Shkenca Islame

Shkenca Islame është shkenca e cila buron nga Kur’ani dhe është e bazuar në doktrinën e Njëjësisë (Teuhidit – Besimit në një Zot të vetëm) e cila e përbën qendrën e Shpalljes Kur’anore. Ajo është zhvilluar brenda kornizës së të kuptuarit islam mbi universin nga njëra anë dhe të shkencës nga ana tjetër.

Ekziston një trup i një diturie të organizuar, e cila mund të quhet shkencë islame dhe e cila është islame, jo pse është kultivuar nga ana e muslimanëve, por për më tepër, sepse ajo përputhet me parimet, normat dhe qëllimet e Shpalljes islame dhe pse organikisht është e lidhur me të. Asnjë shkencë nuk mund të quhet islame vetëm pse etimologjikisht rrjedh prej fjalës sciencia, e cila është ekuivalente e fjalës el -‘ilm, ose nga fakti se një musliman, pa marrë parasysh devotshmërinë e tij, e zhvillon dhe i kontribuon asaj. Për më tepër se një milenium, shkencëtarët muslimanë e kanë zhvilluar këtë trup të shkencës duke u inspiruar nga traditat e mëhershme shkencore, mirëpo këtë gjithnjë e kanë bërë duke e integruar atë që e kishin adoptuar nga këto burime në botëkuptimin islam dhe kështu kanë krijuar njërën ndër traditat më të njohura shkencore në botë. Pra, mu kjo është ajo tradita që e përbën atë të cilën ne e quajmë shkencë islame.

Shkenca Islame i referohet zhvillimit të shkencës nën civilizimin Islam mes shekujve VIII dhe XV, vite të cilat njihen edhe si Vitet e Arta Islame. Kjo shkencë gjithashtu njihet edhe si shkenca arabe, shkaku se shumica e teksteve të kësaj periudhe u shkruan në gjuhën arabe, lingua franca e civilizimit Islam. Civilizimi Islam në vete përfshiu shencëtarët më produktivë të kohës, të cilët nuk ishin të gjithë arabë, por nga ata kishte jo arabë si dhe jo muslimanë e që të gjithë vepronin në ombrellën e civilizimit Islam në territoret Islame.

Një numër i madhë i shkencëtarëve modernë si Robert Briffault, Will Durant, Fielding H. Garrison, Alexander von Humboldt, Muhammad Iqbal, Abdus Salam dhe Hossein Nasr konsiderojnë se shkenca moderne ka lulëzuar nga shkecëtarët muslimanë, të cilët ishin pionierë të metodave shkencore duke paraqitur qasjen moderne empirike, eksperimentale dhe kuantitative të hetimeve shkencore. Disa skolastikë, si Donald Routledge Hill, Ahmad Y Hassan, Abdus Salam, dhe George Saliba, i referohen arritjeve si: "Revolucioni shkencorë Islam".

Lindja e shkencës Islame
Gjatë zgjerimit të hershëm të teritoreve Islame, arabët muslimanë të udhëhequr nga Khalid ibn al-Walid pushtuan Perandorinë Sassanido-Persiane dhe më shumë se gjysmën e Perandorisë Bizantino- Romake dhe themeluan Perandorinë Arabe përmes Lindjes së Mesme, Azisë Qendrore dhe Afrikës Veriore përcjellur nga zgjerimet tjera përmes Pakistanit, Italisë jugore dhe Gadishullit Iberian. Si rezultat i këtij zgjerimi qeveria Islame trashëgoi diturinë dhe aftësitë e Lindjes së Mesme Antike, Greqisë Antike, Persisë Antike si dhe Indisë dhe këto dituri i zhvilloi dhe zgjeroi më tej gjatë gjithë Viteve të Arta Islame. Studiuesit muslimanë dituritë e gjetura në teritoret në të cilat shtrihej shteti Islam i zgjeruan dhe zhvilluan më tej në një shkallë shumë të lartë shkencore si dhe bënë zbulime të reja në lëmitë përkatëse.

Një nga këto zhvillime ishe edhe letra, e cila prodhohej dhe sekreti ruhej nga dinastia Chinese në Kinë. Arti i prodhimit të letrës u mor nga dy të burgosur të Betejës së Talasit në vitin 751, ku si rezultat i kësajë u krijuan fabrika letre në Samarkand dhe Bagdad. Arabët përparua teknikën kineze duke përdorur lecka lineni në vend të livoreve të manit.

Shkencëtarët muslimanë dhe bizantinë dallonin shumë në qëndrimet e tyre ndaj shkencës. Bizantinët shtuan shumë pak në shkencën e huazuar nga greko-romakët duke qëndruar në tmerr të prirësve të tyre. Kjo mund të sqarohet nga fakti se zgjerimi Islam jashtë Arabisë kishte përfshrë tre nga qytetet e tyre prodhuese, si Aleksandria, Kartaga dhe Antiohi. Për shkakë të humbjes së qeverisë shumë të aftë dhe të centralizuar si dhe për shkakë të zgjerimit arab në Anatoli, shumica e qyteteve Bizantine nuk mund t'i përkushtoheshin arti dhe shkencës dhe me të madhe iu kthyen zhvillimit të bujqësisë ekzistenciale për të siguruar ekzistencën.

Shumica e shkencëtarëve shumë të njohur arabë dhe iranianë jetuan dhe vepruan gjatë Viteve të Arta Islame.

Numri i punimeve origjinale në gjuhën arabe, të shkruara në shkencën e matematikës është shumë më i madh se numri i punimeve të shkruara në gjuhën greke dhe latine sëbashku.

Metoda shkencore


Shkencëtarët mulimanë vunë theks të madhë në empirizëm dhe eksperimentim dhe ata paraqitën për herë të parë kuantifikimin, vrojtimin preciz, eksperimentin e kontrolluar dhe përshkrimin e kujdesëshëm. Qasja e tyre e re ndaj hetimit shkencorë qoi drejt zhvillimit të metodës shkencore në botën Islame. Në praktikë vrojtimi eksperimental dhe eksperimentet kuantitative të Ibn al-Haytham (Alhacen) në librin e tijë të Optikës (1021) shihen si fillimi i metodës moderne shkencore. Zhvillues tjerë të metodës shkencore llogariten edhe Geber, Ibn Sina, dhe Abū Rayhān al-Bīrūnī. Zhvillimi më i rëndësishëm i metodës shkencore, përdorimi i eksperimentimit dhe kuantifikimit për të dalluar mes teorisë garuese shkencore, u bë kryesisht me orientimin empirik që u paraqit nga shkencëtarët muslimanë.

Rosanna Gorini shkruan: ''Sipas shumicës së historianëve al-Haytham ishte pionieri i metodës moderne shkencore. Me librin e tijë ai ndryshoi kuptimin e termit optikë dhe themeloi eksperimentet si normë e dëshmimit në këtë fushë. Hulumtimet e tijë nuk janë të bazuara në teori abstrakte, por në dëshmi të eksperimentuara dhe eksperimentet e tijë ishin sistematikë dhe të përsëritshëm."''

Ibn al-Haytham, i cili njihet si babai i optikës, përdori metodën shkencore për të arritur rezultatet e paraqitua në librin e tijë Libri i Optikës. Në praktikë ai kombinoi vrojtimet, eksperimentimet dhe argumentet racionale për të treguar se teoria e tijë moderne e të pamurit, ku rrezet e dritës janë të emituara nga objekti e jo nga syri, që është shkenctarisht saktë, e që në teorinë antike të të pamurit, përmbajtur nga Ptolemeu dhe Euklidi (ku mendonin se syri është ai që emiton rreze ndaj objektit) dhe ajo e përmbajtur nga Aristoteli (ku objektet emitojnë grimca kah syri) ishin gabim. Dihet se Roger Bacon (i cili për një kohë u vlerësua për metodën shkencore) kishte njohuri mbi punën e bërë nga Ibn al-Haytham.

