natyrës, duke e përfituar vërtetësinë e njohjes sistematikisht. Mendimi mbi të vërtetën kërkon të jesh i bindur mbi vërtetësinë e qenies së domosdoshme, duke i vërejtur lëvizjet e universit dhe të natyrës sesi po bashkëveprojnë ndërmjet veti. Lëvizjet ekzakte të natyrës dhe universit, madje dhe vërtetësia e qenies së domosdoshme, në radhë të parë shprehin paraqitjen drejt mendimit të vërtetë, nga ku vërtetohet se natyra është e krijuar sipas një pikëpamje absolutisht të përshtatur me njeriun, dhe mund të thuhet se pason gjithçka nëpërmjet ligjeve të sigurta që e ruajnë rendin absolut të krijimit të natyrës. Filozofia nëpërmjet arsyes dhe përvojës së fituar, ku në shqyrtimet e saja tenton t’i zbërthejë joshjet e së vërtetës duke i vërtetuar me anë të arsyes së kulluar me motivin e rrjedhimit logjik, dhe duke shpresuar në bindjen se shoqëria me këtë pikëpamje më lehtë se kurdoherë tjetër do të shohë gjendjen e tyre drejt ndryshimit të vazhdueshëm për të mirën e përgjithshme. Të vërtetën mund ta hulumtojmë apo dhe ta vërtetojmë në rastin konkret duke dyshuar mbi gjendjen e saj logjike të krijimit në thelb, dhe duke futur studimet krahasuese midis së keqes dhe së mirës, më shkoqur do të mund të vijmë deri te rezultatet e duhura të ndryshimit të gjendjes njerëzore. Që të besojmë një veprim psikik të shkaktuar nga njeriu, më parë duhet të kemi faktet dhe dëshmitë materiale. Faktet mund t’i sjellim nëpërmjet veçorive krahasuese të një veprimi të shkaktuar nga njeriu. Nëse faktet e nxjerra nga përvoja arsyetojnë veprimet psikike të njeriut, atëherë kjo do të thotë që ne mund të besojmë mbi një çështje të caktuar. Ekziston edhe plani i besimit hyjnor me bindjen për të arsyetuar një të vërtetë e cila është e pashmangshme, dhe që mund të fitohet nga ndërgjegja si proces i logjikshëm për të besuar qenësisht e me vullnet. Në këtë pamje hyn besimi në Zotin e vërtetë, që është i shkëputur nga çdo vullnet dhe akt njerëzor. Mbi kuptimin e të argumentuarit një fakt apo një prove materiale, fillimisht na duhet që të jemi të arsyeshëm mbi bazën e justifikimit të arsyeshëm, dhe të njohim procedurën ligjore si koncept paraprak i nënshtruar vullnetit ligjor. Argumentimi mund të fitohet sipas një metode shkencore e juridike. Këtu kërkohet një njohje më e përgjithshme e gjërave si në formë logjike, ashtu dhe në atë analitike. Rasti duhet më parë të procedohet, pastaj të vërtetohet akti psikik nga prova materiale, dhe se në çfarë kushtesh ka qenë, që më pas të dihen rrethanat e ndodhjes së fajit psikik. E vërteta derisa të zbërthehet nga të gjitha kushtet materiale, dhe ndërkohë të hidhet në diskutim faji psikik, qëllimi nxjerr në dritë argumentimin e mundshëm real në është drejt triumfit apo mbrojtjes. Në çdo pikëpamje të filozofisë ka njëfarë pike ku futet në meditim bindja e filozofit, dhe brenda bindjes shprehet motivi i vetë filozofit për të filozofuar me mendimin e vërtetë. Filozofia si dashuria mbi mençurinë merret me pikëpamjet e përgjithshme të natyrës dhe ligjeve të saj, vullnetin si koncept i vetëm i njohur për njeriun nga ku motivon detyrimet njerëzore për të mirën e tyre vetjake. Vullneti në filozofi është koncepti i vetëm që u njoh në masë të përgjithshme, sepse në njëfarë mënyre në këtë botë të pashmangshme vullneti mbeti forma e vetme e njohur në masë të përgjithshme, ku shprehja emocionale e njeriut për të jetuar fshihet nën ndikimin e tij. Vullneti është gjëja për të cilën të gjithë ne mund të orientojmë intelektin tonë drejt urtësisë dhe ecurisë sonë iluministe, sepse ky lloj vullneti paraqet forcën drejt të mirës sonë. Prandaj, kur po flasim për vullnetin për jetë duhet të kemi parasysh se gjendja jonë mbetet nën drejtimin dhe orientimin tonë të përhershëm pa u ndikuar nga idetë, dhe arsyet e të tjerëve. Shkenca e filozofisë na mëson se si duhet të përcaktojmë rregullat e mendjes drejt orientimit të shqyrtimit të botës, dhe njohjes së substancës në kuptimin e brendshëm. Pikërisht, falë filozofisë ne e njohim kaq shumë vullnetin. Sepse ndryshe nuk do ta kishim vullnetin në planin e domosdoshëm dhe në njohje reale, se unë mund të bëj gjithçka, ndonëse në të kundërt mund të ndodhte mbase jeta jonë do të mbante një realitet krejt të hidhur. Vullneti në jetë dhe përvoja në procesin e të menduarit nxjerr faktet e njohjes mbi njohjen, ndërsa përvoja e arsyes njerëzore na mëson udhën mbi edukimin estetik të natyrës së njeriut, dhe sesi të arrimë deri në suksesin e përgjithësuar. Të gjitha njohuritë na vijnë nga përvoja e arsyes njerëzore, dhe nga njohja intelektuale. Asgjë në këtë botë nuk është e lindur, madje as idetë, as morali, as perceptimi gati se asgjë. Idetë, perceptimet, arsyeja, meditimi fitohen sipas planit empirik. Në fillim mendja e njeriut është e virgjër, dhe pastaj me zhvillimin e sistemit të të menduarit, ajo nis të mendojë e të arsyetojë njohjen e natyrës sipas arsyes shkencore dhe nga rrjedhimi logjik i përvojës. Me rritjen e inteligjencës njerëzore, dhe aftësisë për të menduar filozofikisht në kushte intelektuale orientohet që të përfitojë sa më shumë dituri, ndërsa me vullnetin fut bindjen se mund të njohë ligjësitë dhe pikëpamjet e natyrës që e rrethojnë atë. Ky botëkuptim jep mundësinë e njohjes se në fund të fundit, filozofia na zbardh joshjet e të panjohurës së mendimit me anë të vullnetit empirik duke i dhënë mendimit forcë për të ngadhënjyer në vazhdimësi sistematike. Sa më shumë të zhvillohet ideologjia dhe mendimi te njeriu, aq më shumë filozofia synon të arsyetojë rendin e ideve ndërmjet ideve të reja në bashkëpunim me përvojën e mendimit njerëzor, duke e argumentuar rendin natyror të natyrës dhe shoqërisë civile. Në fillim, te njeriu kemi procesin e zhvillimit të mendjes dhe intelektit, pastaj kemi mendimin e fituar sipas planit empirik për të vështruar ligjësitë e natyrës me syrin kritik. Filozofia sipas teorisë së lashtë greke merret si dashuria mbi mençurinë ku sajon ngritje të theksuar të ndërgjegjes njerëzore, dhe nëpërmjet arsyes vërteton e shquan kuptimin e të panjohurës së sendit. Shkenca e filozofisë mbetet një njohje e përgjithshme dhe një mendim i shtrirë në gjithë ekzistencën e botës duke qenë e orientuar sipas vullnetit suprem për të ndryshuar në të mirë, dhe duke shqyrtuar lëndët dhe lëvizjet e natyrës me arsyen e saj të pastër. Filozofia ndahet në: 1	Filozofi që studion ligjësitë e natyrës 2	Filozofi analitike 3	Sistemi i të menduarit

Sa shpirtra fshehim ne?
Njeriu fsheh vetëm një shpirt. Shpirti ynë është një dimension sa i ndieshëm, po aq dhe mistik. Shpirti që zotëron në mënyrë të përsosur artin e vet është Shpirti i natyrës krijuese, i cili shpreh motivin e së mirës për një edukim estetik krahas shndërrimit të vlerave, dhe një ndryshim i domosdoshëm. Për mua duhet të ketë një shpirt të logjikshëm që të mund të priremi pas gjësendeve që na imponon natyra. Një shpirt i logjikshëm ngjiz brenda pamjes së brendshme të njeriut sensin e njohjes së substancës së thjeshtë, dhe kështu kjo njohje që vihet nga shpirti i logjikshëm pohon ekzistencën e vërtetë të çdo sendi në natyrë. Shpirti i logjikshëm edukon shllimet ideo-estetike për një karakter të arsyeshëm, të përbërë nga njohja reale duke e bërë të mundshme që, njohja e botës të zotërohet nga natyra krijuese e shpirtit të logjikshëm. Me shpirtin e logjikshëm kuptoj një arsye inteligjente e cila mund të jetë e aftë të vërtetojë idenë e zhvillimit të natyrës drejt një ligji të domosdoshëm për të përcaktuar të vërtetën e pashmangshme, dhe ambiciet shoqërore që hapin udhë revolucionare me mjete diplomatike te njeriu. Një shpirt i logjikshëm fsheh një logjikë të arsyeshme të shpirtit me mjete reformuese që i rregullon marrëdhëniet e ideve imagjinare në përshtatje intelektuale me idetë e shkencës. Prirem të kuptoj që vetëm një logjikë e zhvilluar intelektualisht mund të përparojë një shpirt vezullues i ndriçuar nga arsyeja kritike për të bërë vepra të bujshme. Po marr në shqyrtim nëntesktin e një aktori i cili përqendron ndërdijen e tij shpirtërore duke imituar karakterin dhe pozitën intelektuale të njeriut tjetër të pazakontë, kështu duke shfaqur në pamje të jashtme një karakter tjetër pa u ndryshuar në thelb. Kur kemi thënë se natyra si krijim hyjnor, dhe shpirti si krijim i devotshmërisë mbi realitetin ekzistencial të njeriut, në radhë të parë paraqet edukimin estetik të një shpirti universal që është i ngjashëm me vetveten. Një shpirt i pandryshueshëm në thelb i cili është përtej misticizmit paraqet vërtetimin e krijimit hyjnor të Zotit duke qenë i përsosur në kushte absolute, por varësisht kushteve intelektuale, ai mund të ndryshojë intelektualisht e më gjerë. Nuk dua të nisem nga metoda e dyshimit, se njeriu fsheh më shumë se një shpirt të nevojshëm, për shkak se krijimi mistik përtej njohjes siç është shpirti nuk mund të trajtohet si një eksperiment, kur ne s’kemi masën dhe lëndën për të vazhduar në krijimin e një lënde tjetër të ngjashme me shpirtin e njeriut. Ai është vetëm një model prej misteri në këtë botë që mund të përshtatet dhe modifikohet në çfarëdo kushte midis së keqes dhe së mirës. Është njeriu ai që e udhëheq gjymtyrën dhe pamjen e tij duke e sendërtuar me virtyt dhe karakter më sublim të mundshëm. Ngandonjëherë, kur po vëmë mendjen tonë në përdorim na jep idenë për një fshehtësi të përafërt me Zotin, sepse shpirti dhe Zoti janë vullneti që përforcojnë pikëpamjet e njeriut në jetë. Idetë e mia janë një burim i arsyes së kulluar, por ndërkohë dhe idetë e Zotit paraqesin vullnetin dhe veprën time të vënë krejt në lëvizje mekanike. Njeriu fsheh shpirtin dhe lëvizjet e natyrës së tij. Shpirti është më pak i njohur për ne, por që mund ta cilësojmë si një veti të brendshme tonën i cili na udhëheq drejt planit të përhershëm të etikës njerëzore. Por guxojmë të meditojmë se si është rregulluar, dhe se si vepron brenda nesh. Ai është i rregulluar sipas planit mistik e hyjnor që të koordinojë punët e njeriut, ndërsa vepron sipas vullnetit të domosdoshëm të Zotit. Ai duhet të jetë një shpirt i vetmuar i ngjashëm me vetveten dhe i përshtatur nga morali e menaxhimi ynë njerëzor, që është i detyruar të prodhojë ide për të ndryshuar e përmirësuar sensin tonë njerëzor. Sipas një shpirti krijues ne kemi idetë e thjeshta dhe të përbëra për t’i përdorur në të mirën intime tonën duke i zhvilluar nëpërmjet arsyes së kulluar, ku më pastaj i vëmë në vepër. Mund të vërtetojmë se njeriu fsheh një shpirt, ngase ai është unik dhe i papërsëritshëm ndonjëherë krahas krijesave tjera. Prandaj dhe shpirti ynë fsheh një gjymtyrë hyjnore e pa kundruar ndonjëherë, dhe një soditje etike brenda joshjes sonë ndaj të mirës njerëzore. Shpirti që fshihet pas një vlere njerëzore na qeveris trupin tonë me përmbajtjen e pazakontë estetike, sepse vetëm kështu trupi njerëzor kryen veprimin e tij të përcaktuar më herët nga një Zot bujar. Brenda trupit tonë fshehim një shpirt të ngritur me virtyte të larta, dhe një shpirt të formësuar emocionalisht duke na shërbyer t’i njohim gjësendet në kuptimin njerëzor. Po fshehim një shpirt që është e pajisur me një karakter hyjnor, ku në thelb është i rregulluar me futjen e një veprimi elastik për të ndriçuar pamjen e tij gjer në ambiciet për të triumfuar qenësisht mbi qenësoren. Ai përmban një dinjitet të brendshëm me gjasë për të shprehur vullnetin psikik të mendjes, respektivisht në formë të përshtatur me vullnetin e njeriut që e stimulon drejt lëvizjes inteligjente. Veprimi i njeriut ngjiz nga reflektimi i shpirtit, por ky i fundit është i detyruar të luajë rolin e përshtatjes në kuptim njerëzor. Njeriu fsheh një shpirt, sepse ka një arsye të kulluar, një gjykim kritik, dhe një njohje intelektuale përfshirë dhe sistemin e të menduarit për ndriçimin e brendshëm të fenomeneve të natyrës dhe substancës. Njeriu fsheh një shpirt, dhe pas një shpirti fsheh një Zot. Sa shpirtra fshehim ne? Një shpirt i paraqitur në dimensione të zgjeruara, gjithnjë në mënyrën më misterioze të mundshme duke arsyetur një të vërtetë absolute, që është Zoti dhe njeriu. Sepse krijimi i një shpirti mund të ndodhë vetëm njëherë, prandaj mbetet mistike përtej njohjes shpirtërore dhe është kaq e pandashme për t’u njohur deri në trajtimet më thelbësore të mundshme. Fjala krijim lidhet me intelektin e një Zoti të domosdoshëm, pra një krijim që implikon një shpirt që nxjerr në sipërfaqe një të vërtetë të pamohueshme. Prandaj, krijimi i një shpirti brenda njeriut është pamje mistike që fsheh forcën dhe unitetin e një përvoje drejt një jete të papërsëritshme ndonjëherë. Njeriu fsheh vetëm një shpirt të logjikshëm, të aftë të koordinojë pamjen tonë, sepse përmban kodin e sjelljes për një njohje të së vërtetës absolute ku po kjo e vërtetë fsheh një gjykim absolut me thelb mistik brenda nesh.

