Bimët

=Qeliza bimore= =Fara dhe bima=

Fara
Pjesa me e madhe e bimeve qe jetojne aktualisht ne toke zhvillohen duke u nisur nga nje strukture e vecante qe quhet fare. Ajo lind nga nje vezore ku ndodhet qeliza veze e cila pasi fekondohet i jep jete zigotes. Nga kjo zhvillohet embrioni i cili shoqerohet nga shume lende rezerve. Emrioni nuk jep menjehere nje bime te rritur, por kur aarin nje moment te caktuar pjekurie e ndalon zhvillimin se bashku me lendet rezerve, dehidratohet pothuajse plotesiht dhe bie ne nje gjendje qetesie. Kjo gjendje mund te zgjase nje ose dy stine, derisa kushtet e mjedisit te jene te pershtatshme qe embrioni te rritet dhe te formoje nje bime te rritur. Qe kjo te ndodhe embrioni ka nevoje per lende organike te cilen nuk e prodhon dot vete sepse nuk kryen fotosinteze; eshte bima nene, autotrofe, qe e furnizon me ushqimentecilat mblidhen ne fare dhe sherbejne per zhvillimin e embrionit derisa te kthehet ne bime qe kryen fotosinteze. Pra fara eshte nje embrion me nja sasi te madhe lendesh rezerve, qe vendosen ne nje ind parenkimatik qe merr emrin endosperme dytesore ose albumine, e mledhur kjo me nje mbulese mbrojtese. Ne shume raste rezervat transferohen tek kotiledonet, gjethezat embrionale, te cilat marrin nje forme te fryre. Avantazhi i bimeve me fare ndaj atyre pa fare eshte qe zigota pasi formohet nuk jep menjehere nje bime te rritur, por embrioni mund te prese kushtet e pershtatshme per te zhvilluar nje bime te re. Meqe bimet durojne ne menyre pasive te gjithe kushtet e mjedisit, me te vetmen mundesi mbrojtese aktivitetin e tyre metabolik, fara perfaqeson nje hap te madh evolutiv. Ne fakt ajo ka nje funksion te dyfishte: te perhape specien dhe ta beje ate te mbijetoje.

Lendet rezerve te fares
Ekzistojne bime qe prodhojne nje numer te madh farash te vogla, me pak lende rezerve, te tjera prodhojne pak fara shume te medha me shume lende rezerve. Keto jane strategji te pershtatura nga bima; ne rastin e pare shume fara sjellin mundesine e krijimit te shume bimezave, por varferia ne lende rezerve i jep pak autonomi embrionit prandaj bimeza duhet te behet autonome ne nje kohe te shkurter. Ne rastin e dyte bimezate e formuara jane te pakta, por lenda e bollshme rezerve i lejon atyre te arrijne nje zhvillim te caktuar perpara se te behen autonome. Lendet rezerve te bimes jane kryesisht glucide, lipide dhe proteina. pervec ketyre embrioni ka nevoje edhe per nje sasi te vogel jonesh organike te cilat nuk mund ti thithe nga terreni sepse nuk ka aparat perthithes. Ne fare pra gjenden molekula organike qe permbajne fosfor, squfur etj, te nevojshme per rritjen.

Mbirja e fares
Kur kushtet behen te pershtatshme fara mbin dhe formon bimezen. Keto kushte jane kryesisht: bollek uji, temperature e pershtatshme dhe sasi e mjaftueshme oksigjeni. Kur Keto kushte plotesohen, fara mbin. Ne nje kohe te shkurter vihen re disa ndodhi. E para eshte perthithja e ujit qe manifestohet me nje rritje te dukshme te vellimit te fares. Ky fenomen eshte thjesht fizik dhe perben nje clirim te madh energjie dhe eshte i pakthyeshem. Ky clirim energjie i lejon farat te cajne cimentot e rrugeve, ose enet ku ndodhen kur ato nuk mbajne dot vellimin e tyre pas thithjes se ujit. Thithja e ujit con dhe ne aktivizimin e disa enzimave te pranishme ne embrion. Keto enzima shperbejne rezervat per te perftuar molekula te vogla te pershtatshme per tu transportuar neper embrion. Fazat e tjera varjojne nga lloji i bimes.