Ibn al-Haytham zhvilloi metoda rigoroze eksperimentale të testimit shkencorë të kontrolluar me qëllim të vërtetimit të hipotezës teorike dhe hamendjes induktive të mbështetur në dëshmi. Metoda shkencore e Ibn al-Haythamit ishte shumë e ngjashme me metodën shkencore moderne dhe përbëhej nga procedurat vijuese:


 * 1) Vëzhgimi
 * 2) Paraqitja e problemit
 * 3) Formulimi i hipotezës
 * 4) Testimi i hipotezës duke përdorur eksperimentin
 * 5) Analiza e rezultateve të eksperimentit
 * 6) Interpretimi i të dhënave dhe formulimi i konkludimeve
 * 7) Publikimi i zbulimeve

Zhvillimi i metodës shkencore konsiderohet të jetë aq bazik për shkencën moderne që disa, posaçërisht filozofët e shkencës dhe shkencëtarët praktikë, i konsiderojnë hetimet e mëhershme të jenë para-shkenore. Për këtë arsye disa e kanë përshkruar Ibn al-Haythamin si "shkencëtari i parë".

Në Modeli i Lëvizjeve, Ibn al-Haytham gjithashtu përshkruan një verzion të hershëm të briskut të Okamit, ku ai vë në veprim një numër minimal hipotezash duke marrë parasysh tiparet që e karakterizojnë lëvizjet astronomike, siç ai tenton t'i eliminojë nga modeli i tijë planimetrik, hipotezat kozmologjike, të cilat nuk mund të vëzhgohen nga Toka.

Edukimi Universitar
Universitetet e para që nxjerrin në qarkullim diploma ishin: universiteti mjekësorë - spitalorë i mesjetës Islame në Bimaristan ku diplomat mjekësore që nga shekulli XIX u jepeshin studentëve të Mjekësisë Islame, të cilët ishin të kualifikuar të punonin si mjekë. Sir John Bagot Glubb shkroi:
 * "Në kohën e Mamunëve, shkollat mjekësore ishin shumë të aktive në Bagdad. Spitali i parë i lirë publik u hap në Bagdad në kohën e Kalifatit n Haroon-ar-Rashid. Sikur që sistemi zhvillohej, mjekët dhe kirurgët emëroheshin të ligjëronin në shkollat mjekësore dhe të nxjerrin në qarkullim diploma për ata, të cilët konsideroheshin të kualifikuar për të praktikuar mjekësinë. Spitali i parë në  Egjipt u hap në vitin 872 dhe pastaj spitale publike u hapën në gjithë perandorinë nga Spanja dhe Magribi gjer në Persi."

Libri i Rekordeve Botërore të Genisit njeh Universitetin Al Karaouine në Fez, Maroku si universitetin më të vjetër në botë, i themeluar në vitin 859. Universiteti Al-Azhar i themeluar në Kairo, Egjpt në shekullin e X ofronte lloje të ndryshme të gradave, duke përfshirë edhe gradat post diplomike dhe shpesh llogaritet si universiteti i parë i plotë.

Rishikimi shoqërorë
Përshkrimi i parë, i dokumentuar, i rishikimit shoqërorë, (ang.: peer review) është gjetur në librin Etika e fizikanit të shkruar nga Is'haq bin Ali al-Rahwi, i cili jetoi gjatë viteve 854–931 në al-Raha, Siri. Ai përshkruan procesin e rishikimit të parë shoqërorë mjekësor. Në punimin e tijë, sikurse në manualët e tjerë mjekësor arab, shkruan që mjeku duhet gjithmonë të bëjë kopje të shënimeve të gjendjes shëndetësore të pacientit në çdo vizitë. Pasi që pacienti të jetë shëruar ose të ket vdekur, shenimet janë ekzaminuar nga këshilli mjekësor lokal i mjekëve tjerë, të cilët do të rishikonin shenimet e mjekut për të vërtetuar nëse shoqja e tijë/sajë përmbanë standardet e kërkuara të kujdesit mjekësor. Nëse rishikimet e tyre janë negative, mjeku mund të ballafaqohej me hedhje në gjyq për keqtrajtim të pacientit.

Rënia
Që nga shekulli XII e këtej shkenca Islame dhe numri i shkencëtarëve muslimanë filloi të bie. pas shekullit XIII nga civilizimi islam akoma do të lindin shkencëtarë të rastit, por ata u bënë përjashtim e jo diçka e zakonshme. Disa historianë, sërishë vënë në pikëpyetje "fotografinë" tradicionale të rënies, duke vënë në pah aktivitetet e vazhdueshme astronomike si shenjë të vazhdimit të traditës shkencore krijuese përtej shekullit XVI, nga të cilët puna e astronomit dhe shkenctarit Ibn al-Shatir, (1304–1375), në Damask konsiderohet si shembulli më i vlefshëm dëshmues.

Një nga shkaqet e rënies konsiderohet ngjarja e shekullit X, kur shkolla ortodokse në Ash'ari teologjikisht sfidoi shkollën teologjike më racionale në Mu'tazili. Në arsyet tjera përfshihen: konflikti mes muslimanëve sunitë dhe shiave, luftërat e kryqëzatave, luftërat me Pernadorinë Mongole në tokat Islame mes shekujve XI dhe XIII, posaçërisht Peradoria Mongole në shekullin e XIII pati ndikim të madh. Mongolët shkatërruan bibliotekat islame, vrojtuesit, spitalet dhe universitetet, duke arritur kulmin në Betejën e Bagdadit në vitin 1258. Pushtimi i qytetit Abbasid që ishte qendër kapitale dhe intelektuale në vitin 1258 shënoi fundin e Viteve të Arta Islame.

Në shkullin e XIII shkolla më strikte në Ash'ari zëvendësoi shkollën në Mu'tazili. Ai zëvendësim dhe numri i madh i luftërave dhe konflikteve krijoi klimën në të cilën shkenca Islame ishte më pak e suksesshme se më parë. Me rënien e Spanjës Islame në vitin 1492, zhvillimi shkencor dhe teknologjik përgjithësisht ra në duart e të krishterëve evropianë dhe qoi në atë që sot njihet si Rilindja evropiane dhe revolucioni shkencor.

Ndikimi në shkencën Evropiane
Kontribut drejt rritjes së shkencës evropiane ishte kërkimi i skolastikëve evropianë për dituri të reja të cilat mund të gjindeshin vetëm në mesin e muslimanëve posaçërisht në Spanjën Islae dhe në Sicili. Këta skolastikë përkthyen tekstet e reja shkencore dhe filozofike nga gjuha arabe në gjuhën latine.

Njëri nga përkthyesit më produktiv në Spanjë ishte Zherardi nga Kremona i cili përktheu 87 libra nga arabishtja në latinisht duke përfshirë: nga Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī librin Algjebra dhe Almukabala, nga Jabir ibn Aflah librin Elementa astronomica, nga al-Kindi librin Në Optikë, nga Ahmad ibn Muhammad ibn Kathīr al-Farghānī librin Në Elementet e Astronomisë në Lëvizjet Qiellore, nga al-Farabi librin Klasifikimi i Shkencës, arritjet nga al-Razi në alkiminë dhe mjekësinë Islame, arritjet nga  Thabit ibn Qurra dhe Hunayn ibn Ishaq, si dhe arritjet nga Arzachel, Jabir ibn Aflah, Banū Mūsā, Abū Kāmil Shujā ibn Aslam, Abu al-Qasim dhe Ibn al-Haytham (duke përfshirë edhe Librin e Optikës).