Zoti
Zoti është Krijues i jashtëzakonshëm brenda vullnetit të universit, dhe natyrës njerëzore me krejt pikëpamjet mistike të qiellit. Pamja e tij është mister dhe përtej mistikes, nuk shfaqet gjëkundi, por me pamjen e tij misterioze ndodhet brenda vullnetit të krijesave njerëzore. Ai është brenda nesh, dhe kudo që shikojmë përtej natyrës qiellore. Ai e caktoi lirinë e përgjithshme për të ekzistuar sipas vullnetit individual të veçuar nga liritë e krijesave tjera. Liria e tij e përgjithshme është refleks konkret i lirisë së njeriut. Pamja e tij prej misteri është i ngjashëm me vetveten, dhe vepron sipas një paramendimi absolut mbi rregullat e krijuara të kësaj bote. Nuk mendoj në bindjen ideologjike se Zoti është i ngjashëm me natyrën që vetë e ka krijuar, por mendoj se është i ngjashëm me idetë dhe vetveten. Kjo mund të argumentohet nga arsyeja kritike, se bota është sjellur në plan jetësor për të vetmen arsye të provës së njeriut në ekzistencën e tij të përkohshme dhe që në thelb është relative. Prandaj, pamja e Zotit është një mister, ngaqë ndodhet jashtë bindjes së natyrës së shfaqur, por në vetveten e tij misterioze. Idetë e Tij janë ndërtuar sipas një kushti thelbësor që të ekzistojë e vërteta, dhe njohja brenda ideve të njeriut. Duhet të jetë një paramendim tepër i thellë që të mund të vërtetojë gjithçka në natyrë e univers sipas ligjit të rreptë natyror. Idetë e Zotit në thelb janë mistike, të sajuara më vonë te njeriu për të njohur gjësendet nëpërmjet arsyes. Gjithçka në botë është vullneti suprem i Zotit. Asgjë nuk është jashtë vullnetit të Tij, madje as dhe gjendja e brendshme e njeriut apo e gjësendeve në natyrë. Zoti është Krijuesi më i përsosur, dhe më i gjithëdijshmi absolut i botës. E gjithë natyra sublime e krijuar dëshmon me arsyen e saj se Zoti është Krijues i Qiejve dhe Tokës. Ai cili solli në ekzistencë universin, orbitën, qiejt, tokën, njeriun etj. Ai si një Krijues i vetëm i Gjithësisë ngado që të shohësh ekziston. Meqë instancat mendore mund të arrijnë ta mendojnë Zotin, atëherë lind arsyeja për të besuar mbi Ekzistencën e Tij absolute. Ai është i përhershëm dhe ekziston pafundësisht, sepse është absolut. Bindja e plotë e krijimit të Universit të çon të mësosh se Zoti është prijësi i qëllimeve universale të vetë njeriut, por ky i fundit bie në kontradiktë për ta njohur të vërtetën e pashmangshme që është besimi në Zot. E vërteta hyjnore është krijimi i një sendi nga mosekzistenca që këtë mund ta bëjë vetëm një dije absolute, që unë e quaj Zot absolut. Ai kur Krijoi Universin dhe zbriti të vërtetën hyjnore në Tokë më parë kishte në plan të orientojë dhe rekomandojë vizionin, dhe qëllimet e njeriut në udhën e së vërtetës. Ai krijoi njeriun dhe veprën e tij me thelbin e një arsyeje të kulluar duke e vënë përballë këtij realiteti njerëzor. Mirëpo, krijimi i Universit dhe vepra e njeriut është modeli për të cilën njeriu duhet të meditojë drejt një Zoti të vërtetë. Sepse Universi, njeriu, orbita e shumë krijime të tjera pasojnë të vërtetën hyjnore që Zoti zbriti në tokë. I gjithë ky sistematizim absolut dhe i përkorë vjen si rezultat i një paramendimi të jashtëzakonshëm hyjnor, ku të çon përtej njohjes dhe besimit. Zoti bëri tokën për vendbanim duke siguruar ekzistencën tonë, ndërsa qiellin për begati dhe kulm për të gjithë qeniet e gjalla që kanë ekzistencë për jetë. Rekomandimet e Zotit janë këshilla dhe urtësi për gjithë njerëzimin, por varësisht se sa i përgatitur është njeriu t’i kuptojë në thelb udhëzimet hyjnore. Veprimi i tij në thelb është i domosdoshëm pa mundur të mungojë e vërteta e pashmangshme dhe gjykimi absolut. Kjo vërtetohet me ligjet e natyrës që bindja e një Zoti bujar është kaq e domosdoshme, sa njeriu pa këtë veprim nuk mund të identifikojë lëvizjet dhe sistemin e tij inteligjent. Ngase, një veprim i domosdoshëm, pra absolut është një metodë krahasuese për njohjen e gjësendeve të njeriut në natyrë. Ne zhvillohemi nga lëndët dhe lëvizjet e natyrës nëpërmjet arsyes duke futur bindjen e përvojës, dhe veprimin e domosdoshëm ku mund të shërbejë si një udhë racionale për t’u shërbyer me njohjen. Ai nxjerr mësime hyjnore, ku ne njerëzit e thjeshtë mësojmë të vërtetat e pamohueshme. Vdekja jonë është ndryshimi ynë i fundit që vërteton fjalën dhe urdhërin e Tij. Ndërkaq, krijimi dhe vdekja e njeriut është një mundësi absolute që i takon vetëm Zotit. Ai sjell vdekjen, që fatkeqësisht është e hidhur, por kjo bën pjesën tjetër mistike të realitetit tonë, që është jashtë vullnetit tonë. Me vdekjen lind një vepër e përjetshme e jona e cila duhet të jetë e përjetshme dhe absolute.

Njeriu i shkencës
Njeriu i shkencës shquhet për një karakter të qëndrueshëm, dhe figurë punëdashës me ambicie të mëdha shpirtërore. Shkenca e tij është ide duke i zbërthyer teoritë dhe zbulimet e reja në kuptimin e njohjes së përgjithshme për të mirën sublime të shoqërisë. Kjo njohje e hulumtuar gjer në thelb shërben si rezultat për të lehtësuar vullnetin për të jetuar. Njeriu i shkencës është një qenie edukuese e përshtatur të punojë me pushtetin e vullnetit, dhe shquhet për një maturi të rrallë në aftësitë e tij vepruese. Për nga natyra krijuese është i qetë, i rregullt, i matur, i mbushur me zili të thella, veçanërisht në punët e tij hulumtuese mbetet tendencioz për një vepër që është e domosdoshme në punët e shoqërisë civile. Ai mundohet të sajojë një vepër të hulumtuar që e shpien deri në njohje të reja kështu duke shpikur ide me rezultate të përgjithshme, të cilat vihen në të mirën e shoqërisë civile. Njeriu i shkencës pasqyron një intuitë të mprehtë me idenë për të zbërthyer në thelb joshës gjërat të cilat janë të panjohura për ne, por ai nuk është një lloj i qenies sunduese, sepse shpirti i tij përbëhet nga virtyte të larta fisnikërie; ku ai vë në lëvizje idenë krijuese së bashku me mjetet dhe teknikën e punës për të arritur deri te njohjet më të reja. Ai nuk vë rregulla se si duhet jetuar, por më së shumti interesohet të gjejë metodën për t’iu shmangur vështirësive që na imponon jeta dhe ekzistenca e saj në kohë të ndryshme. Dashuria e tij është e frymëzuar për krijimin dhe hulumtimin e një vepre të madhe, që mund të shërbejë për të mirën e përgjithshme të shoqërisë. Krenaria e tij mbetet e largët me shpresën që të motivojë shkencën, dhe kulturën e një populli drejt një ardhmërie sa më të begatë e progresive. Puna e tij është zell intelektual, dhe një lloj kontributi i pazëvendësueshëm për qëllimet sublime dhe progresive të njerëzve. Vullneti i tij, ambiciet për të hulumtuar në teoritë e reja shkencore, zilia për të bërë veprime intelektuale janë pasioni i tij i brendshëm për të kthyer botën prej llumi drejt jetës shkencore. Detyra e tij është që idetë e tij shkencore t’i vë në gjurmime konkrete, pastaj këto ide, ai duhet t’i përsosë nëpërmjet përvojës hulumtuese duke i dhënë idesë në fund pamjen e lavdishme në mishërim jetësor që shoqëria të ndikohet nga vullneti për jetë më të moderuar e më të përshtatshme. Pikërisht për këtë ai meriton të jetë vepra e lavdisë së një kombi, sepse flijon kulturën dhe dijen e tij për të mirën e njeriut. Mirëpo shkenca nuk ka mundur të japë kontributin e saj në lidhje me ideologjinë shpirtërore dhe morale, sepse ajo është vetëm ide për t’u zbuluar në sistem shkencor. Mbase udha e njeriut të shkencës kurdoherë ka qenë një qasje intelektuale për ta bërë jetën më të lehtë dhe më të pëlqyeshme, por jo më të mirë shpirtërisht dhe moralisht. Shkenca duhet të jetë vetëm ide shkencore konkrete e jetësuar në vepër, dhe nga idetë e tilla realizohen ekzistenca e shoqërisë civile. Edukimi që arrihet nëpërmjet shkencës fillimisht ka detyrën të nxjerrë mësime nga përvoja intelektuale, dhe të bëjë të mundur që një shoqëri e hapur të zotërojë artin e njohjes shkencore gjersa ta bëjë të mirën për hir të interesit të përgjithshëm.

1.	ai është pa imagjinatë shpirtërore, dhe merret me rregullat e sistemit për zbulimin e avancimin e botës në varshmëri të njeriut. 2.	ai nuk mund t’u përgjigjet me botëkuptim racional të gjitha dyshimeve që e rrethojnë realitetin njerëzor. 3.	ai kërkon të gjejë njeriun e fortë vetëm kur zbulon apo hulumton një njohje, dhe të shquaje një karakter paksa ndiesor. 4.	ai nuk dyshon lehtë, por beson nga intuita shkencore që hulumton për të mirën e njeriut, madje priret drejt punës së tij për një shpikje të domosdoshme duke e parë në interesin e tij vetjak për t’i shërbyer njeriut. 5.	karakteri i tij nuk shquhet për një melankoli shpirtërore, dhe për një altruizëm sesa për një egoizëm të njerëzimit. 6.	njeriu i shkencës është i dhënë pas dijes, dhe gëzon dije të thella për lëndën që hulumton. Është punëtor dhe ambicioz për shkathtësinë e egoizmit të tij duke sjellur krijime dhe zbulime të reja për shoqërinë. 7.	nga puna e tij e pazakontë, nganjëherë varet edhe fati i shumë njerëzve. 8.	një shpikje e ndonjë vaksine kundër një sëmundjeje të rrezikshme infektuese, jo vetëm që do të mundte të gëzonte mbarë njerëzimin, por edhe do t’i shpëtonte nga tmerri i vërtetë jetësor. 9.	puna dhe hulumtimi i tij shkencor duhet të nis zbatimin e teknikës, dhe inteligjencës mendore për të lehtësuar e prurë dobi të përgjithshme që janë në të mirën e njerëzimit. 10.	ai duhet të parashtrojë një sërë rregullash shkencore për sistematizimin e dijes të vëna në shërbim të përgjithshëm për njerëzimin. 11.	zgjimi i dijes së një punëtori shkencor duhet të jetë i guximshëm dhe tepër njerëzor, sepse një dije eksperimentale e tij mund të zgjojë një komb nga vuajtjet psikike.

Njeriu filozof
Një filozof inteligjent duhet të meditojë sipas një plani shkencor ku mendimin e tij e bazon nëpërmjet argumentit empirik të nxjerrë nga arsyeja e pastër. Filozofët e vërtetë duhet të nisin të zbatojnë idenë e arsyeshme për të njohur fenomenet e natyrës, dhe nëpërmjet njohjes të rregullojnë së përshtaturi shpirtin krijues dhe punën e tij të brendshme për ta rindërtuar botën me eksperiencën njerëzore. Për të njohur fenomenet e vërteta të natyrës, madje që ai të ketë një mendim më të përgjithësuar e më konkret në lidhje me lëvizjen e botës, në radhë të parë duhet të japë gjykime të shëndosha që plotësojnë arsyen e kulluar, e cila formon qëndrimet e njohjes empirike krahasuar me veprimin e ligjësive të natyrës që plotësojnë shkaqet materiale midis njeriut dhe natyrës. Ai nëpërmjet ideve të përbëra në marrëdhënie me natyrën dhe substancën priret të fusë bindjen e mendimit racional që mund të ndikojë në progresin e gjendjes njerëzore në nevojën për ta reformuar gjer në thelb. Po qe se gjykojmë me mënyrën e metodës së dyshimit ndaj natyrës, duke mohuar çdo të vërtetë që përmban natyra, dhe ligjet që e rregullojnë atë deri në formë thelbësore, atëherë nuk do të kemi të bëjmë me një filozof të vërtetë, i cili mund të nxjerr konceptet e brishta të shoqërisë. Me siguri dyshimi na është dhënë për të shfrytëzuar idenë në lidhje me krahasimin e ideve të reja që fusin rindërtimin dhe njohjen e botës në shkallë shkencore. Nga skepticizmi më shkoqur do të njoh vetitë e natyrës që kanë të bëjnë në lidhje me vullnetin e ekzitencës së njeriut. Ndërkaq, metoda e gjykimit të arsyes i asiston përmbajtjes së natyrës në kuptimin e njohjes reale, por dhe e ngre atë në shkallë më të vlefshme. Përtëritja e natyrës njerëzore, ideja për lëvizje progresive, format racionale nga arsyeja dhe empirike nga shqisat zgjojnë dije të sigurtë e të gjerë, e cila më pas do të krijojë mënyrën për të hequr dorë nga çdo e metë mendore e pa arsyeshme në thelb, si dhe nga dyshimet regresive që mund të orientojnë në hamendje krejt përvojën tonë njerëzore. Kjo është një mënyrë e paraqitjes së mendimit që shkon përtej njohjes nëpërmjet arsyes së shëndoshë duke kthjelluar çdo veti të lëndëve dhe lëvizjeve të botës. Njeriu filozof është qenie e intuitës ku mendja dhe shpirti i tij qëndrojnë të shkëputur nga vullneti, por të ngritur në formën e intelektit të lartë shpirtëror. Një mënyrë intuitive e vështrimit të botës duke shqyrtuar prejardhjen e ligjësive të botës me traktatin e intelektit e nënkuptojmë njeriun filozof që është i prirur nëpërmjet mendimit të pastër të shqyrtojë kategoritë dhe fenomenet e natyrës njerëzore. Duhet të jetë njeri ndiesor me vullnet ndikues, veçanërisht te shoqëritë civile që i ka zënë koti, ai guxon të eksplorojë me urtësi problemet fiktive për të cilën duhet të nxjerrë njohuritë e reja nga faktet dhe përvoja empirike për shërbimin e tyre. Është i ndikuar nga mendimi për të paraqitur të vërtetën si një metodë për kapërcimin e shoqërisë së çhumanizuar dhe njohjen e ligjësive të botës. Roli i tij i mendimit dhe idesë te shoqëritë e ndryshme gjeten ndikim e zhvillim të hovshëm; ku më pas bota do ta kthente njeriun filozof si një udhërrëfyes për ndërgjegjen dhe moralin e tyre. Puna dhe transparenca e njohurive të tij krijuese vjen nga një ndjenjë e lartë e cila është e vlerësuar shumë herë krahas tjerëve, ndofta nga instinkti për të menduar të vërtetën, dhe njohjen si udhën më të pashmangshme të njeriut që po ndikon sot e kësaj dite në formësimin e intelektual në shoqëritë e ndryshme civile, si në aspektet etike, ashtu dhe në ato shpirtërore. Kjo ndjenjë e tij është vullneti për të kthjelluar të vërtetën pranë natyrës si art dhe shkencë, për të cilën kjo e vërtetë më vonë do të ndikojë në të mirën e tyre njerëzore. Ideja e njeriut filozof përpiqet sa më shumë që të jetë e mundur të mësojë njeriun të përmirësojë virtytin, dhe ndërgjegjen se mbase vetëm kështu mund të çohen idealet e tij shpirtërore përpara. Virtyti dhe ndërgjegjja e shëndoshë tejkalon shpirtin e keq dhe nis drejt sistemit inteligjent. Ai mund të jetë bazë e një modeli për të krijuar mundësinë e një gjenialiteti grotesk në vepër, i pajisur me kohëzgjatjen e mendimeve të thella duke sqaruar me arsye konceptet e shoqërisë, lëvizjet dhe ligjet e natyrës. Mbi të gjitha morali i tij dëshmon se në çfarë kushtesh qëndrojnë instinktet më të mprehta të natyrës së tij duke sqaruar qëllimin, dhe idenë e të menduarit mbi të drejtën e ekzistencës së njeriut. Për një filozof të mirë kërkohet mendimi racional mbi njohjen e së vërtetës me arsye shkencore, duke shpresuar në ndryshimin e ligjësive të botës nën vullnetin e përshtatjes midis njeriut në shoqëri. Ai kërkon të vërtetën duke e zbërthyer në mirësi progresive për shoqërinë civile, pastaj duke e çliruar nga çdo udhë e errët ku mund ta demotivojnë për qëllime të larta shpirtërore. Njeriu filozof është i prirur drejt vullnetit për të njohur botën si paraqitje, dhe dëshira për të ditur rreth Zotit se si është ndërtuar e në ç’kushte po ekziston universi. Botëkuptimet e tij janë të hershme dhe fillojnë të vetëdijësohen që nga formimi i arsyes për të medituar mbi nocionin e njohjes së vërtetës, ku kjo e fundit është një rregull i volitshëm, dhe mbi të gjitha mbetet një orientues konkret. Nga këto momente ai nis të japë mënyrën dhe idenë për të medituar në formë krahasuese mbi natyrën krijuese dhe mbi gjendjen morale, intelektuale e shpirtërore të shoqërisë. Intelekti dhe ideologjia e tij vijon:

1.	drejt forcës dhe vullnetit të së mundshmes për t’u marrë me mënyrën, se si duhet sqaruar hulumtimi dhe argumentimi i lëndëve, dhe lëvizjeve të natyrës. 2.	ai fillon të meditojë, kur arsyeja e tij nis të kthjellohet nga dyshimi që errëson të vërtetën absolute mbi natyrën, ligjësitë e botës dhe mbi Zotin. 3.	duhet të jetë i drejtë, dhe ndërkohë i pasionuar pas lirisë e cila shërben si një tërësi unike për të mirën e shoqërisë. 4.	të merret me hartimin e mendimeve ku mund të qartësojnë idetë racionale drejt etikës shpirtërore, të cilat janë të afta të ofrojnë modelin për një sukses të mundshëm mbi parimet e filozofisë morale. 5.	të dijë të dashurojë të bukurën, dhe ta zhvillojë atë nëpërmjet arsyes së mendimit intelektual. 6.	ai është një ligjvënës relativ i mendimeve, sepse gjithë kohës i mbetet besnik dhe në veprime intelektuale mendimit të vërtetë, dhe ndiqet pas një loje të keqe së medituari për të nxjerrë dritë të vërtetën e domosdoshme. 7.	ai mund të merret edhe si një ligjvënës relativ i njerëzimit duke e fituar admirimin e dashurisë njerëzore. 8.	ai duhet të priret që të kërkojë ndjenja të lartësuara të cilat krijojnë ide mbi mendimin e vërtetë. 9.	ai merret me njohjen e sigurt për ta kuptuar të vërtetën e pashmangshme. 10.	ai duhet të veprojë sipas një kushti plotësisht të arsyeshëm duke hequr çdo të metë, dhe dyshim mbi arsyen e mendimit intelektual. 11.	në natyrën e tij njerëzore, ai duhet të pasqyrojë mendimin mbi metodën induktive duke nxjerrë idetë e përgjithshme racionale në rrjedhë praktike, nga shkaku te pasoja të fituara nga përvoja. 12.	 ai duhet të paraqesë idetë dhe mendimet e tij racionale drejt një ndryshimi të përgjithshëm intelektual, që në thelb duhet të shërbejnë për të mirën e përgjithshme të shoqërisë.