Zhvillimi i embrionit dhe formimi i bimes
=Indet bimore=

Indet meristematike
Nje menyre per te klasifikuar keto inde eshte grupimi i tyre ne baze te vendndodhjes se tyre ne bime; keshtu dallojme meristemat e majes qe ndodhen ne maje te kercellit dhe rrenjes dhe meristemat anesore qe ndodhen paralel me siperfaqen e organeve ku gjenden. Por ekziston dhe nje klasifikim qe i ndan ne meristema paresore, ato qe e kane prejardhjen te drejtperdrejte nga qelizat meristematike te embrionit, dhe ne meristema dytesore, ato qe vijne nga qelizat tashme te rritura por qe pervetesojne veti meristematike.

Meristemat e majes
Qelizat e ketyre meristemave kane forme shumekendore dhe hapesirat qelizore pothuajse mungojne. Citoplazma eshte pergjithesisht mjaft e shpeshte, e pasur me ribozome, vakuolat mungojne ose jane teper te vegjel, mitokondra me shume pak kreshta, rrjeti endoplazmatik eshte pak i zhvilluar dhe plastidet jane ne faze proplastidesh. Berthama, ne krahasim me tere permasen eshte goxha voluminoze

Meristemat anesore
Qelizat e ketyre meristemave vijne nga qeliza te diferencuara, kryesisht parenkimatike, qe rifillojne te ndahen; kane mur te holle, por citoplazma nuk eshte aq e shpeshte dhe vakuola eshte e zhvilluar mire.

Meristemat e ndermjetme
Ky term perdoret per te treguar ato qeliza qe ndahen ne menyre aktive larg meristemave te majes. Termi i ndermjetem mund te perdoret kur meristema gjendet e zhytur ne inde te tjera pak a shume te diferencuar.

Indet e rritura
E kane prejardhjen nga diferencimi i indeve meristematike, kane qeliza goxha me te medha se ato te indeve meristematike. Kjo sjell qe citoplazme perqendrohet afer murit si nje shtrese e holle. Muri, pak a shume i shpeshte, varet nga indi ne ind, shfaq gjithmone pervec murit paresor edhe nje dytesor. Ne disa inde si tek tapa apo tek druri ne fazen e rrijes citoplazma perthithet krejtesisht prandaj qelizat kane vetem mur. Qelizat qe kane vetem mur quhen qeliza te vdekura.

Indet parenkimatike
Eshte indi me i perhapur ne bime dhe nga ana morfologjike ma pak i diferencuari. Ky ind kryen te gjitha aktivitetet metabolike: qe nga fotosinteza, deri tek rezervimi, frymemarrja, sinteza e proteinave dhe e gjithe molekulave te tjera te nevojshme per jeten e bimes. Gjithashtu me zgjerimin e qelizes, ushtron funksion mbaeshtetes per kercej apo gjethe te permasave te vogla apo organeve te reja. Hapesirat qelizore te ketij indi lejojne ajrosjen, pra shkembimet e gazrave ne bime. Gjethet jane te ndertuara kryesisht nga parenkima; organet e rezervimit, endosperma e farave, rrenjet etj perbehen kryeshit nga indi parenkimatik. Indi parenkimatik mund ta kete prejardhjen si nga meristemat e majes ashtu nga ato anesore. Qelizat parenkimatike kane mur celulozo-pektik zakonisht jo shume te shpeshte, nje vakuol te madh qendror qe ze rreth 90% te vellimit qelizor dhe ne citoplazem gjenden organe pergjegjese per aktivitetin metabolik te qelizes. Shpesh jane te pranishme hapesira qelizore shume te zhvilluara aq sa mund te formojne boshlleqe, sic vihet re ne disa lloje gjethesh. Ne baze te aktivitetit fiziologjik qe kryejne, dallohen disa tipe parenkime:

Parenkima klorofiliane
Permban shume kloroplaste te diferencuar, dhe eshte vecanerisht e pershtatshme per te kryer fotosintezen. Gjendet ne te gjitha pjeset e gjelbra te bimes: kercejte e rinj e sidomos ne gjethe.