Punimet e tjera të përkthyera nga arabishtja në latinisht gjatë shekullin të XIII janë: arritjet nga Muhammad ibn Jābir al-Harrānī al-Battānī dhe Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī, arritje e Abu al-Qasim (duke përfshirë librin al-Tasrif), nga Muhammad al-Fazari librin Great Sindhind (bazuar në Surya Siddhanta, arritjet nga Brahmagupta), arritjet nga al-Razi dhe Ibn Sina (duke përfshirë Libri i Kurimit dhe Kanuni i Mjekësisë),, arritjet nga Averroes, arritjet nga Thabit ibn Qurra, al-Farabi, Ahmad ibn Muhammad ibn Kathīr al-Farghānī, Hunayn ibn Ishaq dhe të nipit të tijë Hubaysh ibn al-Hasan, , arritjet nga al-Kindi, nga Abraham bar Hiyya librin Liber embadorum, nga Ibn Sarabi librin De Simplicibus, arritjet nga Qusta ibn Luqa, ,  arritjet nga Maslamah Ibn Ahmad al-Majriti, Ja'far ibn Muhammad Abu Ma'shar al-Balkhi dhe al-Ghazali, arritjet nga Nur Ed-Din Al Betrugi duke përfshirë librin Mbi Lëvizjet e Qiejve, nga Ali ibn Abbas al-Majusi librin enciklopedik , Libri Komplet i Artit Mjekësor, nga Abu Mashar librin Hyrje në Astrologji, arritjet nga Maimonides, Ibn Zezla (Byngezla), Masawaiyh, Serapion, al-Qifti, dhe Albe'thar. nga Abū Kāmil Shujā ibn Aslam libri Algjebra,, arritjet e Geberit në alkimi dhe De Proprietatibus Elementorum, një libër arab mbi gjeologjinë shkruar nga pseudo-Aristeli. Në fillim të shekullit XIII Marku nga Toledo përktheu Kur'anin si dhe arritje të ndyshme mjekësore Islame.

Fibonacci prezentoi llogaritësit e parë kompletë evropianë të Sistemit numerik Hindu-Arabik nga burimet arabe në librin e tijë Liber Abaci (1202). Nga Al-Khazini libri Zij as-Sanjari u përkthye në gjuhën greke nga Gregory Choniades në shekullin e XIII dhe u studjua në Perandorinë Bizanine. Përmirësimet astronomike ndaj modelit Ptolemeik të bëra nga al-Battani, Averroes, Mo'ayyeduddin Urdi (Urdi lemma), Nasir al-Din al-Tusi (Tusi-couple) dhe Ibn al-Shatir më vonë u adoptuan në modelin heleocentrik Kopernikan. Ligji i gravitacionit nga Al-Kindi (Alkindus) ndikoi në fizikanin Robert Hooke në definimt e gravitetit celestial i cili më vonë inspiroi në definimin e ligjit univerzal të gravitetit nga Isak Njutën. Librat nga Abū al-Rayhān al-Bīrūnī, Ta'rikh al-Hind dhe Kitab al-qanun al-Mas’udi u përkthyen në latinisht si Indica dhe Canon Mas’udicus. Komenti nga Ibn al-Nafis në pjsën e fundit nga libri i Ibn Sinas Kanuni i Mjekësisë u përkthye në latinisht nga Andrea Alpago, (vdiq në vitin 1522), dhe u botua në Evropë në vitin 1547. Libri nga Ibn al-Nafis, Komente mbi Anatominë e Kanunit të Avicenës, që fillimisht përshkruante qarkullimin pulmonar, gjuthashtu mund të jetë përkthyer në gjuhë latine dhe të jet bërë e qarkullueshme në Evropë gjatë kohës së njejtë dhe mund të ket patur ndikim në studjuesit Michael Servetus dhe Realdo Colombo. Përkthimi i arritjeve nga Omar Khayyám në algjeër dhe gjeometri më vonë ndikuan në zhvillimin e gjeometrisë jo eEuklidiane në Evropë gjatë shekullit të XVIII

Fushat e studimit
Në Mesjetë posaçërisht në Vitet e Arta Islame skolastikët muslimanë bënë arritje të dukshme në shkencë, matematikë, mjekësi, astronomi, inxhinieri dhe në shumë fusha tjera. Gjatë kësaj kohe filozofia e hershme Islame u zhvillua dhe ishte qendrore në diskutimet shkencore ku figura kryesore ishin shkenctarët dhe filozofët.

Shkencat agrokulturore


Gjatë revolucionit agrokulturorë të muslimanëve, shkenctarët muslimanë bën përparime të dukshme në botanikë dhe çaun në themelimin e shkencave agrokulturore. Botanikët dhe agronomët muslimanë demonstruan dituri të përparuara agronomike, agroteknike dhe ekonomike në sferat si meteorologjia, klimatologjia, hidrologjia si dhe në ekonominë dhe menaxhimin e ndërmarrjeve agrokulturore. Ata gjithashtu demonstruan dituri agrokulturore në sferat si pedologjia, ekologjia agrokulturore, ujitja, përpunimi i tokës, mbjellja, shpërndatja e plehut, zhdukja e barërave dëmtuese, mbjellja, prerja e druve, shartimi, krasitja e hardhive, profilaksisi, fitoterapia, kujdesi dhe zhvillimi i kulturave bimore dhe mbledhje dhe grumbullim të të vjelave.

Shkencat e aplikuara
Fielding H. Garrison në librin e tijë Historia e Mjekësisë shkruan: "Saracenët ishin origjinues jo vetëm të algjebrës, kimisë dhe gjeologjisë, por të shumë përparimeve ose përmirësimeve të civilizimiz siç janë dritat e rrugëve, kanatat e dritareve, fishekzjarret, instrumentet spango, kultivimi i frutave, parfumet, erëzat etj."

Në shkencat e aplikuara një numër i madhë i aritjeve të dukshme u bë nga shkenctarët dhe inxhenierët muslimanë të mesjetës duke përfshirë shkenctarët si Abbas Ibn Firnas, Taqi al-Din dhe posaçërisht al-Jazari i cili konsiderohet babai i robotikës dhe babai i inxhinierisë së ditëve tona. Disa nga nga zbulimet që u bënë nga muslimanët e mesjetës janë: kamera obskura, kafeja, fluturakja me ajër, sipërfaqet kontrolluese të fluturimit, sapuni, shamponi, destilimi i pastër, lëngëzimi, kristalizimi, purifikimi, oksidimi, avullimi, filtrimi, alkooli i destiluar, acidi urinor, acidi nitrik, alembik, boshti dhëmbor, valvula, pompa piston këmbyese thithëse, ora mekanike të nxitura nga uli dhe pesha, roboti humanoid i prodgramueshëm, mbyllësi me kombinim, kuiltimi, qarku i ngritur me majë, bisturi, sharra e dorës, forcepsët, katguti kirurgjik, mulliri me erë, inokulimi, vaksina kundër smallpoksit, pena me ngjyrë, kriptoanaliza, analiza e frekuencës,, qelqi i zbukuruar dhe qelqi kuarc, qilimi Persian, çeku modern, globi qiellorë, raketat eksplozive, torpedo dhe kopshtet artificiale të kënaqësisë.

Astrologjia
Astrologjia Islame, (arabisht: ilm al-nujum), paraqet studimin e qiejve nga ana e muslimanëve të hershëm. Në burimet e hershme arabe fjala ilm al-nujum përdorej për të nënkuptuar sëbashku astronominë dhe astrologinë. Në kohën e mesjetës u bë ndallimi iqartë mes termit ilm al-nujum (shkenca e yjeve) dhe termit ilm al-falak (shkenca e orbitave qiellore) që i referohet astrologjisë dhe ilm al-haya (shkenca e kuptimit të qiejve), ë i referohet astronomisë. Që të dyja fushat i kishin rrënjët në traditën greke, persiane dhe indiane. Skolastikët musliman dituritë rreth këtyre shkencave i mësuan nga traditat e këtyre popujve, i studjuan dhe i zhvilluan në nivel shumë të lartë për përdorim praktik në jetën e tyre.

Dallimi i parë semantik mes strologjisë dhe astronomisë u bë nga al-Biruni në shekullin e XI, megjithëse ai vetë refuzoi të studjojë astrologinë.

Astronomia


Në astronomi puna e astronomit egjipitan Ptolemi, pjesërisht në librin Almagest dhe arritjet indiane të Brahmaguptës dukshëm u rafinuan gjatë viteve nga astronomët muslimanë. Tabelat astronomike tëEl-Kuarizmit dhe Maslamah Ibn Ahmed el-Majritit shërbyen si burim shumë i rëndësishëm i informimit për mendimtarët e latinizuar evropian për rizbulimin arritjet në astronomi ku u shkurajua interesi ekstensiv në astrologji.