Mbi njeriun
Njeriu është qenie psikike e shoqërore i pajisur me arsyen nga shkaku te pasoja e mendimit intelektual, dhe formën logjike të të kuptuarit të gjësendeve në natyrë. Njeriu ekziston nga vullneti i tij, por është i ndikuar nga sistemi hyjnor i vullnetit të Zotit, pra ai është pjesë racionale e natyrës. Arsyeja e tij e shëndoshë, pra qëllimi i tij racional është paraqitja e jetës në formë intelektuale dhe të dobishme; e cila njëherësh është bartësja e ideve tona që sistematizon mendimet drejt njohjes racionale. Ky qëllim te disa njerëz të ngritur mund të shërbejë në jetë si një e mirë e përgjithshme në nevojë të domosdoshme. Natyra e mëson njeriun të jetë i lirë, dhe të veprojë në bazë të instinkteve të veta drejt vullnetit për një jetë ekzistencialiste. Gjithnjë duke e detyruar atë të njohë të drejtën e lirisë, dhe zbatimit të urdhërave që burojnë nga misioni i shenjtë i Zotit. Duke futur bindjen në arsyen e pastër, që ndonjëherë është sa analitik, po aq dhe krahasues, arsyeja mund të arrijë deri te njohja e sigurt mbi të vërtetën e natyrës, dhe ligjësive të botës. Sepse njohja duhet të jetë racionale, pra e qartë dhe e kthjellët në aftësinë e të shqyrtuarit. Mirëpo nuk i mjafton njeriut përpjekja e tij për të njohur të vërtetën vetëm nëpërmjet arsyes, por që njohja të jetë në thelb e vërtetë duhet njohur ligjet e natyrës që janë në varësinë e domosdoshme me njeriun. Ne dimë që arsyeja ndihmon të kthjellojë mendimet e veçanta dhe të përgjithshme te njeriu, por jo dhe të asistojë deri në thelb njohjen e ligjeve të substancës dhe natyrës. Mirëpo, sipas arsyes dhe metodës kritike të të menduarit dimë që ligjet e substancës, dhe të natyrës njihen thelbësisht me intuitë pa futur imagjinatën, dhe faktet e domosdoshme që çojnë deri në atë që quhet përvojë natyrore. Kjo njohje e substancës dhe natyrës buron nga një sistem inteligjent dhe intelektual i ndërtuar prej arsyes kritike. Nuk qëndron asgjë mbi njohjen, pra është njohja ajo që, ne njerëzit vëmë rregullat dhe lëvizjet drejt botës sonë reale. Ne po e reduktojmë dhe e përshtatemi absurditet e botës, sepse arsyeja njerëzore ndodhet në nevojë të ngritur shpirtërore për të cilën, ajo është e aftë të rishikojë lëvizjet e botës në kuptimin e drejtë dhe real. Mirëpo, këto rregulla që vëmë ne njerëzit, janë të një retorike boshe kundrejt retorikës së ligjësive të botës. Njeriu i paraprin ekzistencës së tij, krahas një bote absurde me llojin njerëzor. Ai është thjesht tendencioz, dhe sa herë që e shtyn nevoja për të kuptuar njohjen e përgjithshme, ai bën përpjekjen për të qenë sa më racional brenda llojit absurd të botës duke i shqyrtuar lëvizjet e botës sipas arsyes së shëndoshë për njohje të domosdoshme, por bota joreale e ngatërron ende pa u përshtatur mirë. Kjo zgjuarësi që e paraprin atë nuk është vetëm një mirësi e tij, por edhe një akt psikik i përgjegjshëm, i lindur me nevojën për të rezistuar krahas çdo fatkeqësie. Njeriu me anë të njohjes do ta pranojë ekzistencën joreale të botës duke e pranuar me rregullat e krijuara prej një krijimi të jashtëzakonshëm, por për joshjen e tij shpirtërore dhe intelektuale herë-herë mbetet pjesë e pandashme e absurditetit. Nëse do të tentojmë ta njohim deri në thelb ekzsitencën joreale të botës, njeriu mund të veprojë sipas një plani të ndërtuar nga arsyeja e tij për t’u përshtatur, pra, përafërsisht vetveten drejt të mirës së tij morale. Njeriut i duhet të përshtatet në këtë botë të ndërtuar prej provës së domosdoshme, kështu duke e integruar etikën e tij njerëzore përtej çdo të mete që mund t’ia mvesh absurditeti i botës. Përshtatja e llojit njerëzor përballë provës absurde duhet të jetë një kusht i domosdoshëm i veprimit tonë psikik. Përveç se ne njerëzit duhet të krijojmë botën tonë reale brenda kushteve të një filozofie morale, pavarësisht veprimtarisë njerëzore e cila mund të haset në kontradiktë të ndryshme, ai me siguri në fund pretendon triumfin njerëzor. Mirëpo, njeriu është vepër e vërtetë e pashmangshme intelektuale që arrin të kultivojë veprimtarinë e tij edhe përgjatë një loje të diktuar në kontraversitet. Sipas kësaj ne mund ta cilësojmë njeriun si një mjeshtër të vyer i cili, jo vetëm që mund të diktojë çfarëdo lojë mistike e misterioze të imponuar nga bota dhe ligjësitë e saj absurde, por edhe mund të zgjidhë problemet sipas përvojave filozofike dhe shkencore të diktuara nga vetë ai. Edhe qielli përmbi ne është një shprehje e së vërtetës në formë hyjnore, madje edhe njeriu është një e vërtetë e pazakontë përderisa e vërtetojmë ekzistencën e tij nëpërmjet mendimeve konkrete të zhvilluara me arsye. Nga ana tjetër filozofia e Spinoza-s mendon se njerëzit nuk janë në varshmëri për të vepruar në liri, por thjesht kanë iluzion se ata janë të lirë të veprojnë, dhe shprehin interesat e tyre në bazë të pikëpamjeve ideologjike. Unë besoj se liria ekziston mbi të drejtën tonë, por shpreshherë është mohuar, ngase ekziston egoizmi, pra ndikimi idesë te tjetri. Liria është e domosdoshme, dhe derisa nuk imponohet te ideja tjetër ruan vlerën e lirisë, në momentin kur liria cënohet apo imponohet nga idetë dhe veprimet e huaja, atëherë liria ka të ngjatë të zhvleftësohet. Ajo s’është e përhershme, as plotësisht e lirë, por e ndikuar nga idetë tona të hershme. Pra, liria e njeriut është e kufizuar, d.m.th. është në varshmëri veprimi nga vullneti i Zotit. Moralistët, jo vetëm që dëshirojnë të jenë të lirë ose të ndikuar nga rregulli hyjnor i një Zoti, por edhe mendojnë për lirinë e të tjerëve si një e drejtë absolute e pamohueshme nga autoritetet tjera. Sepse këta të fundit gjykojnë me parimin e drejtësisë së një shpirti etik. Këtu po shpreh ekzistencializmin e njeriut si një qëllim drejt dashurisë për të vërtetën, dhe një shkëputje hermetike nga kalimi i mundshëm i njeriut në pesimizëm. Çdo ide për të cilat ne jemi të përgjegjshëm është një vërtetim i ekzistencës sonë si subjekt i përvojës. Sa për ekzistencën tonë nuk është e nevojshme të kërkohet ndonjë dëshmi reale, sepse në jemi vepër konkrete e Zotit. Derisa njeriu është pozicionuar përballë botës, atëherë kjo të ngjall përshtypjen që njeriu është i krijuar për të qeverisur botën. Kjo dëshmon se njeriu është një pjesë e veprës së Zotit e prirur të udhëheq me rregullat e botës, në Tokë. Njeriu është përtej masës kolektive dhe përtej individualitetit ku në masën kolektive hyn mediokriteti, ndërsa në masën e individualitetit hyn natyra si arsye krijuese. Njeriu nuk e ka përvojën midis ndjenjave dhe arsyes, sepse ndonjëherë ndjenja është më e fortë dhe më elastike ndaj arsyes. Ndjenja mund ta shndërrojë atë në vullnet drejt forcës, dhe në kundërshti me vlerën njerëzore që ai posedon. Ndofta ndjenja mund të depërtojë deri në pikëpamjet emotive të njeriut për të cilën ai mund të shfuqizohet nga arsyeja dhe nga paraqitja estetike e tij. Ky rast që ndikon drejtpërdrejt në sistemin mendor mund t’ia marrë drejtimin moral e ta pasojë përtej së keqes shpirtërore, ku këtu veçmë rregullat shuhen. Ndjenjat janë të rrezikshme, dhe vendosin emocione absurde për disa gjëra që nuk konsiderohen në mundësinë personale. Ndjenja është delikate, dhe nuk duron të imponohet dhunshëm. Ajo kërkon të jetë e tillë, pra delikate me pajisjen për të ndier gjithçka që i duhet njeriut. Te njeriu arsyeja vendos pasionin për njohje ndaj ligjësive të botës, dhe praktikisht vendos mendimet racionale për shkakun që disa objekte të konsiderohen në mundësi reale për t’i njohur më intuitivisht e më qartë. Aftësia nëpërmjet së cilës qeniet njerëzore diktojnë mendimin përtej njohurisë së përgjithshme, dhe se e vërteta e pashmangshme mund të fitohet vetëm nga arsyeja e kulluar; prandaj, gjithsecili prej nesh është peng i asaj që ka punuar në botë duke u bazuar varësisht në ndjenjat e shpenzuara drejt të mirës apo së keqes. Natyra e njeriut është i pajisur me ide, kurse ideja mund të fitohet sipas një gjurmimi duke futur mendjen në meditim. Ideja nxjerr mendimin, ndërkaq mendimi shpreh shkallën e inteligjencës dhe arsyen për format e mendimit krijues. Të gjitha idetë e njeriut vijnë falë natyrës dhe arsyeja duke i përshtatur në vetëdijën e shqisave. Ndofta natyra e njeriut nuk është krijuar në atë mënyrë që të këtë të lindur idenë, por i është mundësuar që ta fitojë sipas planit të arsyës njerëzore duke e bartur në përvojën e shqisave. Sepse nëpërmjet shqisave njeriu mund të diktojë shijen, fortësinë, elasticitetin, formën etj. Një ide dhe mendim i arsyeshëm përfitohet nga metoda e zhvillimit të inteligjencës, dhe sipas kësaj të fundit orvatja dhe tendenca drejt njohjes së natyrës nga përvoja e arsyeshme vjen në shprehje njohja e natyrës nëpërmjet intelektit. Fundja, idetë që burojnë nga arsyeja e kulluar përcaktojnë imazhin dhe cilësinë e të menduarit tonë. Sidoqoftë, ai trashëgon mendjen nga vullneti absolut i natyrës, ndërsa idetë i përfiton nga eksperienca e arsyes shkencore, dhe varësisht nga traktati i intelektit sa ai vetë do të jetë i zhdërvjelltë të arrijë të përfitojë njohuritë e domosdoshme. Sepse as mendimet, as idetë nuk janë të njëjta, prandaj nevojiten gjurmime shkencore dhe shqyrtimet e natyrës për të përfituar motive të ngritura të intelektit që nëpërmjet kësaj njeriu të bëjë modifikimin e arsyes në shkallë intelektuale. Vetëm sipas këtij plani sistematik njeriu më lehtë do të mund t’i gjykojë ligjet e kësaj bote që janë në thelb absurde. Kjo ekzistencë kërkon prej motivit të njeriut të përshtatet, sepse asgjë nuk mund të jetë në një lëvizje të përbashkët drejt së përhershmes. Pikërisht dhe dituritë e njeriut janë një vëllim i zbehtë në shqyrtimet dhe hulumtimet mbi botën, dhe mbi natyrën e njeriut, pra substancën e thjeshtë. Tërë dituritë tona janë të mangëta, por që të mund të arrijnë deri në zhvillimin e mundshëm shkencor kërkohet mendje të shëndoshë. Mendimet asnjëherë nuk mund të zgjidhin çështjet e botës, pa pasur mendjen krijuese të zhvilluar në shkallë shkencore. Se dhe dituritë tona që kemi fituar nëpërmjet eksperiencës njerëzore kanë mungesë të ideve dhe njohurive, sepse jo përherë idetë mund të ndërtojnë sistemin e botës në orientimin e mendjes intelektuale. Njeriu sipas arsyes së mendimit inteligjent mund të shqyrtojë të gjitha lëvizjet, dhe lëndët e natyrës që janë domosdoshmërisht të krijuara për ambiciet intelektuale të njeriut. Ai në natyrë duhet të fusë gjykimin mbi njohjen e sigurt të natyrës që të mund të kuptojë sistemin absolut të paramenduar nga veprimi hyjnor, sepse vetëm kështu, pa dyshuar në ekzistencën e natyrës dhe mbi pamjen e njëjtë të nënshtrimit të saj mund të shqyrtojë të vërtetën e natyrës njerëzore.

Egoizmi tek njeriu
Egoizmi tek njerëzit mund të shprehet si një motivim klasik që e udhëheq njeriun nga dëshirat, dhe vullneti për jetë intelektuale. Kjo botë transite ka ligjet e veta që janë të ngurta për t’i shqyrtuar përtej njohjes njerëzore. Një veti e egoizmit është ekzistente te njeriu, sepse është ndërtuar si pjesë racionale e kësaj natyre. Askush nuk njeh ligjin e botës gjer në edukimin estetik, ligjet janë të ngurta dhe të pandryshueshme në thelb. Botë joreale e shquar nga egoizmi, dhe nga nocione të pafundme që i dedikohen vetive të brendshme të njeriut. Egoizmi dhe natyra e tij brenda njeriut duhet të jetë një prirje që ka lindur më herët, dhe nga sistemi i të jetuarit; ai parafytyrohet si lindje dhe zhvillim i domosdoshëm në karakterin e njeriut duke u përhapur në cilësinë e xhelozisë naive. Nocioni i egoizmit lind nga natyra jonë njerëzore, mirëpo, më vonë, ai zhvillohet sipas kushtit që varësisht njeriu do ta orientojë. Është një nevojë shoqërore që lind në ndjenjat njerëzore ku qëndron jashtë vullnetit për ta ndërtuar e modifikuar si nocion i volitshëm të qëndrojë në karakter. Ne mund ta shfaqim atë me kohën, apo me mënyrën tonë të të jetuarit përballë ligjeve të kësaj bote që na imponon natyra shoqërore, si dhe aktet misterioze të cilat janë në kundërshtim me pamjen tonë të brendshme dhe të jashtme. Po qe se egoizmin e shfaqim sipas kujdesit dhe të mirës sonë njerëzore, egoizmi ndryshe s’ka si të funksionojë kundrejt sjelljeve tona njerëzore. Ai thjesht do të drejtojë sjelljen tonë me vemendje psikologjike, dhe vetitë e tij do të jenë kaq të kontrolluara, saqë vështirë mund të diktohen drejt objektit të së keqes. Paraqitja e theksuar e egoizmit në botë mund edhe më shumë ta ndërlikojë sistemin njerëzor duke instaluar xhelozinë naive, dhe kështu ka gjasa reale ta bëjë më absurde ekzistencën e njeriut përballë këtij realiteti të hidhur njerëzor. Egoizmin sipas shqyrtimit pozitiv, në radhë të parë mund ta marrim si një pikëpamje e arsyeshme psikologjike që ndriçon vetitë e moralit. Saherë që njeriu është egoist duke mos dëmtuar tjetrin, e duke qenë i pajisur me zili të mëdha për të arritur një veprim të suksesshëm në jetën e përditshme ndihmon në zgjidhjen e problemeve duke i çuar përpara lëvizjet shoqërore. Të qenurit egoist për të vënë në lëvizje të mirën e përhershme mbi paraqitjen e ndryshimit të gjendjes njerëzore në formatin estetik e psikologjik, fillimisht është një domosdoshmëri e krijimit të këtij njeriu mbi çdo edukim suprem të mundshëm dhe të përfitojë mbi shqyrtimet e arsyes së mendimit të shëndoshë. Mirëpo idetë e gjenive nuk imponojnë tjetrit, por priren të përhapin idetë iluministe që njerëzimi të ndikohet e të qeverisë me idetë e tyre që në thelb ngjizin progres. Njerëz të tillë vijnë nga qielli duke vështruar pozitën e mjerueshme të qenieve njerëzore, ku ndërkohë te ata mund të vërehet shkoqur që janë të pajisur me misionin për të ndryshuar gjendjen njerëzore drejt të mirës së përhershme. E mira e përhershme ndikon në përmirësimin e moralit dhe njohjes së sendeve me llogaritje shkencore. E mira e tyre po kërkon të shpërndahet si vezullim i shpejtë tek shoqëria jonë e amullt që mendja, dhe veprimi mendor ka ngrirë brenda një norme të zbrazët morale. Egoizmin sipas shqyrtimit negativ, në radhë të parë konsiston në pikëpamjet negative të moralit. Duke u nisur sipas kësaj, egoizmi mundëson një imponim të ideve të tij vetjake tek tjetri duke ia marrë të drejtën e veprimit për të shprehur vullnetin e arsyeshëm personal. Një shpirt pak poetik drejt forcës intuitive është më shumë një kahje që drejton pozicionet e mendjes së njerëzimit, dhe një mundësi më shumë për ta kuptuar nocionin e botës. Njerëzimi është egoist, dhe imponues tek mendimet e të tjerëve. Imponimin e ideve te tjetri e kuptoj si kureshtje për të shfaqur veprimin e mendjes në të mirën vetjake të vetë individit, pa shikuar në realitetin e hidhur që mund t’i shkaktohet tjetrit. Sa më shumë të imponohet ideja e individit te tjetri, aq më shumë njohja humb ndriçimin e saj, dhe shuhet si një meteor i fundit. Imponimi nuk është arsye e pastër, por thjesht një ves i kalitur për të atakuar idenë e tjetrit për hir të qëllimeve personale; thjesht për të përfituar mbi idenë e tjetrit. Ky lloj imponimi mund të jetë një rast për të shprehur provokimin e idesë së tjetrit për të rënë brenda rrezikut naiv. Njeriu i ditur nuk është i prirur të imponojë idetë e veta te tjetri, por sa më shumë tenton të shprehë paraqitjen e vullnetit me arsye të kulluar duke ngjizur të vërtetën e mendimit si një kusht i domosdoshëm në natyrë. Ai, pra njeriu i ditur përhap idetë e tij, dhe nuk ndien frikën e huazimit të ideve të tij ndaj askujt. Siguria në vetvete e njeriut të ditur krijon modelin e tillë të krenarisë për të përhapur idetë, sesa të imponojë idetë te të tjerët. Në veset e ndonjë njeriu ende nuk kam parë të paktën të veprojë nga intuita e tij e përcaktuar për të dhënë atë që ka brenda mençurisë së vete, por më shumë është i prirur të imponojë ide dhe mendime tek tjetri duke menduar se idetë e veta janë për t’u konsumuar... Ky lloj egoizmi është i ndërlikuar dhe bën që substanca, dhe ligji i natyrës të kuptohet si një qëllim egoist për hir të interesave vetanake, duke shfrytëzuar të mirën e tjetrit si mjet për të realizuar qëllimin egoist. Ky lloj egoizmi në trajtim negativ josh pamje misterioze, dhe një veti të dobët të moralit duke i dëmtuar me imazhin naiv pjesët e karakterit njerëzor. Çdo përfitim i mundshëm me egoizmin negativ për të triumfuar qëllimi egoist mund të shndërrojë njeriun e pafajshëm drejt humbjes së moralit, që fundja, ndonjëherë ndodh t’i kushtojë me jetë. Kjo paraqitje e egoizmit negativ është shprehje e revoltës, dhe e motivit të dobët moral që nxjerr në sipërfaqe atë që është më e shëmtuar. Egoizmi në thelbin negativ është virtyt i njerëzve të vegjël dhe i të marrëve, por që fatkeqësisht, hera-herës që të gjithë e gëzojmë në karakter.