Parenkima e rezerves
Perbehet nga qeliza te medha me mure te holla dhe hapsira nderqelizore te vogla. Qelizat jane shume te pasura me amidon dhe vakuola eshte e mbushur me proteina ose sheqer. Eshte karakteristike farat, frutat tulore, rrenjet kercejte, sidomos per kercejte e transformuar si rizoma, bulbi, zhardhoku etj. Ne disa fara eshte i pranishem nje ind rezervimi qe perbehet nga qeliza qe shpeshtojne murin e tyre primar me hemiceluloze, qe funksionon si substance rezerve. Keshtu muret behen shume te shpeshta e te forta sic vihet re tek ulliri apo tek hurma. Farat e palmes permbajne nje ind rezervimi qe permban nje polisakarid te patretshem qe quhet fildishi bimor.

Parenkima ujedashese
Tip i vecante i indit te rezervimit me qeliza te medha te cilat kane vakuole te zhvilluar, te mbushur me jarge qe mbajne ujin. Gjate kohes qe qelizat e ketij indi humbin uje, muret e tyre rudhen, e me pas rishtrihen kur uji riperthithet. Jane karakteristike per kercejte e gjethet e bimeve qe jetojne ne amjbente te varfra me uje.

Parenkima ajejdashese
Permban qeliza elipsoidale ose cilindrike qe lene midis tyre hapesira te medha nderqelizore per te lejuar ajrosjen. Jane karakteristike per kercejte dhe gjethet e bimeve ujore e kenetore, te cilat duke jetuar ne ambjente asfiksuese kane nevoje qe oksigjeni te arrije edhe ne qelizate organeve te zhytura per te kryer frymemarrjen.

Parenkima percjellese
Perbehet nga qeliza te zgjatura me mure pergjithesisht te holla, te vendosura njera mbi tjetren pa hapesira nderqelizore. Gjendet ne kercejte e vegjel dhe ne gjethezat e myshqeveqe nuk kane nje ind te vertete percjelles. Kjo parenkime transporton uje, kripera minerale dhe lende organike. Mund edhe te shoqeroje floemen dhe ksilemen ne zonat percjellese, ne kete rast muret jane shpesh te drurezuar.

Sistemi mekanik
Sistemit thelbesor i bashkangjiten elemente mekanike qe kane funksion mbeshtetes si kolenkima e cila eshte parenkime me mure te trashura dhe sklerenkima e cila ka nje funksion mbeshtetes me te spikatur me mura shume te shpeshta e te drurezuar. Funksioni i tyre eshte ti bejne te mundur bimes qendrimin ne kembe dhe pasjen e nje forme te caktuar. Ne bimet tokesore, ku rritja e qelizes nuk eshte e jaftueshme, pranija e ketyre indeve siguron aktivitetin normal jetesor te bimes. Ato shmangin qe humbjet e e teperta te ujit, sic ndodh shpesh gjate veres, te vyshkin organet.

Kolenkima
Gjendet ne organet primare te rritjes, perbehet nga qeliza te gjalla te quajtua kolocite, me mure celulozo-pektike qe mund te jene me djameter te njejte ose e zgjatura. Zakonisht gjendet poshte epidermes ku mund te perbeje nje brez te vazhduar ose e zhytur ne parenkime ku formon brinjet e kerejve. Duke pare vendndodhjen e saj shpesh ne citoplazem gjenden kloroplaste. Eshte shume e lidhur me parenkimen saqe mund te konsiderohet si nje parenkime e specializuar ne mbeshtetjen e organeve te padrurezuara. Prania e celulozes dhe mungesa e linjines bejne qe ky ind te jete mbeshtetes por elastik. Gjendet shpesh ne kercejte barishtore dhe neper gjethe, sidomos neper bishta per ti lejuar ketyre organeve te perkulen sipas drejtimit te eres. Gjendet edhe ne organet e reja, te pa diferencuara teresisht, qe te bejne te mundur shtrirjen e plote te tyre. Sipas shperndarjes te trashesise celulozike ne mur dallojme:

Kolenkime kendore
Eshte me e zakonshmja, ka mure te shpeshtuara ne kendet e bashkendikimit te shume qelizave dhe gjenden kryesisht ne kercej.

Kolenkime e shtresezuar
Edhe gjendet kryesisht tek kercenjte, kane te shpeshtuara e n menyre te vecante muret tangjenciale. Te dyja keto tipe kolenkime nuk kane hapesira nderqelizore

Kolenkima me hapesira
Jane te pranishme hapesirat nderqelizore, rreth te clave depozitohet shpeshezimi qelizor qe ben qe keto hapesira te qendrojne te hapura.