Që nga shekulli XI astronomët muslimanë filluan të dyshojnë në sistemin e Ptolemeut, një ndër mendimtarët që dyshote ishte Ibn el-Haytham, dhe ishin të parët që mbikëqyrën eksperimentet e elaboruara të lidhur me fenomenet astronomike, duke filluar me njoftimin e Ebū el-Reyhān el-Bīrūnī me metodën eksperimentale në astronomi. Shumë nga ata bënë ndryshime dhe përmirësime në modelin e Ptolemeut dhe propozuan modele alternative jo Ptolemeike me strukturë gjeocentrike. Pjesërisht kritikat dhe përmirësimt nga el-Battani, Ibn el-Haytham, dhe Averroes dhe modelet jo-Ptolemeike nga astronomët në Maragha, Nasir el-Din el-Tuzi (çifti-Tuzi), Mo'ayyeduddin Urdi (Urdi lemma) dhe Ibn el-Shatir më vonë u adoptuan në modelin heleocentrik Kopernikan, dhe argumentet e Kopernikut për rrotullimin e Tokës ishin të ngjashme me ato nga el-Tusi dhe Ali el-Qushji. Disa i referohen arritjeve nga shkolla Maragha si "Revolucioni Maragha", "Revolucioni Shkollor Maragha", ose "Revolucioni shkencorë para Rilindjes".

Përparësitë tjera në astronomi përfshijnë zbulimin e Rrugës së Qumështit nga el-Biruni që është tërësi e shumë yjeve nebularë, zhvillimin e modelit planetarë pa asnjë epicikël nga Ibn Bajjah (Avempace), shkrimet optike nga Ibn el-Haytham që më vonë kanë shpier në themelimin e astronomisë teleskopike evropiane, zhvillimin e astrolaboratorëve universal zbulimin i një numri të madhë të instrumenteve tjera astronomike, fillimin e astrofizikës dhe mekanikës qiellore pas zbulimeve nga Ja'far Muhammed ibn Mūsā ibn Shākir se trupat e rëndë dhe sferat qiellore bien nën ligje të njëja fizike sikur Toka, eksperimentet e para të shtjelluara lidhur me fenomenet astrnomike dhe dallimin e parë mes astronomisë dhe astrologjisë nga Abū al-Rayhān al-Bīrūnī, përdorimin e vrojtimit të saktë empirik dhe teknikave eksperimentuese, ndarjen e filozofisë natyrore nga astronomia nga Ibn al-Haytham, dhe dëshminë e parë të vrojtimit empirik të rrotullimit të Tokës nga al-Tusi dhe al-Qushji. Disa astronom muslimanë gjithashtu kanë diskutuar mundësinë modelit heleocetrik dhe orbita eliptike, ndër to janë Ja'far ibn Muhammed Ebu Ma'shar el-Balkhi, Ibn el-Haytham, Ebū el-Rayhān el-Bīrūnī, Ebu Said Sinjari, 'Umar el-Katibi el-Qazwini dhe Qutb el-Din el-Shirazi.

Kimia


Kimisti i shekullit të XIX-të Geber (Jabir ibn Hayyan), konsiderohet babai i kimisë, për shkak të shtjellimit të metodës së parë shkencore eksperimentale në kimi, gjithashtu edhe të alembikut, retortit, distilimit të pastër, lëngëzimit, kristalizimit, purifikimit, oksidimit, avullimit dhe filtrimit.

Al-Kindi ishte i pari i cili refuzoi studimin e alkimisë tradicionale dhe të teorisë së tansformimit të metaleve, i përcjellur nga Abū Rayhān al-Bīrūnī, Ibn Sina, dhe Ibn Khaldun. Ibn Sina gjithashtu zbuloi distlimin e avullt dhe prodhoi vajin e parë thelbësor q çoi në zhvillimin e armaterapisë. Razi i pari distiloi vajgurin, zbuloi vajgurin dhe llampat me vajgur, brumin e sapunit dhe receptin për sapun dhe antiseptikë. Në librin e tijë Dyshime rreth Galenit, al-Razi ishte gjithashtu i pari që përmes përdorimit të metdës shkencore dëshmoi se teoria e elementeve klasike e Aristotelit dhe toria e humorizmiz e Galenit ishin të gabuara. Në shekullin e XIII Nasīr al-Dīn al-Tūsī filloi një verzion të hershëm të ligjit të ruajtjes së masës duke vë në pah se trupi i lëndës është në gjendje të ndryshoj, por nuk është në gjendje të zhduket. Alexander von Humboldt i sheh kimistët musliman si themelues të kimisë.

George Sarton, babai i historisë së shkencës, në librin e tijë Introduction to the History of Science shkroi:
 * "Ne gjejmë në shkrimet e tija (Jabir, Geber) pikpamje të shquara mbi metodën e hulumtimit shkencorë kimik, teorinë mbi formimin gjeologjik të metaleve (gjashtë metalet ndryshojnë thelbësisht për shkak të proporcioneve të ndryshme të sulfurit dhe merkurit në to); pëgatitjen e substancave të ndryshme, arsenit dhe antimonit nga sulfidet e tyre)."

Shkencat e tokës
Shkenctarët muslimanë, posaçërisht Abū Rayhān al-Bīrūnī, realizuan një numër të madhë kontributesh mbi shkencat e tokës. Në praktikë Biruni llogaritet si babai i gjeodezisë për kontributet e tija të rëndësishme në këtë fushë, gjithashtu dhe me kontributet e tija në gjeografi dhe gjeologji.

Përveç shkrimeve tjera rreth gjeologjisë në librin e tijë gjeologjia i Indisë Biruni shkroi:
 * "Por nëse shikon baltën e Indisë me sytë e tu dhe mediton në natyrën e sajë, nëse merr parasyshë gurët e rrumbullakët të gjetur në tokë me gjithë gjërmimin e thellë, gurët që janë të mëdhenjë gati sa malet dhe ku lumenjtë kanë rrymë të dhunshme: gurët që janë me përmasa më të vogla në largësi më të mëdha nga malet dhe ku rrymimet rrjedin më ngadalë: gurët që paraqiten të pluhurosur në formën e rërës ku rrymimet fillojnë të stagojnë afër gojave të tyre dhe afër detit - nëse konsideron gjithë këtë mezi do të mendosh se India dikur ishte deti, që nëpërmjet shkallëve ka qenë e mbushur nga stogjet e rrjedhave." 

John J. O'Connor dhe Edmund F. Robertson në librin e tyre MacTutor History of Mathematics archive shkruajnë:
 * "Kontribute të rëndësishme në gjodezi dhe gjeografi gjithashtu ka dhënë al-Biruni. Ai paraqiti teknikat e matjes së tokës dhe distancave duke përdorur trekëndëzimin. Ai e gjeti se radiusi i tokës është 6339.6 km, vlerë e pa arritur në perëndim gjer në shekullin e XVI. Masudic canon i tijë përmbanë tabelë me koordinata të 600 vendeve, ku gati për të gjitha vendet kishte njohuri direkte."

Në gjeologji Ibn Sina në librin e tijë Libri i Kurimit dha dy hipteza rreth maleve. Në kartografi, Harta nga Piri Reis krijuar nga hartografi osman Piri Reis në vitin 1513, ishte një nga hartat më të hershme të botës që përfshinë Amerikat dhe siç duket e para që pëfshinë Antartikun. Harta e tijë e botës kosiderohej më e sakta gjaë gjekullit të XVI-të.

Matematika


John J. O'Connor dhe Edmund F. Robertson në librin e tyre MacTutor History of Mathematics archive shkruajnë:
 * "Hulumtimet e tanishme pikturojnë pikturë të re të borxhit që ne i kemi matematikës Islame. Papritmas shumë ide për të cilat më herët mendohej të jenë koncepte të reja briliante nga matematikanët evropianë të shekullit të XVI, XVII dhe XVIII tani dalin të jenë ide të matematikanëve muslimanë/arabë gati IV shekuj më të hershme." 