Mbi altruizmin
Altruizmi është një ndjenjë e kulluar e pajisur me virtytet më të larta njerëzore ku në thelb josh dashurinë si një paqe të përhershme për të gjithë njerëzit në nevojë shpirtërore. Ndjenjë tepër njerëzore e gdhendur për hir të interesave të njerëzve në nevojë shpirtërore të cilët me çdo kusht i janë nënshtruar pamjes për një ndihmë të domosdoshme shpirtërore. Impresionimi i ndjenjës vetjake për t’u flijuar për hir të ndjenjës së tjetrit në kuptimin e vërtetë të ndjenjës inteligjente për të bërë gjithçka njerëzore që të përmbysë urrejtjen, dhe smirën tek njeriu në nevojë më pas vijnë deri tek e vërteta dhe ndriçimi i shpirtit për një normalitet të pazakontë. Kjo ndihmë e ardhur nëpërmjet altruizmit për njerëzit në nevojë shpirtërore e morale, në radhë të parë vjen për hir të vërtetës së pashmangshme e cila çon deri te vlerësimi i gjendjes së domosdoshme duke e ngritur atë deri në formën më të përshtatshme e reale për jetë shoqërore. Altruizmi, pra duhet të jetë një dhunti shpirtërore e veçuar nga çdo gjuhë tjetër nga ajo e zakonshmja, sepse kjo ndjenjë është e prirur të ndryshojë për të mirën e përhershme pamjet e çdo ndjenje që janë shëmtuar nga sistemi i squllët i kësaj bote, dhe nga vullneti i lëngshëm i njerëzve pa karakter njerëzor dhe moral. Një ndjenjë e tillë që është kaq fisnike çon deri te lartësimi i moralit njerëzor për një ndryshim thelbësor me përmbajtje intelektuale. Altruizmi është sajimi më ideal i ndjenjës njerëzore për të flijuar të drejtën vetjake si një tërësi të drejtash për të mirën e shoqërisë. Shprehësia emocionale e altruizmit qëndron në burimin e ndjenjave të padjallëzuara për t’u flijuar për hir tjetrit më shpresën, dhe vullnetin se e drejta e tij do të përmirësohet në kuptim jetësor... Ndjenja është tepër delikate, dhe duhet të ruhet nëpër ujëra të virgjëra përtej oqeanike për të mbrojtur çdo pasiguri të dyshimtë që mund të vijë në shprehje cënimi i llojit ndiesor. Altruizmi nënkupton qëllimin më të devotshëm te njeriu tepër njerëzor, i cili sjell të vërtetën përballë çdo të mete që mund të ketë tjetri. Shkurt, është një lloj asistence vullnetare që vihet në shërbim të mirë për llojin e një shoqërie të hapur, gjithmonë duke ndikuar me qëllimin e vyer për t’ia përmirësuar gjendjen njerëzore. Ky lloj njeriu ka tendenca për të predikuar paqe të përhershme, ku brenda ndjenjave të tij shmang çdo ndjenjë urrejtjeje ndaj një shoqërie të caktuar, pra, thjesht ai shndërrohet në njeri që flijon interesat dhe mundësitë e tij shpirtërore për hir tjetrit. Të flijohesh për tjetrin me arsyen e logjikshme se do t’ia ndryshosh gjendjen e keqe, fillimisht është një ndjenjë e vlefshme, ku kjo ndejnjë mund të depërtojë te tjetri vetëm nëse ndodhet brenda tij e vërteta dhe ndriçimi i shpirtit mistik. Në kohën e sotme kur realiteti njerëzor është tepër i hidhur, altruizmi mbetet peng i shfrenuar dhe i ngrirë kudo. Altruizmi është një dhunti e vërtetë që lind nga forma e ngritur shpirtërore, madje dhe nga pamja e vyer, ndërkaq nocioni i altruizmit hyn në vetitë e mira të etikës shpirtërore vetëm nëse është i ndërtuar prej një karakteri jo të zakonshëm. Lindja e altruizmit me natyralizim ndrit në sjelljen dhe shpirtin tonë si një guackë e përhimtë si në qytete antike. Sipas kushteve të lirisë dhe moralit shpirtëror, altruizmi buron nga kohëzgjatja e ndjenjave të larta njerëzore, ku lind njerëz me vetëdije të shëndoshë. Mirëpo, aftësia për ta pasur altruizmin është fare e lehtë, sepse mund të jetë e lindur me natyralizim, por në të vërtetë, akti i gjësendit të brendshëm në llojin e natyrës njerëzore është një menaxhim i vështirë, i komplikuar dhe mistik. Këtu kemi të bëjmë me një veprim të mendjes së cilësuar nga çdo e metë, dhe e diktuar pas një mekanizmi hyjnor nergut për tjetrin. Jo çdo kush mund të jetë i prirur ndaj lirisë dhe të vërtetës shpirtërore, e më pas të orientojë ndjenjën e tij personale te tjetri me arsyen për ta ndihmuar e ndryshuar motivin e tjetrit për një jetë më të vyer. Duhet të jesh i lindur pas një qëllimi të lartë njerëzor që ndjenja drejt altruizmit të jetë plotësuar drejt një misioni hyjnor i caktuar nga Zoti, ku më pas të shërbejë për të mirën e përgjithshme të njerëzve. Prandaj, te njeriu i së mirës altruizmi është një parakusht i domosdoshëm i qëllimeve të tij të larta, që fundja, krijon ndjenjën sublime që në thelbin moral është tepër njerëzore për të gjithë. Altruizmi, një forcë e natyrës hyjnore e krijuar brenda njeriut intelektual me mision të ngritur shpirtëror për të vepruar në mbarë njerëzimin e pafajshëm.

A mund të besosh dhe të mos e dish arsyen?!
Njeriu mund të besojë në të vërtetën e krijimit të gjësendit në natyrë, nëse fut gjykimin e arsyes së vërtetë. Besimi i sendit është mistik sepse duhet të jetë i bindur racionalisht me arsye shkencore që të besosh mbi sendin në natyrë. Që besimi të jetë i domosdoshëm, në radhë të parë sendi në natyrë duhet shqyrtuar sipas planit të arsyes kritike, kështu duke futur brenda shqyrtimit aplikimin e studimit të sendit nëpërmjet përvojës shkencore të fituar nga edukimi dhe meditimi filozofik mbi të vërtetën e pashmangshme. Mirëpo, pas çdo besimi të vërtetë duhet të ekzistojë një arsye kritike që josh në thelb të kuptuarit e drejtë të gjësendit në natyrë duke kthjelluar mendimin nga çdo e metë që mund të godasë dyshimin njerëzor. Dyshimi për të futur mendjen në hamendje psikike duhet fillimisht të pastrohet nga arsyeja shkencore duke justifikuar veprimin e mendjes sipas planit të përshtatshëm në natyrë. Gjykimi i arsyes kthjellon idetë dhe mendimet tona drejt një shqyrtimi shkencor të përfituar nga përvoja shkencore apo natyralizimi. Një arsye e vërtetë vëren më shkoqur ligjet e natyrës, dhe kështu formon sensin për të njohur kuptimin e botës dhe pasojat që rrjedhin brenda saj. Ne e besojmë krijimin e universit, dhe ligjet e natyrës me anë të ligjeve të mekanikës, nga kjo ne duhet të rrjedhojmë bindjet tona sipas kushtit të këtij universi të pafund e të zgjerueshëm. Mirëpo, besimi nuk është i ligjshëm, derisa nuk hyjnë në argument dhe arsyeja e kulluar që kjo ta vërtetojë universin sipas kushteve tona ekzistenciale të përfituara nga përvoja jonë shkencore. Pa pasur arsye të vërtetë nuk mund të besosh në asgjë, madje mund të paragjykosh në besimin e sendit në natyrë. Që ta besoj sendin në natyrë më parë duhet ta shoh sendin, dhe pastaj ta kuptoj nëpërmjet arsyes që në të vërtetë ekziston, ku në fund plani i përvojës mendore ta argumentojë ekzistencën e sendit. Besimit mistik apo qiellor i duhet të ketë bindjen e arsyes së kulluar, dhe njohjen nëpërmjet logjikës së ndjenjave për të kuptuar vërtetësinë e besimit si domosdoshmëri shpirtërore, sepse ndryshe vështirë se mund të krijojë argumentin e domosdoshëm për të qenë plotësisht një thelb intelektual. Të besosh, dhe të mos e dish arsyen; atëherë kjo do të thotë që njeriu bie në contradictio in adjecto! E besoj librin ”Siddharta” se është shkruar nga mendja e Hermann Hesse, dhe prej këtu formoj arsyen e besimit. Meqë e shoh këtë libër, andaj e bind veten që ta besoj, dhe ndërkohë ta di arsyen se përse e besoj. Në qoftë se nuk besoj, atëherë nuk e di arsyen ose thjesht kam arsye të ngathët. Fillimisht do të duhej ta mësoja të fshehtën thelbësore që e përbën besimin, dhe pastaj ta di arsyen e duhur. Një besim i fshehtë mistik dhe tepër hyjnor përfitohet nëpërmjet përvojës intelektuale, dhe zhvillimit sistematik të arsyes së kulluar. Me zhvillimin sistematik të arsyes trajtësohet mendja në kuptimin logjik të të njohurit të gjërave në natyrë. Sa më shumë të zhvillohet logjika e arsyes, aq më tepër intelekti për të arsyetuar bëhet më i virtytshëm. Të besosh dhe të mos e dish qëllimin është një hije që t'i errëson sytë papritur... Justifikimi është mjet veprimi i kohës, dhe se çdo veprim mund të arsyetohet. Nga kjo del se edhe mund të besosh, por dhe mund të arsyetosh, se m'u atëherë kur arrin të besosh ke arritur të dish arsyen. Arsyeja fitohet nga edukimi estetik i ndjenjave dhe intelektit duke e përsosur gjithnjë e më tepër nëpërmjet përvojës shkencore, e përfituar gradualisht në mënyrë sistematike.

A ekziston rastësia?
Rastësia është koncept psikologjik i pa vetëdijshëm, që në kuptimin racional të të menduarit nuk ekziston si e qenë e vërtetë. Ajo paraqitet si pasojë e domosdoshmërisë së kohës për të shfaqur te njeriu një realitet të ri. Si koncept paraqitet nga veprimi i natyrës njerëzore, dhe shfaqet në kushte të domosdoshme shoqërore për të nisur një shkak deri te pasoja e materializuar. Rasti lind nga shkaku relativ i natyrës njerëzore pa e menduar thelbësisht. Një rastësi irracionale e lindur nga veprimi i gjendjes njerëzore është një shprehje pa kuptim. Prandaj, rastësinë duhet kuptuar si veprim i domosdoshëm njerëzor që lind nga shkaqe dhe kushte të panjohura. Rasti lind dhe nuk mund të shmanget, por thjesht përjetohet në thelb relativ. Secili akt i veprimit të mendjes së njeriut përjeton rastësinë pa e hetuar në difektin e mundshëm që mund ta krijojë në realitet. Po qe se mendojmë që ne jemi krijuar krejt rastësisht, pas pasur asnjë përvojë apo paramendim të caktuar nga idetë e jashtëzakonshme që në realitet këto ide janë pasqyrë e një Zoti bujar; atëherë mendja jonë bie në kontradiktë të plogësht me realitetin e vullnetit hyjnor. S’mund të themi se jemi qenie njerëzore të krijuar rastësisht, kur e dimë fare mirë se jemi krijuar pa dëshirën dhe pa vullnetin tonë, pra vijmë me caktimin e domosdoshëm të Zotit. Asgjë nuk është e rastësishme, por nëse besojmë në rastësinë e gjësendeve atëherë ajo në thelb është vullnet i pakuptimtë që mohon sendin e brendshëm të natyrës, dhe realitetin njerëzor. Një shprehje pa arsyen e kulluar mund të krijojë dyshimin për të rënë brenda fajit psikik, që njëkohësisht mund të nxjerr në dritë dëshpërimin e shfrenuar. Ndërsa një rastësi pa shkak të logjikshëm mund të jetë një vepër e dështuar që njeriut mund t’i krijojë kushte të hidhura në jetë. Është një vullnet i brendshëm i njeriut që ndikohet nga rregulli i rreptë i Zotit, duke e frenuar apo shfrenuar pas një realiteti të vërtetë për të. Unë mund ta konsideroj ndonjëherë si veprim për të na sqaruar vullnetin e botës në kuptimin e frymëzuar nga Zoti, por asnjëherë si një pasojë e logjikshme që gjërat ndodhin rastësisht. Asgjë pa pasur një arsye të vërtetë nuk mund të ndodhë rastësisht. Rastësinë e kuptoj si provë materiale e ndikimit të Zotit në pikëpamjen e brendshme të vetë njeriut, duke ia mundësuar të vërtetën si një veprim i domosdoshëm për të cilën, ai vetë është i lindur... Për më tepër vazhdoj të mbroj idenë, nëse një grua do të bënte fëmijën e dytë të saj, dhe të thoshte se unë s’e imagjinoja dot se do ta bëja dhe këtë fëmijë; unë vetëm jam prekur me bashkëshortin tim e kështu me radhë... A është e logjikshme të themi: kjo grua e bëri fëmijën rastësisht!? Sipas këtij ilustrimi ne kuptojmë që rastësia e krijimit të gjësendeve është një dyshim i pavërtetë, që në njëfarë mënyre mohon qenësimin e gjësendeve në realitet. Gjithçka lëviz sipas një paramendimi suprem apo relativ, asgjë nuk ndodh rastësisht pa ndonjë shkak të domosdoshëm. Sa më shumë të dyshojmë brenda veprimit dhe angazhimit të mendjes për sende që kanë të bëjnë me pasigurinë dhe të metën intelektuale, aq më shumë do të ndikohemi prej një fati të hidhur e cila njëherësh mund të cilësohet si e keqe e domosdoshme. Një argument i dyshimtë mund të eklipsojë pamjen e vërtetë të kësaj natyre, madje rastësia si shprehje e pavetëdijshme e pa planifikuar më herët, mund të ngurtësojë veprimin njerëzor drejt realitet thelbësor. Rastësia mbetet një akt i pavetëdijshëm, dhe se asgjë në natyrë nuk ndodh pa ndonjë shkak të materializuar.