Sklerenkima
Perbehet nga qeliza qe kur rriten kane mur dytesor te trashe dhe pergjithesisht te drurezuar. Muret karakterizojne gjithe indin, ne fakt shpeshtia e tyre e konsiderueshme ben qe qelizat sklerenkimatike kur diferencohen te jene pa citoplazem; prania e linjines ben te mundur nje rezistence me te madhe dhe fortesi ne krahasim me kolenkimen. Ky ind nuk gjendet ne organet qe jane ne faze diferencimi, por vetem ne ato tashme te diferencuara. Dallojme fibrat dhe sklereidet:

Fibrat
Kane forme te zjgatur me funde te thepisura. Gjatesia e tyre me e madhe se ajo e qelizave normale arrin deri ne disa centimetra, megjithese diametri qendron mikroskopik. Gjenden edhe ne shume kercej me strukture paresore, sidomos tek monokotiledonet, ku formojne breza te vazhdueshem. Gjenden edhe ne gjethe sidomos ne nervaturat me permasa te medha. Gjenden ne drurin dytesor dhe ne shoshen dytesore ku kryejne funksion mbeshtetes. Fibrat tekstile jane pjesa me madhe me origjine bimore dhe me perjashtim te pambukut jane fibra te gjata sklerenkimatike me mure pak a shume te drurezuara.

Sklereidet
Kane forma te ndryshme: izodiamtrike, te zgjatura por me pak se fibrat, te degezuara, ne forme ylli. Kur rriten shfaqin nje mur te shpeshte, te drurezuar me shume porokanale, pa citoplazem. Mund te jene te izoluar ose ne grupe te vogla. Perbejne perikarpin e shume frutave si arra e lajthia, endokarpin e berthokeve si pjeshka, kajsia, ulliri. Mund te gjenden edhe ne koren e disa kercejve, ne fletat e disa gjetheve, ne mbulesen e farave; ndonjehere jane te lidhur me floemen e ksilemen.

Sistemi percjelles
Perbehet nga inde qe kane si detyre te transportojne ujin, jonet dhe molekulat organike ne pjese te ndryshme te bimes. Transportimi i ujit dhe joneve organike fillon nga rrenja ku perthithen, vazhdon ne pjeset ajrore te bimes, ndersa substancat organike qe perpunohen ne gjethe shperndahen neper te gjithe bimen. Pergjithesisht uji dhe kriperat sillen nga indi drunor, nga rrenja drejt gjetheve, ndersa lendet e perpunuara, te transportuara na indi shoshor, nga gjethet ne pjeset e tjera te bimes, ku perdoren ose magazinohen. Si druri dhe shosha jane inde qe perbehen nga shume qeliza.

Indi drunor (druri ose ksilema)
Ky ind perbehet nga qeliza te vdekura, te quajtura ene, qe te rritura kane forme te zgjatuar dhe nur te shpeshte, pak a shume te drurezuar. Qelizat e drurit shpjegojne funksionimin e tyre vetem nepermjet murit; brendia e qelizes eshte e mbushur me uje dhe tretesira. Formohet keshtu nje fare tubi, i nderprere nga mure transversale te afruara, sipas tipit te drurit. Meqe uji ngjitet jo me shtytje nga poshte por me thithje nga lart eshte e nevojshme qe muret e eneve te forcohen me linjine, per te shmangur qe muret te copetohen dhe enet te mbyllen. Drurezimi mund ti perkase vetem nje pjese te mureve gjatesore. Ka dhe ene me mure pjeserisht te drurezuar: ene unazore, spiralore, unazo-spiralore; ose ene shume te drurezuara kur drurezimi i perket pjeses me te madhe te murit; ene rrjetesore, skalare dhe pikesore. Pjeset pak te drurezuara jane tipike per organet e padiferencuara krejtesisht, pjesa e padrurezuar e murit i lejon enes te zgjatet duke shoqeruar rritjen e organit. Por muret e tyre jane shpesh jo shume te forta dhe kur perfundon rritja shtypen dhe nuk funksionojne me. Enet me mure shume te drurezura jane tipike per organet e rritura qe nuk diferencohen me. Ne enet pikesore i gjithe muri eshte i drurezuar pervec dissa pikave. Tek Koniferet gjendet nje pikesim i vecante qe quhet pikesim hapesinor. Ky karakterizohet nga nje shpeshtim suberine ne pjesen qendrore te membranes se pikesimit dhe nga nje ngritje ne forme kupole ne murin dytesor, me qendren e se ciles gjendet nje hapje qe quhet pore. Ky lloj pikesimi funksionin si valvul ne kushte normale. Ekzistojne dy lloje enesh :trakeidet ose enet e mbyllura dhe trakete ose enet e hapura. Lloji i pare perbehet nga elemente te zgjatur, jo me shume se 1 mm, ne forme gjepi. Lloji i dyte perbehet nga elemente te zgjatur te mbivendosur, te cilet kane thithur teresisht ose pjeserisht murin transversal. Keshtu formohet nje tub me gjatesi 8-15 cm, qe ne disa liane mund te arrije edhe 1 m. Trakete kane diameter me te madh se trakeidet. Druri eshte nje idn kompleks ku bejne pjese edhe qelizat parenkimatike dhe fibrat. Druri i gimneospermvee eshte i perbere me shume nga trakeide. Druri i angiospermeve perbehet nga shume trake por edhe nga trakeide.