El-Kuarizmi (780-850), nga emri i të cilit rrjedh algoritmi, dukshëm kontiboi në algjebër e cila u emërua sipas librit të tijë Kitab al-Jabr, libr i parë i algjebrës elementare. Ai gjithashtu paraqiti atë që tani njihet si Numrat arabë, që prejardhjen origjinale e kanë nga India, megjithëse matematikanët muslimanë bënë disa pstrime në sistemin numerik, siç është paraqitja e pikës decimale. El-Kindi (801-873) ishte pionier n kriptanalizë dhe kriptologji. Ai i paraqiti sqarimet e paratë njohura të kriptanalizës dhe analzës së fekuencës në veprën e tjë Dorëshkrimi mbi Deshifrimin e Porosive Kriptografike.

Dëshmia e parë e njohur nga induksioni matematikorë është paraqitur në librin e shkruar nga El-Karaxhi rreth vitit 1000, i cili e përdori atë për të dëshmuar teoremën binominale, trekëndëshin e Paskalit dh shumën e kubeve të integraleve. Historiani i matematikës, F. Woepcke, e çmon matematikanin Al-Karaxhi si "i pari i cili paraqiti teorinë e analizës matematike algjebrike." Ibn el-Haytham ishte matematikani i parë i cili derivoi formulën për shumën e katër fuqive dhe përdorimin e metodës së induksionit, ai zhvilloi metodë për determinimin e formulës së përgjithëshme për shumën e çdo fuqie integrali, që ishte bazike për zhvillimin e analizës matematike të integralit. Poetiu dhe matematiani persian i shekullit të XI, Omar Khayyám, ishte i pari i cili gjeti zgjedhje të përgjithëshme gjeometrike për ekuacionet kubike dhe çoi në themelimet për zhvillimin e gjeometrisë analitike, gjeometrisëalgjebrike dhe gjeometrisë jo Euklidike. Sheref el-Din el-Tusi (1135-1213) themeloi zgjedhjet algjebrike dhe numerike të ekuacioneve kubike dhe ishte i pari që zbuloi derivatin e polinomeve kubike, një rezultat i rëndësishëm në analizën matematike diferenciale.

Ndër arritjet tjera të matematikanëve muslimanë janë edhe zbulimi trigonometrisë sferike, zbulimi i të gjitha funksioneve trigonometrike përveç sinusit, zhvillimi i gjeometrisë analitike nga Ibn el-Hajtam, mohimi i parë i gjeometrisë së Euklidit dhe postulati paralel nga Nasīr el-Dīn el-Tūsī, tentimi i parë në gjeometrinë jo Euklidiane nga Sadr el-Din, dhe përparime tjera të shumëta në algjebër, aritmetikë, analizë matematike, kriptografi, gjeometri, teorinë e nurave dhe trigonometri.

Mekanika
thumb|right|[[Ibn Sina ishte gjeni universal i cili konsiderohet babai i mjekësisë moderne dhe babai i konceptit të impulsit dhe shihet si një nga mendimtarët dhe mjekët më të mëdhenjë në histori.]]

Në fushën mekanike të fizikës, Ja'far Muhammad ibn Mūsā ibn Shākir (800-873) nga Banū Mūsā ishte pionier i astrofizikës dhe mekanikës qiellore si dhe zbuluesi i parë se trupat qiellorë dhe sferat qiellore ishin temë e ligjit të njejtë fizik sikur edhe Toka, përkundër antikëve të cilët besonin se sferat qiellore përmbajnë rregulla të veta të ligjeve fizike të ndryshme nga ligjet e Tokës. Në librat e tijë Lëvizja Yjore dhe Forca e Tërheqjes, ai gjithashtu ishte i pari i cili zbuloi se ekziston forcë e tërheqjes në mes të trupave qiellorë, të parathënurit e ligjit universal të gravitetit të Njutnit. Thābit ibn Qurra (836-901) refuzoi nocionet Peripatetike dhe Aristoteliane të "vendit neutral" për çdo element. Në vend të tyre ai propozoi teorinë e lëvizjes në të cilën edhe lëvizjet tatëpjetë dhe lëvizjet përpjetë janë të shkaktuara nga pesha dhe se rregulli i universi është rezultat i dy tërheqjeve garuese (jadhb): njëra nga këto është "mes elementeve sublunare dhe qiellore" dhe tjetra është "mes tëgjitha pjesëve të çdo elementi ndaras". Al-Kindi (801-873) përshkroi një koncept të hershëm të relativitetit paradrejtues të teorisë së më vonshme të relativitetit të paraqitur nga Albert Einstein në shekullin e XX-të. Sikur Ajnshtajni edhe el-Kindi pohoi se bota fizike dhe fenomenet fizike janë relative, se koha, hapësira, lëvizja dhe trupat fizikë janë të gjithë relativë ndaj njëri tjetrit dhe të pa varur dhe jo absolutë dhe ata janë relativ ndaj objekteve të tyre dhe ndaj vëzhguesit.

Ibn al-Haytham (965-1039) diskutoi teorinë e tërheqjes në mes masave dhe siç duket ishte në dijeni për madhësinë e shpejtimit gjatë gravitacionit dhe zbuloi se trupat qiellorë "i përgjigjeshin ligjeve të fizikës". Ibn al-Haytham gjithashtu zbuloi ligjin e inercionit, i njohur si Ligji i parë i lëvizjes i Njutnit, në deklarmin se trupi lëvizë përgjithmonë përveç nëse ndonjë forcë e jashtme e ndërpret lëvizjen e tijë ose ia ndërron drejtimin e lëvizes. Ai gjithashtu zbuloi konceptin e impulsit, pjesë e Ligjit të dytë të lëvizjes të Njutnit.

Fituesi i Çmimit Nobel, Abdus Salam, mbi Ibn al-Haytham shkroi:
 * "Ibn-al-Haitham (Alhazen, 965-1039 CE) ishte njëri nga fizikanët më të mëdhenjë i të gjitha kohërave. Ai bëri kontribute eksperimentale të rendit të lartë në optikë. Ai shpalli se rrezja e dritës duke kaluar përmes masës merr rrugën e cila është më e lehta dhe "më e shpejta". Në këtë shpallje ai parashihte Ligjin i Kohës së Fundit i Fermatit shekuj më parë. Ai parapa ligjin e inercionit, që më vonë emërohet Ligji i parë i lëvizjes i Njutnit. Pjesa e V e "Opus Majus" nga Roger Baconi praktikisht është një shënim nga "Optika" e Ibn el Haithamit." 

Ibn Sina (980-1037) zbuloi konceptin e impulsit, kur u referua tek shtysi i të qenurit proporcional me peshën e shpejtësisë së kohës, paraprirës i konceptit të impulsit në Ligjin e Dytë të Lëvizjes të Njutnit. Kështu që ai konsiderohet babai i konceptit bazik të impulsit në fizikë. Teoria e tijë e lëvijes ishte gjithashtu konsistente me konceptin e inercionit në Ligjin e Parë të Lëvizjes të Njutnit. Abū Rayhān al-Bīrūnī (973-1048) ishte i pari që kuptoi se nxitimi është i lidhur me lëvizjen jo uniforme, pjesë e Ligjit të Dytë të Lëvizjes të Njutnit.

Al-Biruni, dhe më vonë al-Khazini, ishin të parët që aplikuan metodën shkencore eksperimentale në mekanikë, posaçërisht në fushën e statikës dhe dinamikës, pjesërisht për përcaktimin e peshave speciale, siç janë ato të bazuara në teorinë e barazpeshës dhe përcaktimit të peshës. Fizikanët muslimanë njësuan statikën dhe dinamikën në shkencën e mekanikës dhe kombinuan fushat e hidrostatikës me dinamikën për t'i dhënë jetë hidrodinamikës. Ata aplikuan teoritë matematike të raportit dhe teknikave infinitesimale dhe paraqitën teknikat e algjebrës dhe kalkulimit në fushëne statikës. Ata gjithashtu ishin të parët që përgjithësuan teorinë e qendrës së gravitetit dhe të parët që aplikuan atë në trupat tredimensionalë. Ata gjithashtu themeluan teorinë mundësisë së konsiderimit të levës dhe krijuan "shkencën e gravitetit" e cila më vonë u zhvillua më tej në Evropën e Mesjetës.