Mendimi racional
Mendimi racional është veprimi i mendjes i bazuar nga arsyeja jonë e idesë së brendshme që kalon nëpërmjet shqisave, duke e materializuar idenë ndërmjet ideve që i kemi të pajisur me traktatin për intelekt, kështu derisa mendimi i përfituar nga arsyeja e kulluar të vije deri te njohja intelektuale. Njohja e gjësendit të vërtetë arrihet nga arsyeja apo mendja. Ndërkaq, arsyeja si aftësi intelektuale për të shquar të vërtetën e sendit dhe substancën fut bindjen e mendimit racional për të përfituar njohjen. Shqisat luajnë një rol të veçantë në sistemin inteligjent të njeriut duke i dhënë mundësinë reale të kuptimit të njohjes, idesë, mendimit, substancës, materies, shijes, psikikës. Që të jetë mbi formësimin etik të njohjes së vërtetë mendimi më parë duhet të bartet te shqisa, sepse vetëm kjo e fundit shqyrton vlerën e brendshme të diktuar kah njohja. Pa ndijim dhe arsye nuk ka mendim racional, po as dhe të vetëdijshëm. Secila ide apo mendim duhet të kalojë në shqisa që të vërtetohet në arsye të shëndoshë, sepse shqisa jep efektin e drejtë të mendimit gjer në përvojën e arsyes njerëzore. Përpos shqisës që të kthjellojë mendimin në vëmendje të arsyeshme kërkohet edhe arsyeja kritike në ide, sepse nëpërmjet arsyes vihet deri te mendimi racional. Mendimi racional duhet të shqyrtojë dhe hulumtojë idetë tona në lidhshmëri me idetë e reja duke i përfituar nga bindja esenciale në arsyen e mendimit njerëzor, dhe kështu të menduarit racional paraqet këndvështrimin e njohjes së botës nëpërmjet mendjes dhe arsyes. Sepse mendja apo arsyeja mund të jenë në gjendje shkencore të kuptojnë ligjësitë e botës, pra njohjen gnoseologjike në mënyrë thelbësore dhe të domosdoshme. Një mendim duhet të jetë ide shkencore, pra gjurmim thelbësor që të shquajë të vërtetën, dhe gjësendet e kufizuara në natyrë për të pasur një shqyrtim më të qartë të njohjes së natyrës. Se vetëm mendimi racional ndikon në krijimin e ekzistencës sonë duke i dhënë gjithçka që i duhet. Mendja si ndijim i përgjithshëm përcakton vlerën intelektuale të njeriut, varësisht nga idetë, që është ndërtuar sipas planit të përvojës shkencore. Shqyrtimi i gjësendit dhe i substancës së thjeshtë, në këtë rast e quaj njeriun, dhe kolektive, ku në këtë rast e quaj shoqërinë, të cilët nuk ndryshojnë në thelb, por që modifikohen nga orientimi i domosdoshëm i eksperiencës natyrore. Mendimet racionale sajojnë të vërtetën si kushti ynë i domosdoshëm, ku parafytyrimet e objektit me anë të arsyes së kulluar i shmang idetë e pasigurta nga ndikimi i mendimeve irracionale.

Kush jemi?
Njeriu është i vetëm madje dhe i veçuar në këtë pjesë të kësaj bote të lëngshme për të cilën është i prirur të jetojë, dhe t’i përshtatet ekzistencës së tij. Ne jemi të detyruar të ndërtohemi sipas kushtit dhe vullnetit tonë që varësisht do zgjedhim ne. Ose do të kultivojmë artet dhe shkencat që të jemi të ngritur shpirtërisht, ose do të kultivojmë jetën e shfrenuar pa futur brenda ngritjen shpirtërore. Edhe njeriu prej njeriut dallon nga arsyeja dhe intelekti midis tyre, sepse jo çdoherë arsyeja dhe intelekti kanë të njëjtin potencial intelektual. Arsyeja dhe intelekti te njeriu, në rend të parë kalojnë në shqisa, që më pas të zhvillohen në sistematizim racional duke u shquar në përvojën e mendimit për t’i njohur më qartë dhe më gjerë substancën dhe sendet në natyrë. Të prirur të ekzistojmë dhe të përballemi nga ligjet, që ndonjëherë na imponohen pa dëshirën dhe vullnetin tonë. Thjesht duhet të mendojmë, ose të gjejmë udhën e zgjidhjes që mund të na orientojë drejt jetës më të lumturuar, edhe pse kjo botë është e ndërtuar nga kushti i teorisë joreale, që në thelb e bën të pamundur ekzistencën e të qenurit i lumturuar. Shkaku rrjedhës i të qenurit mos i lumturuar ndikohet nga mungesa e lirisë së mendimit në kohë, ekzistenca e pasigurtë e njohjes në shkencë dhe faktorë të tjerë elastik që imponojnë raste absurde duke na ngushëlluar në veprimet tona në jetën reale. Duhet kërkuar mendimin që ta imponojmë brenda vetes sonë si mjet për ta nxjerrë njohjen dhe kuptimin e jetës. Nëpërmjet mendimit intelektual do të arrijmë të ndryshojmë ekzistencën e botës joreale në favor të përvojës reale. Ne jemi pamja e brendshme e vullnetit të një Zoti të ditur. Ne veprojmë sipas rregullit natyror të përcaktuar më herët nga idetë e Zotit. Ne vërtetojmë pamjen tonë me arsyen e të menduarit kritik duke nxjerrë të vërtetën nga shkaku te pasoja. Jemi një vepër e provuar mirë nga sistemi inteligjent i Zotit për të cilën ne, në këtë botë prej llumi po dëshmojmë vetitë e një morali të rregulluar nga ligji natyror i Zotit për të mirën tonë të përhershme, si dhe kuptojmë thelbin e brendshëm të këtij realiteti të përsëritur. Kjo duhet të jetë një provë e fundit që trashëgojmë ne duke paraqitur kushtin e duhur të ekzistencës sonë drejt njohjes. Njeriu me njohjen e sigurt përmbush standartet e tij njerëzore të përcaktuar më herët nga Zoti, dhe këtë njohje njeriu duhet ta përfitojë madje dhe ta aplikojë rreptësisht, ngase është në të mirën e tij. Jemi të rekomanduar që ta njohim të vërtetën, ose ta tejkalojmë vetveten në shërbimin më të mirë të mundshëm.

Arsyeja logjike e ekzistencës sonë
Në këtë botë gjithçka mund të jetë e domosdoshme, por vetëm sipas një vullneti suprem. Bota dhe ligjet e saj nuk janë shqyrtime të rastësishme, por të arsyeshme me plot bindje njerëzore. Asgjë nuk mund të jetë rastësisht, duhet të ketë një shkak që të rrjedhë pasoja. Arsyeja logjike e ekzistencës sonë është shkak i domosdoshëm për t’i përmbushur nevojat tona njerëzore me bindjen për të triumfuar kurdoherë. Qëllimi për të ekzistuar është i lidhur ngushtë me lidhjen e vullnetit të njeriut në këtë botë, duke na sjellur mundësinë e ideve tona për t’u lidhur me idetë e reja, kështu ne vijmë deri te njohja. Arsyeja jonë përveç se na ndihmon në sigurinë e mendimit, ajo njëkohësisht bën dhe sistematizimin e idesë për të kaluar në kufijt e shqisave me të vetmin logjikë që të shquajë ekzistencën tonë drejt njohjes së vërtetë. Njohja na çon të jemi të pavarur, dhe të disiplinuar ndaj rregullave dhe ligjeve të ekzistencës sonë. Ne ekzistojmë sipas një rrjedhoje logjike të vullnetit absolut të një Zoti bujar, sepse mjeti i krijimit të kësaj ekzistence është art që po vë në lëvizje krejt pamjen tonë njerëzore. Kjo mund të vërtetohet më shkoqur duke e eksploruar rendin absolut të Gjithësisë, ku ky rend është në lëvizje të përhershme, dhe se nuk ngatërrohet asnjëherë në vazhdimësinë e procesit hyjnor. Rendi i Gjithësisë dhe i ligjeve të natyrës janë një veti e besimit hyjnor, ku vështirë se mund të pengohet procesi i tyre që është në vazhdimësi të përjetshme dhe në mënyrë të përsëritshme. Njeriu e ndien së tepërmi nevojën e domosdoshme të qenurit i vetëm, pra të jetojë vetëm me shpirtin e tij në liri. Edhe pse kjo ekzistencë e hidhur e jona na imponon një realitet të hidhur, të parezistueshëm gjer në trajtimet thelbësore, ai do të tentojë me çdo kusht të priret pas lirisë dhe qetësisë shpirtërore. Liria jonë e ekzistencës është e domosdoshme për të ndikuar vizionalisht në veprimin e psikikës, sepse nëpërmjet lirisë përfitojmë kulturën e intelektit në zhvillim e sipër; ajo nuk është brenda ndikimit të kushtit për jetesën tonë, por ndonjëherë liria jonë imponohet nga raste absurde që në disa raste mund të jetë jashta vullnetit tonë për të vepruar. Edhe po të guxojmë ne ta ndryshojmë, më kot nuk ia arrijmë qëllimit. Sepse ne ekzistojmë sipas një paramendimi të jashtëzakonshëm, dhe për faktin se duhet të gravitojmë të vërtetën e domosdoshme brenda arsyes së kulluar me pikëpamjen për të argumentuar natyrën e njeriut si pjesë e vullnetit të Zotit. Pra, e gjithë ekzistenca jonë lidhet me njohjen ndaj të vërtetës, dhe shprehjen e botës sipas llogaritjes intuitive duke e përmirësuar ekzistencën tonë gjer në thelbin joshës. Vetëm njohja e vërtetë mund të na shpëtojë nga cinizmi i hidhur i kësaj bote të lëngshme, ndryshe pa vullnetin e njohjes dhe intelektit në shkallë të arsyeshme mund të jemi fare pranë hunbëtirës. Gjithsesi pa lirinë, asgjë nuk mund të arrihet. Liria është burimi për të cilin ne i përkushtohemi gjatë gjithë jetës, në momentin që liria jonë imponohet, atëherë ne veçse mund të hamendësohemi në ambiciet njerëzore. Pasi të kemi formuar lirinë dhe tolerancën brenda etikës shpirtërore, njohja jonë do të ndikojë me sistemin inteligjent në të kuptuarit e drejtë të botës. Sa më shumë të priremi pas njohjes, aq më tepër përfitojmë arsye kritike për të gjykuar besimin dhe idetë e veçanta dhe të përgjithshme drejt nesh. Sepse idetë e thjeshta dhe të përbëra që përfitohen nga njohja e mirëfilltë do të mbeten si perla ndriçuese në sistemin tonë intelektual.

Nga vijmë
Ne vijmë nga domosdoshmëria e një qëllimi hyjnor i cili në thelb është i angazhuar intelektualisht të përmbushë misionin e tij njerëzor. Vullneti për të ardhur në këtë botë nuk na takonte ne, por i një Zoti të vërtetë. Ekzistenca jonë e përditshme erdhi si pasojë e një paramendimi të jashtëzakonshëm më të vetmin qëllim për të udhëhequr e hulumtuar botën, pra, njeriun e konsideroj si zëvendës në Tokë. Në fillim nuk ishte askush, përpos një Zoti të vërtetë. Domethënë, më parë duhet të jesh, që të ekzistosh. Njeriu ka ardhur si rezultat i krijimit të botës për të pasur një arsye në njohjen e botës, dhe të mund të vë rend orientues mbi qeverisjen e këtij plani absolut. Njeriu erdhi nga një nevojë hyjnore për t’i përmbushur detyrimet e tij në Tokë, pra u caktua të qeverisë me ligjet e botës ku, dhe ndërkohë do të duhej të mbante përgjegjshmëri morale e njerëzore ndaj çdo veprimi apo akti të kryer në këtë plan absolut të botës të fus bindjen e qëllimit. Për të udhëhequr vetveten në këtë ekzistencë joreale duhet të njohesh misionin njerëzor duke u orientuar sipas mjetit të arsyes dhe intelektit, sepse ndryshe kjo ekzistencë është fiktive e parezistueshme. Arsyeja duhet të jetë e mëvetësishme, e zhvilluar në kushte njerëzore, pra për të ekzistuar në këtë botë duhet qenë konkrete dhe e logjikshme në hartimin dhe shqyrtimin e lëvizjeve. Kjo botë transite fsheh përgjigjet absolute për ta triumfuar në thelb, dhe udhën tonë të vërtetë që me siguri duket të jetë fshehur brenda nesh. Një vëmendje e plotë me zbatim të arsyes së pastër do të mund të na ndihmonte në krijimin e vetvetes në burimin e domosdoshëm shpirtëror. Andaj, arsyeja jonë na zgjon drejt këtij misteri për të qenë të vëmendshëm në përpilimin e ideve për ndryshim brenda reformimit shpirtëror, dhe pastaj mendja nis punën për të zbërthyer joshjen e ekzistencës sipas planit të nevojshëm që është arsyeja e pastër. Domethënë njeriu ka ardhur për ta bërë jetën sa më konkrete, më reale duke i dhënë kuptim real ndijimeve tona që suksesi të jetë pjesë e pandashme e jona. Kështu ekzistenca jonë duhet të shërbehet drejt arsyes për t’i njohur drejtë dhe qartë sendet në natyrë, dhe se vullneti për ta jetuar jetën deri në ndryshimin e gjendjes më optimale të mundshme mbetet një lidhshmëri midis vullnetit dhe lirisë për të vepruar. Secili njeri e justifikon ardhjen e tij kalimtare nëpërmjet pamjes së tij të brendshme që janë idetë, dhe shpirti i lirë që është i prirur të logjikojë dhe arsyetojë. Idetë e përcaktojnë njohjen e diturive të tij, ndërsa shpirti i lirë përcakton vullnetin për pushtet dhe intelektual drejt angazhimeve dhe ambicieve jetësore. Të frymëzuar për t’u përballur me konceptet e kësaj bote të cilat janë një provë e magjishme për të gjithe ne, por dhe për të lënë vepra jetësore duke lënë gjurmë progresive në histori. Sigurisht që nuk kemi ardhur me vullnetin dhe mundësinë tonë, por nga vullneti dhe vendosshmëria e një Zoti për t’u pajisur me një shpirt mistik që është përtej misterit, ku jemi të detyruar të qeverisim planin tonë njerëzor sipas një ekzistence absolutisht transite. Fundja, dhe për të njohur të vërtetën e pashmangshme e cila njëherësh është e lindur brenda karakterit tonë si domosdoshmëri mistike, pikërisht kjo njohje, realisht do të na ndriçojë si pishtar udhën tonë që ne shpesh kalojmë, udhën midis së mirës dhe së keqes. Natyra njerëzore është pragu midis provës, dhe pushtetit për vullnet. Se ai në mund të ndryshojë vetveten në drejtim të paqes, apo në mund të rrezikojë lojën e keqe brenda botës kalimtare e transite është e drejtë e tij e përcaktuar vetëm nga vullneti i tij individual.

Udha jonë intelektuale
Ne duhet të zgjedhim një udhë racionale që na shpie në pikëpamjen e ideve universale që janë të gatshme të ndryshojnë ekzistencën tonë në të mirën tonë individuale dhe kolektive, pra që na orienton drejt njohjes së vërtetë. Së pari ne duhet të udhëhiqemi pas traktatit mbi arsyen e mendimit racional, ku më pastaj, mendimi do të na detyrojë të priremi ndaj njohjes së vërtetë nëpërmjet mendimit që do e bartim në shqisa për të verifikuar njohjen e drejtë, kështu do të na paraqiten idetë e reja të cilat shërbejnë për ndryshimin e gjendjes shpirtërore dhe morale, ku do të na vë jetën tonë në shërbim intelektual. Nëpërmjet arsyes së mendimit racional, idetë tona vihen në ecuri progresive drejt ndryshimit revolucionar ku më lehtë mund të kthjellojë imagjinatën për ta shquar me ndijim të veçuar njohjen e vërtetë. Pa arsye dhe ide racionale njohja do të ishte e mangët në ekzistencë, dhe nuk do të kishte jetëgjatësi progresive. Prandaj, filozofia racionale mundohet sa më shumë që të jetë e mundur t’i përkushtohet njohjes së natyrës njerëzore nëpërmjet arsyes së kulluar. Që mendimi i arsyeshëm të jetë funksion i përgjithshëm i domosdoshmërisë shpirtërore, më parë duhet të bartet nëpër shqisa, sepse mendimet e sistematizuara nga shkaku i arsyes mund të lexohen më shkoqur e më qartë nëpërmjet shqisës. Shqisat i mundësojnë arsyes të shquajë mendimin njerëzor deri në njohje të vërtetë duke ia shtuar pjesën e verifikuar, pra pjesën logjike. Ndërsa njohja e vërtetë është parafytyrimi i lidhshmërisë së vullnetit me çfarëdo ideje racionale. Ajo mund të fitohet nga gjithë dituria që kalon nëpërmjet shqisave tona duke i akumuluar teoritë shkencore nga arsyeja e qartë në përvojën e mendimit intelektual. Njohja dhe e mira ekzistojnë në një pikë, këtu në këtë horizont të pafund, por që t’i ndjejmë brenda nesh, në rend të parë duhet kuptuar vetveten si art i shprehjes së lirë, e aftë për të shqyrtuar ligjësitë e natyrës. Ne duhet të shkojmë përtej intelektit tonë se kështu në fakt ne do të kuptojmë njohjen dhe të mirën. Njohja dhe e mira janë brenda nesh, por sjelljet duhet të drejtohen kah e mira, ndërsa intelekti kah shqyrtimet shkencore. Gjithçka është brenda nesh, dhe e mira dhe e keqja, por dhe urtësia, prandaj ne duhet të kërkojmë dhe të priremi drejt edukimit të vërtetë, e cila do na shpie në njohje. Njohja do na pasurojë mendjen dhe do të ndriçohemi kah e mira. Injoranca do të dëmtojë substancën mendore dhe do të errësohet kah e keqja. Udha jonë intelektuale është vetëm njohja, pastaj nga njohja do të përfitohen sjelljet, dituria, mirësia, e keqja, vullneti apo dhe dashuria. Ne do të shkojmë drejt një udhe të gjatë, ekzaktësisht ku përfitohet njohja ndaj sendeve dhe më pas të frymëzuar do të veprojmë mbi paraqitjen, dhe vullnetin e kësaj bote të squllët me pikëpamjet për të vazhduar synimin drejt të mirës së përgjithshme. E mira e përgjithshme është një kusht i ekzistencës sonë që s’mund t’i shmangemi dot, sepse nëpërmjet të mirës ne mund të orientojmë planin e të vepruarit kah idetë progresive që vihen në shërbim të shoqërisë. Udhëtimi ynë drejt të mirës së përgjithshme lidhet me njohjen, ndërsa njohja me arsyen, ndërkaq arsyeja me përvojën shkencore. E mira e përgjithshme është natyra e përsosur e jona e krijuar nga edukimi estetik i shpirtit që në realitet mundëson një vullnet të prirur për të vepruar në mënyrën intelektuale brenda lirisë shpirtërore. E mira duhet të sjell lirinë e mendimit dhe ambicieve tona për ta ndryshuar botën, të paktën duhet ta bëjë të përshtatshme për hir të interesave të përgjithshme, që nga këndvështrimi ynë të duket sa më racionale. Burimi i së mirës është një ide e Zotit që krijon një rregull inteligjent për t’i perceptuar, dhe njohur sendet në natyrë duke qenë të përshtatura për të mirën e tij. Ky shkak i domosdoshëm i së mirës lind nga arsyeja e kulluar, që njeriu i ditur e ka të lindur në etikën shpirtërore, por që me ekzsperiencën njerëzore do ta përsosë me qëllimin për të vështruar e njohur thelbësisht ligjet e natyrës. Duke kuptuar që ligjet e natyrës vlejnë për sistemin intelektual të njeriut që ai t’i studiojë dhe shqyrtojë me mendjen e shëndoshë, më parë duhet ta njohë të vërtetën si pjesë e rregullit të natyrës, mandej t’i shquajë idetë për veprim të shëndoshë që çojnë deri te ndryshimi i gjendjes së ndodhive për të mirën e realitetit njerëzor. Ky hulumtim i njeriut është një shtytje drejt shkencës dhe zbërthimit të natyrës për të përfituar sa më shumë njohje e cila është në të mirën e tij, e që më pas nxit arsyen ku jetën e tij shoqërore ta shndërrojë në mjet intelektual.