Indi i shoshes (floema)
Qelizat e ketij indi jane te gjalla me mur celulozo-pektik, me forme te zgjatuar, te mbivendosura me njera-tjetren: komunikimi midis tyre mundesohet nga disa bira qe pershkohen nga kordone plazmatike qe vene ne kontakt citoplazmat e dy qelizave qe ndodhen afer. Birat jane te perqendruara ne zona te caktuara te mureve qe quhen pllakat e shoshes. Keto jane te shoqeruara nga qeliza te vecanta parenkimatike me forme te zgjatuar; mes te cilave dallohen qelizat albuminoze, te pasura me material proteinor. Tek Angiospermet indi i shoshes eshte shume me i evoluar dhe perbehet nga gypat e shoshes, qeliza te aneksuara, qeliza parenkimatike she fibra. Gypat e shoshes dhe qelizat e aneksuara e kane origjinen nga e njejta qelize nene e gypit te shoshes, e cila kur ndahet prodhon nje gyp te shoshes dhe nje qelize, e cila pas ndarjes i jep origjine dy qelizave te aneksuara.

Gypat e shoshes
Jane qeliza te medha; kane shuma pllaka te shoshes, te cilat ndodhen kryesisht ne muret transversale. Ne disa bime, sidomos ne ato ku muret transversale priten, birat grupohen ne menyre qe te formojne pllakat e shoshes, te ndara nga hapesira pa bira(pllaka te shoshes te perbera. Ne raste te tjera, muret transversale jane te orientuara pak a shume pingul me ato gjatesore dhe jane teresisht te zena nga nje pllake e vetme shoshe (pllake shoshe e thjeshte).Ne pjekuri gypat e shoshes jane pa berthame, pa tonoplaste, pa ribozome, pa aparat Golxhi dhe pa citoskelet;ka te pranishem vetem disa plastide dhe mitokondra, pervecse nje rrjeti endoplazmatik te lemuar. Citoplazma eshte gjysme e lengshme, dhe tek Angiospermet karakterizohet nga prania e nje lende me natyre proteinike qe quhet proteina P, e cila gjendet e mbledhur ne birat e pllakave te shoshes. Nuk eshte shume i qarte funksioni i kesaj substance, mendohet te sherbeje per mbylljen e birave kur gypi demtohet. Ne fakt tapat e proteines P gjendet vetem ne gypat e demtuar. Ne preparatet mikroskopike poret e pllakave te shoshes shfaqen te veshura nga nje polisakarid i vecante, polimer i glukozes, me zinxhire te spiralizuar. Duket se depozitimi i kesaj substance, si ne rastin e proteines P, eshte nje artificee shkaktuar nga manipulimet, sidomos prerjet te cilave i nenshtrohet pjesa e bimes qe vezhgohet. Por ne gypat e plakur qe bima ka nevoje ti mbylle, qe me pas ti largoje, vihen re bira te mbyllura nga ky polisakarid. Ne kete rast nuk eshte nje artifice, por ky polisikarid i quajtur edhe polisakarid percaktues eshte vertet i pranishem tek bima. Normalisht qelizat pa berthame kane jete shume te shkurter, por keto gypa mund te jetojne disa vjet sepse ndihmohen nga qelizat e aneksuara parenkimatike. Keto kane permasa te vogla ne krahasim me gypin por kane nje berthame te madhe, citoplazme te shpeshte dhe jane te pasura me organele. Mendohet se rregullojne levizjen e lendeve organike brenda gypave. Per shembull, mitokondrat e tyre prodhojne ATP qe perdoret per te transportuar aktivisht brenda gypit lenden organike te sintetizuar. Indi i shoshe ska dhe qeliza parenkimatike me funksion rezervimi dhe fibra sklerenkimatike te quajtura fibra ekstraksilare. Keto jane shpesh te drurezuara dhe kane funksion mbeshtetes