Në vitin 1121, el-Khazini, në librin e tië "Libri i Barazpeshimit të Urtsisë, ishe i pari që propozoi se graviteti dhe energjia potenciale e gravitetit e trupit ndryshon varësisht nga largësia nga qendra e Tokës. Ky fenomen nuk u dëshmua deri në paraqiten e Ligjit të Gravitetit Universaltë Njutnit shekuj më vonë. Në statikë, al-Khazini i pari pastër dalloi forcën, masën dhe peshën dhe tregoi veëdije mbi peshën e ajrit dhe rritjen e sajë në dendësi me lartësi dhe zbuloi se dendësia më e madhe e ujit ishte më afër qendrës së Tokës. Ibn Bajjah (Avempace) (d. 1138) ishte i cili deklaroi se gjithmonë ka forcë reaksioni për çdo forcë të ustruar, paraprisës i idesë së Gottfried Leibnizit për forcën e cila përbën bazën e Ligjit të Tretë të Lëvizjes të Njutnit. Teoria e tijë e lëvizjes kishte ndikim të rëndësishëm në fizikanët e mëvonshëm si Galileo Galilei. Hibat Allah Ebu'l-Barakat el-Bagdaadi (1080-1165) shkroi libër kritikë ndaj fizikës së Aristotelit të titulluar el-Mu'tabar, ku ishte i pari i cili kundërshtoi idenë e Aristtelit se forca konstante prodhon lëvizje uniforme, pasi kuptoi se forca e aplikuar vazhdimisht prodhon nxitje, që është ligji fundamental i mekanikës klasike dhe një parashikim i hershëm i Ligjit të Dytë të Lëvizjes të Njutnit.. Sikur Njutni, ai përshkroi nxitimin si kusht të ndryshimit të shpejtësisë. Averroes (1126–1198) ishte i pari i cili e definoi dhe mati forcën si " raport në të cilin puna është bërë me ndryshimin e energjisë kinetike si kusht i trupit material" dhe i pari i cili me të drejtë kundërshtoi "se efekti dhe masa e forces ndryshon në kushte kinetike në masën materiale rezistente." Zhvillimet muslimane në mekanikë ishin themelet e zhvillimit të më vonshëm të mekanikës klasike në Evropën e hershme moderne.

Mjekësia
thumb|250px|Struktura e syrit sipas [[Hunain ibn Ishaq.]]

Mjekët muslimanë arritën përparime dhe kontribute të rëndesishme të cilat ndikuan në zhvillimin e mjekësisë duke përfshië anatominë, optalmologjinë, patologjinë, shkencat farmaceutik| (duke përfshirë farmacinë dhe farmacologjinë), fiziologjinë dhe operimin. Mjekët muslimanë ndërtuan disa nga spitalet më të vjetra të cilat më vonë u shpërndanë edhe në Evropë gjatë Kryqëzatave, të inspiruar nga spitale e Lindjes së Mesme.

Al-Kindi shkroi librin De Gradibus, në të cilin ai fillimisht demonstroi përdorimin e kuantifikimit dhe matematikës në mjekësi dhe pjesërisht në fushën e farmacologjisë. Ky përfshinë zhvillimin e shkallës matematike për të kuantifikuar fuqinë e barërave dhe sistemin i cili do të lejonte mjekun të përcaktojë në mënyrë të përparuar ditët më kritike të sëmundjes së pacientit. Razi (Rhazes) (865-925), babai i pediatrisë, dokumentoi raste klinike të përvojës së tijë dhe ruajti dokumente shumë të vyeshme të sëmundjeve të ndrysme.. Libri i tijë His Libri Gjithëpërfshirës i Mjekësisë" i cili prezantoi fruthin dhe linë e zezë ishte shumë i ndikueshëm në Evropë. Në librin e tijë Dyshime mbi Galenin'', al-Razi ishte gjithashtu i pari i cili përmes përdorimit të eksperimentit dëshmoi se edhe teoria e humorizmit e Galenit edhe teoria e elementit klasik e Aristotelit janë të gabuara. Ai gjithashtu prezantoi urnalizën dhe testin fekal.

Abu al-Qasim (Abulcasis), shihet si babai i operimit, shkri librin Kitab el-Tasrif (1000), enciklopedi 30 volumëshe mjekësore e cila u mësua nga shkollat mjekësore muslimane dhe evropiane deri në shekullin e XVII. Ai zbuloi një numër të madhë të instrumenteve hirurgike duke përfshirë instruentet e para unike me gruan, gjithashtu dhe përdorimin kirurgjik të katgutit dhe gërshërëve, ligaturës, gjilpërës kirurgjike, bisturit, kuretës, retraktorit, sungjerit kirurgjik, zërit, grepit kirurgjik, shfurës kirurgjike, spekulumit, dhe suvas.

Në vitin 1021, Ibn al-Haytham (Alhacen) arriti përparim të rëndësishëm në operim të syrit pasi që studioi dhe mirë e sqaroi procesin e të pamurit dhe dhe percepcionit vizual në librin e tijë ''Libri i Optikës.

Ibn Sina, konsiderohet babai i mjekësisë moderne dhe njëri nga mendimtarët dhe shkollarët e mjekësisë më të mëdhenjë në histori, shkroi librat Kanuni i Mjekësisë (në vitin 1020) dhe Libri i Kurimit (në shekullin e XI), të cilat qëndruan tekste të standarde të shkruara edhe në univrsitetet muslimane dhe në ato evropiane deri ë shekullin e XVII. Ndër kontributet e Ibn Sinas përfshihen edhe prezantimi i eksperimentimit dhe kuantifikimit sistematik në studimin e fiziologjisë, zbulimi i natyrës ngjitëse të smundjeve, prezantimi i izolimit pë të kufizuar përhapjen e vazhdueshme të sëmundjeve, prezantimi i mjekësisë eksperimentale, prezantimi i mjekësisë së bazuar në dëshmi, sprovat klinike, sprovat e rastësishme të kontrolluara, testi i efiçencës dhe farmacologjia klinike, rëndësia e dietetikëve dhe ndikimi i limës dhe ambientit në shëndet, dllimi i mediastinitis nga pleuritisi, natyra e vazhduesme e tuberkulozës, shpërndarja e sëmundjeve përmes erës dhe dheut dhe përshkrimi i parë i kujdesëshëm i problemeve të lëkurës, sëmundjet e përcjellura përmes seksit, pervesiteti dhe vuajtjet nervore, gjithashtu dhe përdorimi i akullit për të shëruar ethet dhe ndarja e mjekësisë nga farmacologjia gjë e cila ishte e rëndësishme për zhvillimin e shkencave farmaceutike.

Në vitin 1242, Ibn al-Nafis ishte i pari i cili përshkruajti qarkulimin pulmonar dhe qarkullimin koronar, që formojnë bazën e sistemit të qarkullimit për të cilat konsiderohet babai i teorisë së qarkullimit dhe një nga fiziologët më të mëdhenjë të historisë. Ai gjithashtu përshkroi koceptin më të hershëm të metabolizmit, dhe zhvilloi sistem të ri të fiziologjisë dhe të psikologjisë për t'i zëvendësuar sistemet e zhvilluar nga Ibn Sina dhe Galeni duke përshkruar shumë nga teoritë e tyre të gabuara si: teoritë mbi katër humorët, pulsimin, eshtrat, muskujt, zorrët, shqisat, kanalet e së ithtës, ezofagun, stomakun, etj.

Ibn al-Lubudi (1210-1267) refuzoi teorinë e katër humorëve të përmbajtur nga Galeni dhe Hipokrati dhe zbuloi se trupi dhe mbrojtja e tijë varet posaçrisht nga gjaku, gjithashtu refuzoi idenë e Galenit se gratë mund të prodhojnë spermë dhe zbuloi se lëvizja e arterieve nuk janë të varura nga lëvizja e zemrës, se zemra është organi i parë i cili formohet në trupin e fetsit (e jo truri siç thoshte Hipokriti) edhe atë se eshtrat që formojnë kafkën mund të rriten në tumore.