Qëllimi i botës dhe i njeriut
Qëllimi i botës është një mjet i domosdoshëm i Zotit për ta provuar njeriun si nga sjellja dhe përgjegjshmëria e tij, mirëpo, në radhë të parë ndaj vetes, shoqërisë dhe Qenies së domosdoshme. Qëllimi i botës nuk është asgjë tjetër, përpos një model i provuar i veprimit të njeriut që duhet të tejkalohet nëpërmjet ekzistencës sonë transite. Botën duhet parë ose si një botëkuptim për t’u arritur synimi i njeriut ndaj të mirës së përgjithshme, ose për t’u arritur synimi i njeriut që bie brenda normave të interesit të së keqes. Qëllimi i botës në thelb është gati sterile, por vepra e njeriut është e tillë që e bën të joshet, dhe të ngjizet sipas një veprimi absurd i cili në realitet është steril dhe i pakuptimtë. Ndryshe, nuk mund të ketë udhë tjetër për ta shmangur këtë absurditet, sepse ligjet burojnë nga një forcë joreale, që urtësisht janë në kundërthënie me veprimet e njeriut. Ndërsa në planin e vizionit progresiv, veprimi i njeriut të ditur sjell metodë shkencore për t’iu përshtatur ligjeve të botës. Por rëndësia e të kuptuarit të veprës psikike e të ndërgjegjshme te njeriu, ajo niset nga një thelb absurd. Qëllimi i njeriut është që të parazgjedhë kushtin e domosdoshëm për fatin e tij të ardhshëm, ndërkohë ai kusht përmbledh brenda vetes principet për të njohur të vërtetën e pashmangshme, e cila duhet t’i shërbejë për të mirën e tij shpirtërore. Fundja, secila krijesë njerëzore do të duhej të synonte pas të vërtetës me arsyen e vetme që të shuante kështu thelbin negativ të botës, e cila njëherësh nxjerr ndërgjegjen dhe aktet psikike drejt përgjegjshmërisë. Secila shkencë krijon gjer në joshjet thelbësore mundësinë e njohjes për t’u kuptuar vullneti i të mirës njerëzore. Shkenca është një ide e vërtetë që ndihmon të shquash teorinë e njohjes e nisur nga faktet reale, ku nëpërmjet njohjes të hap udhë të vish deri te e vërteta e vetme. Dhe e vërteta është një lloj shkence e përfituar nga rezultati i njohjes, sepse në fakt ajo del nga dituria që përfitohet nga shkenca dhe artet. E mira njerëzore përfitohet gjithnjë e më shumë nga joshjet e mendimit racional, e ndjekur pas nga arsyeja kritike që bën përpjekjen për të sistematizuar veprimin e mendjes në njohjen e shkallës intelektuale. Gjithashtu, mendoj se e mira njerëzore mund të përfitohet edhe nga kërkimet e vazhdueshme të arsyes sonë brenda vetes, duke synuar në vërtetimin e sendeve në natyrë krahasuar me metodën kritike të të njohurit. Pasi të kemi fituar të mirën njerëzore nga njohja shkencore dhe nga metoda kritike e të njohurit, atëherë duhet ta vëmë në shërbim më të përgjithësuar, sepse vetëm kështu ajo do të rimëkëmbë lirinë, dhe aftësinë tonë për udhëheqje të vyer intelektuale.

Mbi vullnetin
Vullneti është suprem. Është një pasion i brendshëm që mund të ndryshojë fatin dhe intelektin tonë. Qëllimi i domosdoshëm i vullnetit për të krijuar një veprimtari që sjell artin estetik të suksesit në jetën shoqërore, fillimisht mund të arrihet vetëm me punë të vazhdueshme dhe me ambicie intelektuale. Vullneti është i njohur te ne, por duhet të dimë sesi të priremi pas qeverisjes ndaj një vullneti të mirë që nxjerr në sipërfaqe një progres në lëvizje të vazhdueshme. Nëpërmjet vullnetit mundemi të bëjmë ose krijojmë gjithçka që ne duam. Mirëpo, si koncept është veprim i mundshëm shpirtëror dhe intelektual që mund të arrijë deri në ndryshimin e gjendjes njerëzore në parime thelbësore, por gjithnjë nëse duam të veprojmë për hir të ndryshimit, sepse ndryshe një vullnet pa veprim të domosdoshëm mund të jetë një meditim naiv për të dashur të duam. Vullneti është një ambicie e pazakontë e krijuar enkas për njeriun që shërben për ndryshimin e gjendjes njerëzore në shkaqe të domosdoshme, për arsye edukimi dhe aktivitete joshëse në shoqëri. Për nga natyra njëherësh vullneti nuk bën pjesë në natyrën e misterit që të krijon probleme përgjatë të njohurit si koncept, por është ambicie e brendshme e njeriut që vë në lëvizje veprën njerëzore. Gjithkush mund ta kuptojë, nëse është i prirur të udhëhiqet sipas planit të tij, mirëpo një vetëdije për ta inkurajuar vullnetin drejt ndryshimit të gjendjes momentale të njeriut është një veprim i arsyeshëm që buron drejtpërdrejt nga mendja e kulluar. Vullneti është një mjet inkurajuese që jep efektin për një udhë të domosdoshme, gjithmonë për hir të një suksesi sublim që mund të jetë për të mirën e përhershme të njeriut. Secili që kupton se është e nevojshme një ndryshim rrënjësor për të mirën e tij, në radhë të parë duhet të orientohet sipas kushtit të vullnetit, se unë mundem të bëj ndryshimin thelbësor te vetvetja duke e rritur energjinë e lëvizjes së intelektit në drejtim të mendjes intelektuale, e cila shërben për formësimin e edukimit estetik të njeriut, sepse ndryshe pa një vullnet të inkurajuar nuk ka ndryshim të gjendjes në vetvete dhe në shoqëri. Në këtë botë vetëm vullneti për të ditur është forma më absolute e pushteteve që njeriun e motivojnë të tejkalojë përtej së mirës dhe së bukurës individuale... Ky vullnet për të ditur nuk thyhet për asnjë çast te njeriu i ditur përkrah edhe nëse vullneti i botës synon drejt sprovës për të ndryshuar nga e mira e përhershme. Ne duhet konceptuar vullnetin si një bekim i së mundshmes me të vetmen arsye se mund të sundojmë ligjësitë e botës, duke shqyrtuar e përfituar të vërtetën si një ndryshim i arsyeshëm gjithnjë në favor të suksesit. Një vullnet pragmatik që vë në lëvizje gjithë veprën tonë të arsyes njerëzore sajon njeriun, dhe realitetin e tij drejt ndryshimit individual duke e çuar guximin e tij të veprojë në njohjet e reja që, para së gjithash njohja ndaj të vërtetës shërben si një mënyrë e vetme mbi kuptimin racional të përjetimit të sendit në natyrë. Vullneti si art i domosdoshëm te njeriu vë në përvojë një kusht inteligjent duke e bërë të mundur të përballet me shkaqet dhe veprimet e panjohura që burojnë nga jeta e zakonshme për të cilën është e kuptueshme se mund të dilet nga sprovat që janë pashmangshmërisht hermetike. Ekzistenca jonë njerëzore, rrallëherë këtë mund ta shkoqë, sepse vullneti për të ndryshuar vetveten drejt arritjeve të mëdha haset rëndom nga shkaqe absurde të kësaj bote. Mirëpo, kur vullneti intensifikohet nga arsye të vërteta mund të ndryshojë gjithçka që i duhet njeriut. Jeta ka të metat e veta, që ndonjëherë mund të jenë të rrezikshme për të gjithë ne, mirëpo një arsye sublime për të dashur të duam një sukses të vlefshëm mbetet e domosdoshme në vullnetin tonë njerëzor për ta mbërritur me çdo kusht. Secili fillim ka vështirësitë e veta, por kur ekziston vullneti për të punuar me traktatin e intelektit duke synuar drejt bindjeve të mëdha për të fituar artin e suksesit, atëherë rezultati kurorëzohet me krenari njerëzore. Motorika e mendjes sonë mund të jetë e mangët, vetëm ateherë nëse mungon vullneti për të dashur të duam. Kur vullneti është pjesë aktive e ideve njerëzore, atëherë me siguri se çdo lëvizje për të arritur deri te suksesi shkencor apo intelektual do të jetë kaq pranë objektivit. Vullneti do të jetë i asistuar drejt udhës progresive kur brenda tërheq mjetin e disiplinës. Kjo e fundit e shërben intuitën e njeriut që t’i rishqyrtojë objektet dhe sendet nëpërmjet shqisave të cilat japin siguri për idetë e arsyes njerëzore, të cilat e qartësojnë efektin e mendimit për të qenë të vetëdijshme. Ndërkaq, një fund i hidhur ka një dhimbje të llahtarshme që nuk e zbut apo justifikon asnjë vullnet i së mundshmes. Dhimbja nuk ndryshohet sado vullnet të kesh, por ajo mund të zvogëlohet. Në këtë botë të ndërtuar prej ligjeve absolute diçka në mes do të lindë; ose një sprovë drejt shpërqendrimit të veprimit të mendjes, ose një sprovë drejt kuptimit për t’u nxitur në faj, ku në të shumtën e rasteve bëhet faj i domosdoshëm. Kjo mund të vijë nga shkaqet misterioze të botës ku secila qenie njerëzore e provon me kalimin e kohës, nga dështimi i veprimtarisë, nga humbja e pushtetit apo humbja e vullnetit për të krijuar vepra gjeniale... Gjithsecili pushtet mund të fitohet nëpërmjet arsyes së kulluar që është e prirur të njohë botën, dhe vullnetit suprem që mund të rrjedhojë veprën njerëzore tej të pazakonshmes. Veprimi i mendjes së njeriut përcakton gjendjen emotive të ndryshimit nëpërmjet arsyes dhe vullnetit, sepse arsyeja kthjellon mendimin dhe gjykimin e sendit të brendshëm, ndërsa vullneti shërben si udhë për ta inkurajuar suksesin sipas idesë dhe përsiatjeve empirike përtej çdo mundësie relative. Që të ndryshosh gjendjen më parë duhet kuptuar ndryshimin nëpërmjet vullnetit, dhe ambicieve për të krijuar vepra që mbeten krenaria e shpirtit krijues. Ky ndryshim vjen nga njohja e mjaftueshme. Njohja e drejtë e sendit dhe ligjeve të natyrës vjen në rend të parë nga shqyrtimi i lëvizjes së botës nga rregullat e intelektit, ku vullneti si mjet i së mundshmes i mundëson njeriut veprimin për të krijuar të vërtetën e sendit pa hasur në rezistencë. Koncepti i vullnetit është sistem i ndërgjegjshëm për të vepruar mbi një ndryshim radikal që është në të mirën e natyrës së njeriut. Ndryshim ky, që është i domosdoshëm, madje ku dhe vullneti si art i së mundshmes i krijon atij mundësinë për të ecur midis së vërtetës së pamohueshme. Duke e zotëruar natyrën e vullnetit njerëzor ne e përfitojmë të vërtetën, dhe njohjen nëpërmjet arsyes së kulluar. Njeriu mund të veprojë drejt të mirës, por nëse vullneti i tij është drejt veprimit inteligjent në të mirë të tij. Po qe se kemi vullnet ne mundemi të ndryshojmë në përshtatje racionale botën dhe fatin tonë. Sepse i gjithë vullneti duhet të orvatet sipas ligjeve të arsyes që suksesi dhe mendimi mbi të vërtetën të triumfojë nga shkaku te pasoja. Intelekti dhe misioni shpirtëror duke bartur brenda vetes dhe vullnetin si art i së mundshmes veprimi i mendjes së njeriut shumë shpejt do të zgjerohet në ecuri progresive me rezultate të vyera. Vullneti i së mundshmes sjell ndryshimin e gjendjes së njeriut ku ky ndryshim i gjendjes njerëzore shumë shpejt mund të transferohet në ndryshim shoqëror. Ndryshimi vjen nga ambiciet për të dashur të duam të vërtetën dhe sendin brenda ideve tona, prandaj dhe vullneti me mjetin e disiplinës po i përshtat idetë drejt të mirës njerëzore.

Mbi arsyen
Arsyeja është aftësia inteligjente për të shquar intuitivisht njohjen e përgjithshme, ku nëpërmjet veprimit të mendjes së kulluar përfitohet e vërteta e pashmangshme si kusht i domosdoshëm i njeriut, dhe kuptimi i realtë i natyrës përjashtuar nga çdo dyshim i mundshëm. Paraqitja e arsyes është akt psikologjik i formësuar nga domosdoshmëria e vullnetit hyjnor për t’i shqyrtuar gjësendet, dhe substancën në natyrë. Kështu që, shqyrtimi i gjësendeve nëpërmjet arsyes krijon njohjen e sendit në natyrë. Kjo njohje shërben për të mirën e përvojës së njeriut në natyrë. Sa më shumë t’i njohim sendet sipas planit të arsyes, aq më tepër arsyeja jonë zhvillohet drejt orientimit sublim për t’i njohur për të mirën e natyrës njerëzore. Njeriu sipas arsyes formon gjykimin e shkakut për sendin e domosdoshëm, duke e përjetuar si fuqi e së vërtetës me të vetmin kuptim për të joshur njohjen e domosdoshme të veprimit të mendjes, e cila krijon konceptin për gjykim kritik të vërtetës. Përfitimi i sendit dhe i gjërave nëpërmjet sistemit të arsyes është një njohje refleksive e sigurt që mundëson më lehtë në krijimin e shqyrtimit të rregullit të natyrës si krijim hyjnor. Koncepti i arsyes shquan një pamje të brendshme të sendit duke ia nxjerrë kuptimin e vërtetë, madje e krijon mundësinë e vërtetimit dhe krahasimit të shkakut deri te pasoja nëpërmjet përvojës intelektuale. Arsyeja për t’u paraqitur e kulluar dhe e shëndoshë në veprimin e mendjes, së pari duhet të ndikohet sipas një metode deduktive që niset nga studimet dhe shqyrtimet e lëndëve nga e përgjithshmja sublime kah shqyrtimet e veçanta të njohjes së sendit në natyrë. Kjo metodë arrin të shquajë sendin e natyrës nëpërmjet fakteve konkrete, dhe përvojës së vazhdueshme shkencore. Arsyeja si aftësi intelektuale e pajisur me gjykimin kritik të të menduarit kërkon njohje gnoseologjike sipas një mënyre të pajisur me intelekt të fituar nga edukimi estetik. Unë besoj se fati i njeriut varet nga sistematizimi absolut i Zotit, por arsyeja e kulluar në të shumtën e rasteve ndihmon në vënien e gjyqësisë për të shmangur të metën e veçantë, që mund të depërtojë papritur brenda përvojave personale. Gjithçka në natyrë ndodh sipas një paramendimi të jashtëzakonshëm e rregulluar nga sistemi i një Zoti të përkryer, prandaj, dhe arsyeja ndonjëherë është e pafuqishme të parandalojë një veprim të jashtëligjshëm dhe depresiv te njeriu. Sepse, jo gjithmonë, arsyeja ndihmon në parandalimin e rrezikut thelbësor në jetë, por thjesht mundëson thjeshtimin e sendit në natyrë për ta kuptuar në thelb të vërtetën e duhur duke pasur një ide krejtësisht të pavarur dhe inteligjente. Sidomos, ajo ndihmon në krijimin e gjetjes së veprimit të mendjes intelektuale nëpërmjet përvojës së fituar duke i thjeshtuar gjërat për t’i njohur esencialisht, por në natyrë, ndonjëherë ekzistojnë veprime të jashtëzakonshme të ndikuar nga sistemi i Zotit që në trajtim thelbësor mund të jenë të pashmangshme për t’i ndryshuar në gjendje të arsyes kritike. Andaj, dhe veprimet e njeriut sipas planit të arsyes së kulluar janë të domosdoshme, dhe të prirura drejt një refleksi të përgjithshëm për të përfituar njohjen e brendshme të sendit në natyrë. Arsyeja mund të orientohet drejt ambicieve intelektuale, dhe varësisht sesi do ta diktojmë planin e arsyes në veprimin e përgjithshëm, që rezultatet t’i përfitojmë nga plani shkencor. Sa më shumë të diktojmë pamjen e brendshme të arsyes në njohjen e sendeve, dhe koncepteve në natyrë brenda nesh, aq më tepër do të ndikohemi në njohjen e vërtetë të gjërave që na përkasin. Vetëm një arsye e frymëzuar me sensin kritik mund t’i shquajë në thelb të mjaftueshëm fenomenet e kësaj bote, që shpeshherë sa janë të ngathta, po aq janë dhe ironike. Një veprim pa logjikën esenciale të arsyes veprimi i mendjes mund të jetë i mangët, dhe me të meta intelektuale.