Sistemi tegumental
Jane inde mbrojtes qe veshin gjithe siperfaqen e jashtme te bimes dhe qe rregullojne shkembimet e gazrave mes ambjenteve te brendshem e te jashtem. Keto inde mbrojne bimen nga tharja, nga veprimi i agjenteve atmosferike dhe nga sulmet e paraziteve. Ne sistemin tegumnetal bejne pjese indet qe veshen pjesen ajrore te bimes (epiderma dhe tapa) dhe indet e rrenjes (rizoderma, ekzoderma dhe endoderma).

Epiderma
Ky ind, normalisht i njeshtresezuar vesh te gjitha organet e gjelbra te bimes: lulet dhe frutat. Perbehet nga qeliza me forme te ndryshme: katerkendore, romboidale, dredha-dredha etj, qe kane mure celulozo-pektike ajo ne kontakt me ambjentin behet e papershkueshme nga ngrirja e kutines qe ne shume raste depozitohet dhe jashte duke formuar nje shtrese qe quhet lekurze. Kjo ka si qellim ta beje bimen te papershkueshme nga uji dhe gazrat. Ky funksion i kutines mund te forcohet nga nje shtrese e mbivendosur dylli sic shihet neper fruta apo ne disa gjethe si ato te lakres, ne te cilat uji rreshket. Citoplazma e qelizave te epidermes karakterizohet nga nje vakuole e madhe qendrore dhe nga mungesae kloroplasteve. Kjo ben qe qelizat te jene transparente; ngjyra e gjelber e kercejve dhe gjetheve vjen nga ngjyra e parenkimes klorofiliane qe ndodhet poshte. Qelizat e epidermes perbejne nje shtrese te papershkueshme qe vesh bimen. Por papershkueshmeria e plote nuk do ti bente mire bimes, sepse eshte e nevojshme qe ajri te hyje brenda ne hapesirat nderqelizore te parenkimes klorofiliane qe bima te kryeje frymemarrje dhe fotosinteze. Sa me e madhe te jete sasia e ajrit qe ka bima aq me i madh do te jete aktiviteti fotosintetik isaj, aq me e madhe do te jete sasia e lendeve organike qe ajo do te prodhoje. Pea duhet qe epiderma te kete hapje qe lejojne hyrjen e ajrit ne hapesirat nderqelizore. Keto hapje jane stomat, te cilat hapen dhe mbyllen sipas nevojave te bimes. Jane struktura te shumta ne numer, qe gjenden te ndervendosura me qelizat e tjera epidermike dhe jane te ndertuara kryesisht nga dy qeliza roje. Keto marrin orrigjine nga nje qelize e vetme nene, ndryshe nga qelizat epidermike, permbajne kloroplaste me shume amidon. Ato kufizojne nje hapje qe quhet rima stomatike. Muret e rimes jane te shpeshtuara dhe mikrofibrat e celulozes se mureve qelizore jane te orientuara ne menyre te tille qe qelizat kur te ndryshojne vellim te ndryshojne edhe forme qe te hapin dhe te mbyllin vete rimen. Rima futet ne nje hapesire qe quhet dhoma nenstomatike e cila eshte ne komunikim hapesirat nderqelizore te prenkimes qe gjendet me poshte, kjo ben te mundur ajrosjen i indeve te brendshem. Qelizat roje jane te afta te kalojne nga nje gjendje fryrje ne nje gjendje plazmolize te lehte, prandaj mund te jene te fryra me forme te zgjatur dhe te harkuar, keshtu rima stomatike rezulton e hapur ose pak e shfyre, por mund te kene forme cilindrike dhe rima rezulton e mbyllur. Tek Dikotiledonet stomat mund te jene te shperndare ne menyre te ndryshme ne krahasim me qelizat e epidermes per kete dallohen kater tipa: Ka stoma te rrethuaranga qeliza qe nuk dallojne nga qelizat e tjera epidermike. Pra nuk ka qeliza te aneksuara. Ka stoma te rrethuara nga 3 qeliza te aneksuara, ku njera eshte shume me e vogel se te tjerat. Ka dy qeliza te aneksuara me aks gjatesor paralel me ate te stomes. Ka stoma te shoqeruara nga dy qeliza te aneksuara pingul me aksin e stomes.
 * Anomocitik
 * Anizocitik
 * Paracitik
 * Diacitik