Tashrih al-badan (Anatomia e trupit) nga Mansur ibn Ilyas (c. 1390) përmbante dagrame gjithëprëfshirëse të strukturës së trupit, të sistemit nervor dhe të sisemit të qarkullimit. Gjatë Vdekjes së Zezë mga çuma në shekullin e XIV el-Andalus, Ibn Khatima dhed Ibn el-Khatib zuluan se sëmundjet shkaktohen nga mikroorganizmat të cilët hynë në trupin e njeriut. Zbulimet tjera mjekësore të cilat për herë të parë u paraqitën nga muslimanët janë: zbuimi i sistemit të imunitetit, paraqitja e mikrobiologjisë, përdorimi i kashëve për testim dhe kombinimi i mjekësisë me shencat tjera (duke përfshirë agrokulturën, botanikën, kiminë dhe farmacologjinë), gjithashtu janë edhe zbulimi i shiringës injektuese nga Ammar ibn Ali el-Mawsili në shekullin e IX në Irak, hapja e barnatores së parë në Bagdad në vitin 754, ndarja e mjekësisë nga farmacia në shekullin XII dhe zbulimi i mbi 2,000 substancave mjekësore e kimike.

Optika
right|thumb|[[Ibn al-Haytham (Alhacen) zbuloi kamerë "kamera obscura" dhe kamerën me vrimë për eksperimentete tija mbi dritë dhe optikën.]]

Në fushën e optikës, Ibn Sahl (c. 940-1000), një matematikan dhe fizikan i lidhur me oborrin e Bahdadit, shkroi traktatin Mbi Pasqyrat dhe Thjerrëzat që Djegin në vitin 984 në të cilin ai paraqiti të kuptuarit e tijë se si pasqyrat he thjerrëzat e lakuara përkulin dhe dhe fokusojnë dritën. Ibn Sahl tani konsiderhet si zbulues i parë i ligjit të përthyerjes, zakonisht i quajtur ligji i Snellit, sipas fizikanit holandez Willebrord Snellius (1580 - 1626). Ai përdori ligjin etijë për të punuar format ethjerrzave që fokusojnë dritën pa formim gjeometrik, të njohura si thjerrëz asferike.

Ibn al-Haytham (Alhacen) (965-1039), babai i optikës dhe pionieri i metodës shkencore në librin e tijë Libri i Optikës, zhvilloi një teori të gjërë të dritës dhe optikës që sqaronte të pamurit, përdorimin e gjeometrisë dhe anatomisë, që thoshte se çdo pikë në një hapësirë ose objekt të ilustruar rrezaton rreze drite në çdo drejim, por vetëm një rreze nga çdo pikë, bie në drejtim të syrit, mund të shihet. Rrezet tjera bien në kënde të ndrysme dhe nuk shihen. Ai përdori shembullin nga camera obscura dhe kamera me vrimë, që prodhijnë fotografi inverte, për të përmbajtur argumentin e tijë. Kjo teori është e kundërt nga ajo e Platonit mbi të pamurit e objekteve se objektet shihen nga rrezet që emetohen nga syri. Alhacen pohoi se rrezet e dritës janë rrjedhë të pjesës së minutës që kanë udhëtuar me shpejtësinë e fundme. Ai përmirësoi përshkrimet e atëherëshme të përthyerjes së dritës dhe zbuloi ligjet e përthyerjes.

Ai gjithashtu realizoi eksperimetet e para mbi shpërndarjen e dritës në gjyrat e saja përbërëse. Puna e tijë më e madhe Kitab al-Manazir u përkthye ë gjuhën latine në Mesjetë, gjithashtu u përkthye edhe libri i tij i cili merrej me ngjyrat e perëndimin e Diellit. Një kohë të gjatë u mor me teoritë e fenomeneve të ndryshm fizike si hija, eklipsa dhe yberi. Ai gjithashtu u mundua të sqarojë shikimin me dylbi dhe iluzionin e Hënës. Përmes këtyre studjimeve të zgjeruara në optikë ai konsiderohet babai i ptikës moderne.

Ibn al-Haytham gjithashtu me të drejtë kundërshtoi duke pohuar se ne i shohim objektet përshkak të rrezeve të dritës së diellit të cilat, ai besonte se, janë rrjedha të pjesëve të vogla të cilat udhëtojnë në vija të drejta, reflektohen nga objektet në drejtim të syve tonë. Ai kuptoi se drita duhet të udhëtojë në një shopejtësi të madhe por të kufizuar (jo pa mbarim) dhe se përthyerja shkaktohet nga shpejtësia e ndryshme në substanca të nryshme. Ai gjithashtu studioi pasqyrat sferike dhe parabolike dhe kuptoi se si përtherja nga thjerrëta do të lejojë fotografitë të fokusohen dhe të zen vend zmadhimi. Ai kuptoi matematikisht përse pasqyra sferike prodhon shformim.

Robert S. Elliot mbi Ibn al-Haytham (Alhacen) shkroi:
 * "Alhazen ishte njëri nga studentët më të aftë të optikës në tëgjitha kohërat dhe botii shtatë volume traktatesh mbi këtë temë që kishin famë të madhe në Mesjetë dhe patën ndikim të madhë në mendimin erendimor, dukshëm patën ndikim mbi fizikanët Roger Bacon dhe Jahnes Kepler."

Ibn Sina (980-1037) u pajtua se shpejtësia e dritës është e kufizuar duke pohuar se " nëse perceptimi i dritës është shkak i emetimit të disa pjesëve të caktuara të burimit të shndritshëm, spejtësia e dritës duhet të jetë ee kufizuar." Ebū Rayhān el-Bīrūnī (973-1048) gjithashtu u pajtua se drita ka shpjtësi të caktuar dhe ai ishte i pari që zbuloi se shpejtësia e dritës është shumë më e madhe se shpejtësia e zërit. Qutb al-Din al-Shirazi (1236-1311) dhe Kamāl al-Dīn al-Fārisī (1260-1320) dhanë sqarimin e parë të saktë për fenomenin e ylberit. -

Psikologjia
Në psikologji, mjeku persian Razi (Rhazes) (865-925) ishte i pari që studioi psikoterapinë dhe bëri përparime të dukshme në psikiatri në tekstet e tija sinore El-Mansuri dhe Al-Hawi të cilat prezentonin definicione, simptome dhe trajtime për problemet lidhur me shëndetin mendorë dhe sëmundjen mendore. Ai gjithashtu udhëhoqi pavion në spitalin psikiatrik në Bagdad. Në atë kohë institute të tilla nuk ekzistonin në Evropë për shkak të besimit në zotërimin e djallit.

Ibn al-Haytham konsiderohet themelues i psikofizikës dhe psikologjisë eksperimentale, për punën e tijë pioniere në psikologjinë e perceptimit vizual në librin e tijë Libri i Optikës. Në Libri III të librit Libri i Optikës, Ibn al-Haytham ishte shkenctari i parë i cili argumentoi se të pamurit ndodhet në tru e jo sy. Ai vuri në pah se eksperienca personale ka efekt në atë çka shohin dhe si e shohin njerëzit dhe se shikimi dhe perceptimi janë subjektive. Ai sqaroi në detaje për gabimet e mundëshme në të pamurit dhe si shembull pëshkruan se si fëmiu i vogël me më pakë eksperiencë ka më shumë vështërsi të interpretojë se çfar sheh. Ai gjithashtu jep shembull të një të rrituri i cili mund të bëj gabime në të pamurit për shkak të asaj se si eksperienca sugjeron se ai/ajo me të vërtet është duke parë diçka tjetër.

Ibn al-Haytham ishte gjithashtu i pari i cili kombioni fizikën me psikologjinë për të formuar psikofizikën dhe hetimet dhe eksperimentet e tija në psikologji dhe perceptimin vizual përfshrinë ndjesinë, ndjenjën e të prekurit, perceptimin e ngjyrave, perceptimin e errësirës, sqarimin psikologjik të iluzionit të hënës dhe të pamurit me dylbi.