Idetë dhe gjykimi
Idetë tona janë pjesë e brendshme e moralit shpirtëror që identifikojnë dhe kundrojnë ligjet e botës nëpërmjet të vërejturit dhe përsiatjeve empirike, të cilët bëjnë pjesë në racionalitetin e natyrës krijuese. Idetë janë pasqyrë e brendshme e intelektit që realizojnë formimin inteligjent të psikikës dhe etikës shpirtërore, ku njëkohësisht paraqesin pjekurinë dhe maturinë e formimit intelektual të njeriut. Njeriu që ka ide është një metodë shkencore që veprimin e mendjes e udhëzon drejt orientimit të perceptimeve për njohje të vërtetë, dhe ndërkohë prodhon pikëpamje ndijore për ta modifikuar jetën shoqërore drejt ambicieve konkrete. Idetë paraqesin formimin e brendshëm, si dhe shkallën aktive të vetëdijes njerëzore. Sa më shumë ide progresive të kemi, aq më tepër mundemi të meditojmë drejt kushteve për të njohur vërtetësinë e lëvizjeve të natyrës si art hyjnor, dhe ndërkohë aq më mirë mundemi të shqyrtojmë kuptimin e vërtetë të botës nëpërmjet ideve progresive, që realisht, tashmë janë të prirura drejt përvojës shpirtërore. Prandaj, idetë janë kushti ynë esencial për të arritur deri te e vërteta e sendit mbi shqyrtimet e arsyes së pastër. Idetë janë pasive, por psikika i detyron të bëhen pjesë aktive e ekzsitencës njerëzore. Ne jemi të varur nga idetë, ndërsa idetë nga psikika. Psikika nga vëmendja kritike dhe pason në fund përsëritja. Njeriu pa ide është vetëm një metodë e thatë shkencore që priret drejt realitetit të zakonshëm pa pasur ndonjë tendencë për t’u zhvilluar në ndryshimet e reja intelektuale. Prandaj, jo vetëm idetë shkencore, por dhe ato imagjinare krijojnë dhe paraqesin vlerën e brendshme të njeriut. Psikika është tërësia e brendshme e ndijimeve shpirtërore, e angazhuar që idetë joaktive t'i kthejë në lëvizje aktive duke i udhëhequr sipas planit të ekzistencës së përvojës së shëndoshë. Psikika jonë është orientuesi ynë i përgjithshëm ku idetë, dhe mendimet tona racionale i vë në lëvizje aktive. Idetë nuk janë aktive, sepse nuk kanë forcën e lëvizjes për të medituar, dhe janë të varura nga objekti i psikikës, ngase kjo e fundit është e prirur të udhëheq me ndijimet shpirtërore. Psikika është e prirur që idetë t’i vë në lëvizje aktive duke i udhëhequr sipas një arsyeje të shëndoshë, ku pastaj shqisat ndihmojnë në përceptimin e ideve të jenë në veprim aktiv. Ndërkaq, vëmendja i shtjellon idetë të jenë sa më të kuptueshme brenda të vërejturit sistematik, dhe ndërkohë ajo luan rolin e të mbajturit mend nëpërmjet leximit dhe përsëritjes. Idetë pa prezencën e psikikës do të ishin sterile dhe të qenura si veprim joaktiv, kurse psikika u mundëson ideve të jenë aktive dhe të krijohen mes veti sipas veçorive shqisore. Veçoria shquese e psikikës është e detyruar të orientojë idetë njerëzore drejt rregullit shpirtëror, dhe njëkohësisht t’i vë në lëvizje aktive gati për meditim shkencor apo filozofik. Një shoqëri e cila është e pajisur me ide të mëdha, që në esencë mund të jenë iluministe mundësojnë gjendjen e ndryshimit shoqëror me diskutimin dhe përmbajtjen për të shmangur vullnetin për konfrontim. Edhe pse idetë në thelb nxitin debate intelektuale, por ndonjëherë nxisin edhe fërkime në një rreth të caktuar shoqëror. Idetë e pjekura që tentojnë drejt ambicieve të mëdha, siç janë njohja dhe të vërejturit kritik, në radhë të parë krijojnë kushte për rrahje ideologjike për të caktuar vërtetësinë dhe korrektësinë e ideve në një shoqëri intelektuale. Ndofta idetë rrahin kaq shumë mendime për të ardhur deri te e vërteta e duhur, por dhe në të njëjtën kohë krijojnë refleksin për diskutime të ndryshme në lidhje me domosdoshmërinë e vullnetit të gjësendeve në lidhje me Zotin dhe njeriun. Shoqëritë progresive që shërbehen me ide të vyera gati për tolerancë njerëzore, në rend të parë mund të zgjojnë vetëdijen në njohje të reja, të cilat mund të jenë arritur në fushat e shkencës, artit, letërsisë, astronomisë, mjekësisë. Andaj, idetë janë të domosdoshme për t’u shfaqur brenda psikikës sonë, sepse krijojnë reputacion njerëzor për t’i shquar më shkoqur e më qartë sendet në natyrë. Idetë nëpërmjet edukimit shpirtëror dhe të shqisave mund të kultivojnë botën intelektuale të njeriut që nxit drejt sistemit të të njohurit të njeriut ndërmjet botës reale dhe joreale. Idetë mund të shërbejnë si koncepte imagjinare mbi psikikën mendore me synimin për t’u ngritur në vepër konkrete veprimi i përgjithshëm i shkencës apo i ndonjë hulumtimi jetësor. Megjithëse kjo nuk do të thotë që idetë saherë të jenë të prirura në sajë të përvojës, por, ndonjëherë idetë mund të mbeten në realitet vetëm si ideologjike. Idetë pa u vënë në vepër mbeten vetëm ide, ata kërkojnë më ngulm të vihen në ambicie publike me gjasë reale për t’u realizuar në vepër jetësore. Kështu idetë tona nuk janë të lindura, por rrjedhin si pasojë e përvojës sonë me natyrën, dhe se vetëm përvoja intelektuale mund të na krijojë mundësinë e ideve konkrete. Idetë, pra rrjedhin nga përvoja, dhe sipas kushtit ndikohen për t’u qartësuar idetë e thjeshta dhe të përbëra vetëm nëpërmjet arsyes së kulluar. Prej përvojës së shqisave ne përfitojmë procesin për shkakun dhe pasojën e ideve të fituar nga ndijimi. Idetë duhet sa më shkoqur e në mënyrë metaforike t’i përshtatim me idetë e përgjithshme apo të veçanta, sepse realizimi i tyre duhet të ketë një thelb inkurajues në shoqëri. Sensin e të përjetuarit të gjësendeve sipas një natyre logjike, idetë duhet t’i kuptojmë se vijnë nga burimi i shkallës intelektuale që i kemi fituar nga filozofia me argumentin për ndryshim të domosdoshëm shpirtëror. Idetë krijojnë shoqëritë iluministe, duke i riaftësuar për të bërë reformim të së mirës së domosdoshme, dhe në anën tjetër hidhet logjika e zgjerimit të mendimit mbi vullnetin për të drejtat e njeriut dhe natyrës së tij krijuese. Një ide iluministe tek qarkullon mbi vullnetin e mendimit te njeriu, në rend të parë e motivon atë për të vepruar me njohje intelektuale ndaj pikësynimit të botës. Gjykimi i ideve është një proces që vërteton provën të nxjerrë nga faktet. Kur gjykimi nis te një ide, atëherë ideja skenohet nga çdo pasiguri e dyshim që mund të mvishet. Gjykimi në të shumtën e rasteve filtron të metën e idesë, dhe nxjerr në sipërfaqe atë që është me e virtytshme për ecurinë progresive të mendimit. Sepse, jo çdoherë idetë janë përparimtare, ato mund të vijnë dhe nga njohjet meskine të lindura më herët nga idetë e vjetra të cilët nuk kanë qenë të ndikuar nga përvoja e metodave shkencore, që ndihmojnë idetë në sistematizimin e aftësive dhe njohjeve për një progres të sigurtë. Secila ide që hidhet në diskutim, lind gjykimi për ta vërtetuar korrektësinë dhe vizionin rrjedhës. Ndonjëherë natyra e ideve tona është skeptike, mbase mund të jetë fituar nga njohje të pasigurta, larg të të qenurit nga njohja intelektuale. Në jetën e përditshme mund të ndodhë që të ketë njohuri të cilat mund të hyjnë pa dashje në kundërshti me opinionin publik. Përplasja e ideve të ndryshme sjell debat në format publik. Mund të ketë disa shkaqe për të menduar se të paragjykuarit e njeriut mund të jetë e pasigurt, dhe se duhet të drejtohet sipas një përfundimi shkencor. Prandaj paragjykimit nuk duhet besuar pa arritur deri te argumenti i vërtetë, sepse është një ndjenjë personale ku në disa momente mund të deformojë papritur dhe pa vetëdijë koncize te tjetri arsyen e kulluar. Paragjykimi, jo vetëm që shpreh rrezikun e ideve të përgjithshme të cilat mund të jenë arritur sipas një përvojë të kulluar shkencore, por veçse mund të tejkalojë normën e sjelljeve që referojnë qëndrime shkencore, për të cilën të shtyn drejt egoizmit nga ku mund të ndikojë dhunshëm në intelekt. Shpeshherë raste të tilla mund të krijojnë shqetësime duke u manifestuar me revoltë, nga ku idetë mund të marrin rrezikun e smirës, dhe kështu nis parabolla drejt egoizmit personal. Kështu nis paragjykimi i ndërdijës duke u mveshur se ne jemi shumë të shqetësuar me atë që të tjerët mendojnë për ne duke na ndikuar deri në stimulimin e ndjenjave për urrejtje. Paragjykimi është vlerësim jotolerant mbi arsyen e një mendimi racional që kurdoherë insiston të shfaqë ndjenjë mohuese kundrejt mendimit të përgjithshëm, që në fakt, mendimi i përgjithshëm mund të jetë mendim tepër njerëzor për një shoqëri të hapur, por sipas paragjykimit të idesë mund të mohojë shqyrtimet thelbësore. Koncepti i tillë i paragjykimit është një veprimtari abuzuese e mendimit personal që shprehet në distancë instinktive për të rrëzuar mendimin e tjetrit, madje dhe duke ia mohuar thelbin intelektual të të menduarit. Një veprim paragjykues është sistem antinjerëzor që nxjerr në sipërfaqe atë që është më e hidhur e më pak etike. Paragjykimi që na josh na bën të dyshojmë, jo vetëm në idetë tona, por dhe tek të tjerët. Sa më pak të dyshojmë në veprimin e mendjes sonë, idetë aq më tepër burojnë në realitetin njerëzor për një udhë bashkëveprimi me intelektin e arsyes njerëzore. Një paragjykim i idesë apo dhe mendimit të vërtetë mund të shpie deri në kërcënimin e psikikës së njeriut që në të shumtën e rasteve mund të jetë dispeptike. Prandaj duhet normalitet dhe individualitet në idetë tona, sepse idetë janë pjesë e brendshme e jona që identifikojnë shkallën e kulturës sonë. Të kesh ide është sistem intelektual që sipas nevojës shkencore lind domosdoshmëria e arsyes së mendimit të kulluar, e cila mund të shërbejë si metodë për të njohur gjësendin e brendshëm në natyrë duke i dhënë vlerën e duhur. Ndërkaq, të qenurit në përfshirjen e paragjykimeve të ideve është një smirë kundrejt veprës së njeriut duke ia cënuar tjetrit të drejtën e lirisë së fjalës dhe mendimit për ta vënë në realitet. Paragjykimi lidhet me një dozë psikologjike që nuk përshtat idetë mes ideve të reja kështu duke i dhënë mendimit mbi devijimin apo shmangien e realietit të idesë së tjetrit, që kjo ide mund të shërbejë për ndryshimin thelbësor të shoqërisë, dhe padyshim që paragjykimi naiv e zhveshur idetë nga çdo siguri intelektuale. Paragjykimi i idesë duke futur pasigurinë dhe dyshimin mund të sjell humbjen e arsyeshme të idesë, madje ky paragjykim i idesë mund të vijë deri te paraqitja e diskriminimit të njohjes së natyrës, Zotit dhe njeriut.