Al-Biruni sëbashku me al-Kindi dhe Ibn al-Haytham ishte pionier i psikologjisë eksperimentale sikur që ishte i pari që përshkroi empirikisht konceptin e kohës së reagimit.

Shkencat shoqërore
Gjatë civilizimit Islam u bënë kontribute të dukshme në shkencat shoqërore.

Abū al-Rayhān al-Bīrūnī (973-1048) u përshkrua si "antropologu i parë". Ai shkroi studime të detajuara krahasuese në antropologjinë e njerëzve, religjioneve dhe kulturave të Lindjes së Mesme, Mesdheut dhe Azisë Jugore. Antropologjia e religjionit e Birunit ishte e mundëshme vetëm për skolastikët e zhytur thellë në traditën e kombeve. Biruni u vlerësua nga shumë skolastikë muslimanë për antropologjinë e tijë islame. Biruni gjithashtu shihet edhe si babai i indologjisë. Al-Saghani (d. 990) shkroi disa nga komentet e hershme në historinë e shkencës të cilat përfshinë një krahasim mes skolastikëve "antikë" (duke përfshirë babilonët, egjiptasit, grekët dhe indianët antikë) dhe "modernë" (shkenctarët muslimanë të kohës së tijë). Al-Muqaddasi (b. 945) gjithashtu dha kontribut të madhë në shkencat shoqërore.

Ibn Khaldun (1332-1406) shihet si babai i demografisë, historisë kulturore, historiografisë, filozofisë së historisë, sociologjisë, dhe shkencave shoqërore, dhe shihet si një nga paraardhësit e ekonomisë moderne. Ai më së miri njihet për librin e tijë Muqaddimah (latinizuar si Prolegomenon). Disa nga idetë e tija të paraqitura në librin Muqaddimah ishin mbi fushat si filozofia sociale, teoritë mbi konfliktet shoqërore, kohezioni strukturorë, kapitali shoqërorë, rrjeti shoërorë, dialektika, lakorja e Lafferit, metoda historike, animi sistemik, rënja dhe ngritja e civilizimeve, unazat kundërvepruese, teoria e sistemeve dhe përgjegjësia korporale dhe shoqërore.

Franz Rosenthal në librin e tijë History of Muslim Historiography' (sq.: Historia e Historiografisë Muslimane) shkruan:
 * ''"Historiografia muslimane në të gjitha kohërat ka qenë e bashkruar në lidhjet më të afërta me zhvillimin e përgjithshëm të shkollimit në Islam dhe pozita e diturisë historike në edukimin musliman ka ushtruar ndikimi vendimtar mbi nivelin intelektuarl në shkrimin historik....Muslimanët arritën përparim të përcaktuar përtej shkrimeve të mëhershme historike në të kuptuarit sociologjik të historisë dhe sistematizimin e historiografisë. Zhvillimi i shkrimeve moderne historike duket se ka arritur shpejtësi dhe sasi të konsiderueshme përmes përdorimit të literaturës muslimane e cila mundësoi që historianët perëndimorë, që nga shekulli XVII e këtej, të shohin seksion të madhë të botës përmes syve të huaj. Historiografia muslimane indirekt dhe me modesti ndihmoi t'i japë formë mendimit historik të ditës së sotme."

Zoologjia
Në fushën e zoologjisë biologët muslimanë zhvilluan mbi evolucionin dhe selektimit natyrorë të cilat u mësuan gjerësish në shkollatmesjetare Islame. John William Draper, bashkëkohës i Darvinit, konsideroi se "teoria Muhamedane e evolucionit" u zhvillua "shumë më përpara se sa ne jemi të vendosur të e bëjmë, duke i zgjeruar ato madje edhe në gjëar jo organike dhe në minerale." Sipas al-Khazini, ide mbi evolucionin u shtrinë gjerësisht mes "njerëzve të zakonshëm" në botën Islame të shekullit të XII.

Biologu i parë musliman i cili zhvilloi teorinë e evolucionit ishte al-Jahiz (781-869). Ai shkroi mbi efektet e mjedisit në gjasat e një kafshe për të mbijetuar dhe i pari përshkrujati "luftën për ekzistencë" dhe një formë të hershme të selektimit natyrorë. Ibn al-Haytham shkroi një libër në të cilin argumentoi evolucionin (pa selektimin natyrorë) si dhe shkenctarë e skolastikë të tjerë të shumtë muslimanë si Ibn Miskawayh, Vëllezërit e pastërtisë, al-Khazini, Abū Rayhān al-Bīrūnī, Nasir al-Din Tusi dhe Ibn Khaldun diskutuan dhe zhvilluan këto ide. Të përkthyera latinisht këto punime filluan të paraqiten në perendim pas rilindjes dhe duket të kenë patur ndikim në shkencën Perendimore.

Libri al-Fawz al-Asghar i shkruar nga Ibn Miskawayh dhe libri Enciklopedia e Vllezërve të Pastërtisë (Letrat e shkruara nga Ikhwan al-Safa) nga Vëllezërit e Pastërtisë shprehnin ide evolutive mbi atë se si llojet evoluuan nga lënda, në avull dhe pastaj në ujë, pastaj në minerale, pastaj në bimë, pastaj në kafshë, pastaj në majmunë dhe pastaj në njerëz. Këto punime u njohën në Evropë dhe ka të ngjarë që ndikuan në paraqitjen e Darvinizmit.

Historiografia
Historia e shkencës në botën Islame, si e gjithë historia, është e mbushur me pyetje për interpretim. Historianët e shkencës në përgjithësi konsiderojnë se studimi i shkencës Islame, si e gjithë historisë, duhet parë brenda rrethanave të veçanta në kohë dhe vend. A. I. Sabra hapi përmbledhje të kohëve të fundit të shkencës arabe duke shënuar, "Besoj se askush nuk do të dojë të kundërshtojë propozimin se e gjithë historia është histori lokale... dhe historia e shkencës nuk është përjashtim."

Disa skolastikë i ikën një pikpamjeje të tillë lokale hitorike dhe kërkuan të identifikojnë lidhjet mes Islamit dhe shkencës që aplikohen në tëgjitha kohërat dhe vendet. Historiani dhe filozofi persian Seyyed Hossein Nasr pa lidhje më pozitive në "një shkencë Islame e cila ishte shpirtërore dhe jo sekulare" e cila which "vë në dukje rrugën drejt një shkence të re Islame e cila do tu ikte gabimeve jo humaniste dhe jo shpirtërore." Disa historianë të shkencës vënë në pyetje vlerën e tërheqjes së kufive që etiketojnë shkencat dhe shkenctarët praktikojnë ato posaçërisht termet kulturore, të civilizimit dhe gjuhësore.

Shih edhe

 * Islami
 * Lista e shkenctarëve muslimanë
 * Lista e shkenctarëve shqiptarë
 * Lista e shkenctarëve arabë
 * Lista e shkenctarëve iranianë
 * Vitet e Arta Islame

Materiale tjera

 * Reviewed by Robert G. Morrison at
 * Hill, Donald Routledge, Islamic Science And Engineering, Edinburgh University Press (1993), ISBN 0-7486-0455-3 -
 * Toby E. Huff, The Rise of Early Modern Science: Islam, China and the West. New York: Cambridge University Press, 1993, 2nd edition 2003. ISBN 0-521-52994-8. Reviewed by George Saliba at -
 * Toby E. Huff, "Science and Metaphysics in the Three Religions of the Books", Intellectual Discourse, 8, #2 (2000): 173-198. -
 * Toby E. Huff, "Science and Metaphysics in the Three Religions of the Books", Intellectual Discourse, 8, #2 (2000): 173-198. -

علوم إسلامية ইসলামী বিজ্ঞান ޢުލޫމުލްއިސްލާމް Islamic science Sciences et techniques islamiques Scienza e tecnica islamiche イスラム科学 Ciência islâmica Islamisk vetenskap