Mbi kuptimin e kënaqësisë
Krahas veprimit të mendjes e cila njëherësh është ecuria e njohjes mbi veprimin psikik të jetës sonë, veprimi i mendjes është dhe një laborator krijues i psikikës intelektuale për të ndryshuar gjendjen dhe konceptet negative të shoqërisë. Mendja si proces psikologjik është e detyruar të ndjek çdo nismë jetësore me anë të pasioneve, ku fillimisht pasionet rrjedhin nga veprimi paralel për të përfituar kuptimin e kënaqësisë. Pasioni për të dashur të duam ngacmon dëshirën, pastaj ajo shtyn drejt qëllimit për të provuar një veprim që sjell kuptimin e kënaqësisë. Kënaqësia është veprimtari e patjetërsueshme psikologjike në vetëdijën tonë që nëpërmjet instinkteve rregullon sistemin edukativ, procesin ushqyes, dhe psikik në jetën tonë. Kuptimi i kënaqësisë përfitohet krahas veprimit të mendjes duke e angazhuar vemëndjen për të arritur deri në njohjet e vështira të së vërtetës së pashmangshme. Kjo kënaqësi e përfituar nga vështirësitë e të menduarit për të vërtetën është thelbësisht e gëzueshme. Mirëpo për të arritur deri te kuptimi i kënaqësisë, veprimi i mendjes duhet të krijojë imagjinatën që vë në lëvizje idenë duke hulumtuar të vërtetën, e cila përfitohet me vështirësi, pikërisht ky angazhim i veprimit të mendjes i nis pasionet e njeriut në depresion që disa raste përfundojnë në ankth. Pas një lodhjeje të hollë me veprimin e mendjes, dhe zhytjes së pasioneve në depresion, kënaqësia përfitohet. Sido që të përfitohet me angazhim të vështirë apo të lehtë, ajo shpeshherë në thelb është negative. Kënaqësia të ngjall shpirtin, dhe të vë në lëvizje ambiciet për një veprim inteligjent drejt një pune të domosdoshme. Veprimi i mendjes i udhëhequr nga vullneti për të përfituar njohjen e planifikuar më parë nga instinkti kërkon të përfitojë kënaqësinë për të qenë i lirë, ose me një fjalë për të pasur mbi vete një pushtet që do t’i garantojë kushte ekzistencialiste përballë kësaj bote të pafre. Në kuptim të vyer të fjalës psikike, kënaqësinë e kemi shprehësi emocionale për ta pasur, jo saherë na nevojitet, por thjesht për ta ringjallur shpirtin nga shterpësitë e mundshme që ndonjëherë na imponojnë ligjet e kësaj bote. Si mund ta kuptojmë se pas kënaqësisë qëndron një thelb me përmbajtje negative?! Qenia njerëzore nganjëherë është e prirur të varet nga kënaqësia, dëshpërimi, humbja, trishtimi etj. Çdo ide që hedh në ajër, së pari pasojnë nga dëshira ose nevoja për t’u pajisur me objektivin tonë të parazgjedhur nga vetë ai. Tani këtu kemi të bëjmë me dëshirën, dhe nevojën që është në kundërshtim me kënaqësinë. Nëse ne na lind dëshira për të vozitur makinën bëjmë gjithçka të mundur që të arrijmë këtë dëshirë. Brenda dëshirës lind nevoja për ta realizuar dëshirën tonë, dhe ç’na ngjan: Dëshira stimulon pasionin për ta arritur dhe përjetuar kënaqësinë, dhe bashkë me nevojën dëshira bëhet e madhe dhe kalon kufijtë e mundshëm duke na çuar drejt një veprimi marramendës me gjasë relative për të përfunduar në ndonjë aksident të mundshëm. Dhe pas gjithë kësaj vërehet thelbi negativ i kënaqësisë, duke dhënë mundësinë konkrete për të sprovuar pamjen e brendshme. Kënaqësia si nocion nuk e bën të domosdoshëm njeriun ndaj qëllimeve jetësore, nëse ne jetojmë vetëm për ta kënaqur qenien tonë, kurdoherë kjo kënaqësi do t’na kundërvihet me ndonjë lojë të keqe që mund të jetë mizore dhe me pasoja afatgjata për ne. Mbase ligjet e natyrës janë të krijuara në atë mënyrë që na detyrojnë të ndeshemi në kontradiktë. Ndonjëherë, kënsaqësia e tepërt na dëmton moralin, dhe mund të diktohemi krahas shndërrimit të vlerave njerëzore. Relacioni i kënaqësisë tek njeriu është i përkohshëm me disa koncepte të absurditetit, e cila fare lehtë mund të përfitohet brenda kushteve ndiesore. Unë kam bindjen se gjithçka në këtë botë prej llumi përfitohet në mënyrë të përkohshme, dhe se asgjë nuk është e përjetshme, përpos natyrës së shpirtit, që është një pamje e përjetshme e jona. Njeriu jo që nuk arrin, por dhe e ka të pamundur pothuaj që dëshirat e tij t’i akordojë mbi kuptimin e kënaqësisë, sepse thelbi ekzistues i realitetit të botës mbetet një mister i pazakontë. Të ardhmen askush nuk mund ta dijë se në çfarë kushtesh mund të rrjedhë apo ndryshojë, prandaj ekziston pamja misterioze e joshur sipas një thelbi negativ. Shtrirja e kënaqësisë në pamjen tonë të brendshme, gjithmonë ka një thelb negativ, ku në njëfarë menyre nxjerr imagjinatën e forcës për t’u balancuar nga gjendjet e ndryshme depresive në natyrën njerëzore. Kuptimi i kënaqësisë nuk është vetëm një joshje për të rënë brenda formës së brendshme të sendit, por dhe për të përfituar një shkallë gëzimi në një çast të vetëm duke iu përshtatur ekzistencës së botës sipas rregullit të saj mistik. Nuk mendoj që njeriu duhet të jetë nderi i vërtetë i kësaj bote, kur, bota në asnjë çast nuk mund të përshtat idetë e veta me idetë e njeriut në kuptimin racional të mundshëm. Pra, absurditeti i botës përballë nesh është një lojë e keqe që saherë na josh të vepruarit drejt një orientimi absurd dhe misterioz. Mirëpo, gjersa arsyeja jonë kritike të gjejë vështrimin kundrejt vullnetit absurd të botës, njeriu ka humbur pjesën intime për të vepruar sipas njohjes së lartë intelektuale duke shpresuar se do të triumfojë në masë të përgjithshme. Po e nis me një nëntekst: çfarë bëjnë këta njerëz të pafre? Nga udhëtojnë? Mos vallë përpjekja e tyre e hovshme për ta jetuar këtë botë është një mençuri stabile, dhe një përfitim i kënaqësisë relative!? Ne udhëtojmë, sepse jemi të detyruar të udhëtojmë, por ky udhëtim s’bën dhe aq përshtypje në fijet tona shpirtërore! Udhëtim ciklik ky yni! Lumturia në këtë botë mbështetet te idetë e rreme të ekzistencës drejt vullnetit për të jetuar, por në anën reale të ngop aq tepër, saqë të kthen në tejngopje klasike. Kënaqësia sipas vështrimit të së vërtetës së mundshme është e përkohshme, nuk ka ndonjë vlerë që mund të gjykojë si të drejtë apo të arsyeshëm, por gjithnjë brenda vetes fut paragjykimin negativ. Kjo kënaqësi duhet të jetë përshtatur me botën, dhe ekzistencën e njeriut ku në thelb mbetet negativ, se ndryshe s’do kishte kuptim. Bota mbetet si një proces i vazhdueshëm i koduar sipas planit të madh, por njerëzit janë ata që do të provohen nga çështjet e përditshme që ka sajuar vetë jeta e kësaj bote. Por s’duhet kuptuar jetën vetëm si një e keqe në përgjithësi, sepse e keqja lind nga thelbi ekzistues i realitetit të botës. Ne jemi të angazhuar, dhe njëkohësisht të prirur ta ndryshojmë absurditetin nëpërmjet arsyes kritike, apo traktatit për intelekt që posedojmë nga përvoja jonë empirike. Angazhimi ynë intelektual e shpirtëror për të ndryshuar gjendjen absurde të botës, si e tillë është më se e domosdoshëm, sepse ligjet e rrepta të natyrës të imponojnë fajet psikike duke mos mundur t’u shmangesh as më të voglin veprim. Që të ndryshosh gjendjen absurde, veçanërisht absurditetin e botës më parë duhet të posedosh një njohje të përgjithshme të shkallës së lartë, duke iu nënshtruar rregullave intelektuale për t’u përshtatur me vetveten dhe rrethin vicioz. Sepse pa ndryshuar vetveten në thelb nuk mund të ketë ndryshim të gjendjes, por mund të kemi inkurajim për t’u thelluar mbi ekzistencën e kësaj botë që është transite. Ndërkaq, e mira universale qëndron në thelbin e brendshëm të vetë njeriut, mirëpo kënaqësia si thelb negativ është një lloj sprove e të mirës universale që përjeton njeriu, dhe po kjo e mirë universale dikton rregullat për orientimin drejt të mirës së përgjithshme. E mira e tij do të diktohet varësisht nga opinioni dhe drejtimi që do t’ia hedhë botës. Prandaj, një mendim i ngritur në vlerat intelektuale, një arsye e pastër e krijuar nga përvoja e sistemit inteligjent, një ide pa u ndikuar nga hermetizimi steril, të gjitha këto janë një shprehje e vullnetit të mundimshëm që zgjojnë kënaqësinë morale te njeriut. Vullneti për të përfituar kënaqësinë duhet të jet guxim i vazhdueshëm në kohë, dhe ndaj duhet të jetë e tillë, prandaj kënaqësia arrihet me mundim dhe vuajtje shpirtërore. E mira e vullnetit qëndron se është brenda ndjenjave dhe sistemit mendor, krijon madje dhe stimulon artin e lëvizjes për të bërë vepra të mëdha e të virtytshme. Një vepër e virtytshme përfitohet me vullnetin intelektual e me krijimin e mendimit suprem, andaj dhe kënaqësia për ta parë rezultatin në shkallë intelektuale është sa ndiesore, po aq dhe e mundimshme. Kënaqësia, sido që të përfitohet, ajo në thelb është negative, dhe e mundimshme pavarësisht rezultateve empirike të mundësuar nga arsyeja e mendimit racional. Të gjithë ne e dashurojmë kënaqësinë, si pjesë e brendshme e jona, por ajo, ndonjëherë na imponohet shpirtërisht si vullnet negativ brenda pamjes sonë të brendshme, pa e ndier si rast depresiv.

Krijimi i Universit, dëshmi e Zotit
Në çfarë kushtesh udhëton bota?! Kjo botë sa është mistike, po aq dhe absurde. Rregullat e botës janë përcaktuar që para krijimit të njeriut. Ndërsa ligjet që e përbëjnë atë janë të domosdoshme, dhe enigmatike për realitetin njerëzor. Pikëpamja e ndërtimit të botës është ide e një krijimi absolut e vënë në lëvizje si pasojë e një parakushti thelbësor, që është i pandryshueshëm në thelb. Një veprim psikik i njeriut nuk mjafton për ta vërtetuar ekzistencën e botës me rregullat e përcaktuara më parë nga një krijim absolut, por thjesht mund të thellojë arsyen mbi njohjen e këtij realiteti si kusht i domosdoshëm. Mjafton që të hedhim një vështrim krijimit të Universit do të kuptojmë se njohja më e madhe e botës qëndron tek Zoti... Unë besoj se gjithçka në këtë botë është e krijuar, asgjë nuk ka ardhur si pasojë e rastësisë. Krijimi i Universit paraqet vullnetin e Tij të jashtëzakonshëm për të prurë në ekzistencë lëndët dhe lëvizjet, që më pas botën të ndërtonte si një tërësi unike, e përsosur nga çdo e metë që mund t’i vihet pas. Toka vazhdon të rrotullohet rreth boshtit të vet, por pa e ditur ne sesi! E gjithë kjo na mëson se pas gjithë kësaj lëvizjeje misterioze kemi një orientues që na shpie në drejtim të caktuar. Përfundimi në të cilin ka arritur shkenca si astrofizika, dhe fizika moderne është se Krijimi i Universit erdhi në ekzistencë si rezultat i një shpërthimi të madh. Ky shpërthim i madh i quajtur ndryshe Big Beng, vërtetoi pas shumë idesh e mendimesh se Universi u krijua nga mosekzistenca prej një pike të vetme duke u zgjeruar vazhdimisht. Nga shpërthimi i madh Qielli u shkëput nga Toka prej një pike të vetme duke u rregulluar me një pozicion absolutisht të përkryer për jetën njerëzore. Krijimi i Universit erdhi në jetë si pasojë e mosekzistencës prej një pike të vetme duke vazhduar të zgjerohet pafund në mënyrë të menjëhershme. Me ndodhjen e shpërthimit të madh u krijuan lënda, masa, energjia dhe koha. Si rezultat i kësaj nënkuptohet se qiejt, dhe toka u bënë vendbanim për njeriun. Shpërthimi i Madh i krijuar nga asgjëja prej një pike të vetme, ndërsa njeriu i krijuar prej hiçit, dhe prej një gjaku të ngjizur shprehin vullnetin hyjnor të Zotit. Në Univers ekzistojnë afër 200 miliardë galaktika, dhe secila prej tyre përmban afër 200 miliardë yjesi. Kjo tregon një shifër marramendës për kalkulimin mendor të njeriut. Një numër i konsideruar i yjeve kanë planete, ndërsa pjesa më e madhe e planeteve kanë satelitë. Vetëm planeti Saturn ka gjithsej 17 satelitë. Të gjithë trupat që notojnë në orbitë janë gjigantë, dhe kanë udhën e tyre që nuk ngatërrohen asnjëherë. Çdo lëvizje e tyre nëpër orbitë bëhet sipas një lëvizjeje absolutisht të kontrolluar. Me vërtetimin e shkencës ne arrijmë të kuptojmë se për disa miliona vitesh këto trupa udhëtojnë në orbitën e tyre në një sistem të përkryer bashkë me pozicionet e tyre pa asnjëfarë ç’orientimi. Nga njohja e njëpasnjëshme e zbulimit të Universit arritëm të kuptojmë se atmosfera (atmosfera - lënda themelore që ushqen dhe mbron qeniet e gjalla nga rreziku i mundshëm i meteorëve, një pjesë të rrezeve ultravjollcë dhe radiovalëve...), mundëson ekzistencë të favorshme jetësore në planetin Blu. Çdo lëvizje që bëhet në orbitë dhe në Tokë nuk janë një rezultat i rastësisë, por të një paramendimi jashtëzakonisht të vëmendshëm, si pajisjet për ekzistencë të gjallë në Tokë dhe Orbitë; si uji që furnizon të gjitha qeniet e gjalla, drita e ardhur nga Dielli, nata me prani të Hënës, dhe atomet që formojnë ajrin për frymëmarrje janë të përshtatshme jashtëzakonisht për jetën e të gjithë qenieve të gjalla. I gjithë ky sistematizim absolut vjen si rezultat i një Krijuesi hyjnor me dëshmi për të besuar të vërtetën si një tërësi normash që i rregullon marrëdhëniet e njerëzve, dhe çfarëdo kreature tjetër natyrore. Krijimin e Universit nëse do ta vendosnim në metodën krahasimtare të filozofisë materialiste, kjo pikëpamje laike kundërshtonte me forcë ekzistencën e një Zoti, ndërkaq pohonte se Universi mbetet një qiell i përjetshëm, dhe i pandryshueshëm i materies. Materializmi është një sistem filozofik i të menduarit ku, na radhë të parë materia besohej si një qenie e vetme absolute, ndërsa kundërshtonte me forcë ekzistencën e çdo gjëje të krijuar në Gjithësi, përpos materies. Parë nga ky vështrim nuk mund të jetë aspak e logjikshme filozofia materialiste, e cila pretendonte të besonte materien si një qenie absolute, dhe se gjithçka e krijuar, përpos materies kishte nismë abstrakte. Krijimi i Universit erdhi si një rezultat hyjnor i Zotit, që do të përcakonte vetitë e ekzistencës për jetë normale. Ky paramendim i madh midis Qiellit dhe Tokës, domosdoshmërisht ka bazën e një krijimi të vullnetshëm hyjnor, ku si shprehje e kësaj paraqitet krijimi i kohës, hapësirës dhe energjisë ku më parë nuk ishin të krijuar. Falë, teorisë së Big Bengut ne do të kuptojmë se Qielli dhe Toka qenë të ngjitura, mirëpo do të ndaheshin përgjithmonë me krijimin e Universit. Me këtë vështrim konkret filozofia materialiste e Xhorxh Policerit, Çarls Darvinit dhe e Karl Marksit morën fund njëherë e përgjithmonë. Vetë krijimi i Universit është një e vërtetë e pashmangshme duke përcaktuar kështu ndryshimin e fatit të njeriut në një realitet tashmë të ri. Krijimi i Universit, sot mbetet një argument cilësisht i njohur për gjithë botën e shkencës moderne, gjë që vullneti për ta kundërshtuar këtë realitet të jetësueshëm është tepër larg së mundshmes. Nuk ka asnjë arsye për ta kundërshtuar vullnetin e krijimit të universit, gjersa qiejt dhe gjithçka që lëviz sipas një paramendimi absolut dëshmojnë në argumentin e domosdoshëm të krijimit të qenies njerëzore si provë materiale për të besuar të vërtetën e pashmangshme deri në thelbin e mundshëm intelektual.

E keqja e organizuar
E keqja nuk ndodh pa ndonjë shkak të veçuar dhe krejt rastësisht, por sipas një veprimi të domosdoshëm. E keqja mund të kuptohet edhe si ves që krijohet brenda njeriut pa vullnetin dhe dëshirën e tij. Ajo është pjesa e brendshme që lind si pasojë e ngjarjeve të pavetëdijshme, e cila shpeshherë provokon ndjenjat kundrejt vullnetit njerëzor. Unë kam bindjen se e keqja e organizuar lidhet drejtpërdrejt me shtetin, dhe se ky i fundit mund të shpëtojë çdo pasiguri nëpërmjet akteve ligjore, dhe qeverisjes drejt një jete më të përshtatshme. Shteti është organizatë që i siguron qytetarët e vet nëpërmjet ligjit dhe kushtetutës, madje është i angazhuar që t’i mbrojë nga çdo e metë apo pasiguri e mundshme që mund të provokohen qytetarët. Shteti përcakton rregullat dhe ligjet që lehtësojnë jetën e qytetarëve, mirëpo, në disa raste, shteti sa më shumë që ushtron detyrim mjerues me mjetin duke mos hapur punë, dhe duke mos u vënë në ndihmë qytetarëve, atëherë ka të ngjarë që një pjesë e qytetarëve të ndikohen kundrejt ndjenjave të tyre, gati për t’u shndërruar në një mjerim të organizuar që në thelb është e keqja e organizuar. Në njëfarë mënyre shteti u përcakton mjerim imponues duke i lënë të lirë brenda pjesës së brendshme të vullnetit të tyre në jetë. Madje, këta qytetar janë të detyruar që nëpërmjet të keqes së organizuar të veprojnë drejt mjerimit, plaçkitjes, sepse shteti i tyre nuk u mundëson udhë të reja për të qenë në marrëdhënie pune. Shteti është i detyruar t’i përmbushë standartet jetësore për një mirëqenie ekonomike, kështu duke u ardhur në ndihmë e duke i lehtësuar prej mjerimit që mund të shndërrohen nga shkaku i pasivitetit të zakonshëm. Sipas këtij plani shteti duhet të jetë asistencë e tyre që këta njerëz të mos kenë asnjë hapësirë të mendojnë drejt shndërrimit të tyre në vullnetin mjerues, por të jenë të lirë të zgjedhin punën që u ofron shteti e të ushtrojnë veprimtaritë e tyre jetësore për të mirën e vullnetit të tyre shoqëror. Po qe se shteti, i cili njëherit është i përcaktuar thelbësisht nga e drejta e qytetarëve brenda territorit të caktuar nuk ka tendenca që të ofrojë të drejtë pune në industri, shkencë, kulturë, arte dhe arsim, atëherë një pjesë e qytetarëve do të rebelohen drejt mjerimit, dhe kështu e keqja e organizuar do të vihet si kusht i imponuar për të vepruar me normë të zbazët kundrejt shtetit dhe njerëzve që gëzojnë njëfarë pushteti apo pasurie të paluajtshme. Qytetarët që shndërrohen në mjerim të tillë gati përbuzës dhe indiferent, nuk është absolutisht faji i tyre, por i shtetit që nuk është i aftë të hapë vende të reja pune për t’i siguruar gjendjet e tyre ekonomike, por përkundrazi shteti sipas kushtetues është i detyruar t’u sigurojë qytetarëve të vet një ekzistencë të begatë jetësore me kushte optimale ekonomike për secilin në veçanti. Në të kundërt çdo qytetar fizik ka të drejtën e revoltës për t’u shmangur kësaj ekzistence të imponuar, sepse askush, fundja nuk e duron një fat të hidhur të zhytur në mjerim. Kjo jetë e hidhur, madje e imponuar krijon kushte për t’u nënshtruar të keqes së organizuar me shpresën për të ekzistuar. Secili pretendon për një jetë më të vyer e të begatë, dhe më pak të zhytur në mjerim. Por, kur shteti nuk u siguron ekzistencë të mirë jetësore qytetarëve të vet, atëherë domosdoshmëria për t’iu shmangur mjerimit imponon këta grupe qytetarësh të bien pre e të keqes së organizuar duke i manifestuar veprimet e tyre me plan-veprime të pahijshme, të cilët çojnë drejt plaçkitjes dhe grabitjes në masë. Pastaj shteti matet t’i kërcënojë e parandalojë me dhunë veprimet e tyre nga e keqja e organizuar, kështu duke harruar që, vetë shteti është ai që i ka krijuar më herët.