Nje tip i vecante strukturash qe mund te gjenden mbi epiderme jane stomat ujembajtese; ne disa raste vihen re ne cepat e gjetheve, ne fund te nervaturave, disa pika uji qe tregojne pranine e nje stome ujembjatese; ne raste te tjera, kristale te karbonatit te kalciumit, te deposituara nga avullimi  i ujit te dale, tregojne vendndodhjen e stomave ujembajtese. Keto kane 2 qeliza roje te medha, q evdesin heret dhe rrine gjithmone ne vendin e hapjes. Brenda gjendet nje ind i vecante qe quhet epitema, qe eshte pergjegjes per sekretimin e ujit te lengshem, qe eshte ne kontakt me trakeidet e fundit te nje nervature. Tek lulet dhe tek frutat gjejme shpesh epiderma me ngjyra kur vakuola permban flavonoide ose antociane ose kur citoplazma permban kloroplaste. Keto ngjyra kane si funksion afrimin e kafsheve, per polenizim dhe farezim. Shpesh epiderma shfaq zgjatime te perbera nga qimet. Ato mund te jene mbuluese ose gjendrore. Te parat pas diferencimit perbehne nga qeliza te vdekura te mbushura me ajer. Kane funksion mbrojtes: nga trnspirimi i tepert, nga i oftohti ose i nxehti, duke reflektur driten. Morfologjia e tyre eshte e ndryshme: mund te jene njeqelizore ose shumeqelizore, njedegesh ose te degezuar etj.
 * Qimet gjendrrore, kane si funksion leshim ne ambjent te substatancave si: molekula te teperta per bimen ose metabolite dytesore.
 * Qimet mbuluese bejne te mundur dallimin taksonomik te bimes.

Rizoderma
Me kete term tregohet epiderma e vecante perthithese e rrenjes; eshte nje ind i perbere nga qeliza krejt te ndryshme nga ato qe ndodhen ne pjesen ajrore. Ato kane si qeelim te thithin ujin dhe tretesirat qe qarkullojne ne terren. Siperfaqja e kontaktit me ambjentin e jashtem rritet me ane te palosjeve me permasa te konsiderueshme qe perbehen nga qimet rrenjesore qe kane mure te holla te pambuluara me kutine qe te nxisin perthithjen. Keto qime cojne ne maje berthamen duke treguar qe pjesa me e rendesishme e qelizes eshte palosja qe kryen perthithjen, shpesh me mekanizma te transportit aktiv. Qimet rrenjesoreper shak te ferkimit me terrenin, demtohen lehte dhe vdesin, por bima prodhon qime te reja.

Ekzoderma
Eshte ind i rritur paresor tipik i rrenjes. Kur ky organ ruan strukturen paresore sic ndodh ne shume bime barishtore, ne momentin qe qimet vdesin, qelizat e parenkimes tapezojne muret e tyre qe te bejne te papershkueshme siperfaqen e rrenjes.

Endoderma
Ky ind, tipik per rrenjet ne strukture primare, vesh cilindrin qendror te rrenjes dhe te disa kercenjve nentokesore. Ai izolon fletat e indeve kercore duke kryer funksion mbrojtes. Eshte ind njeshtresor i perbere nga qeliza ne kontakt afatgjate me njera tjetren, pa hapesira nderqelizore, me dy muret rrezore dhe dy muret transversale te papershkueshem nga mbulimi me nje shirit tape. Ne rrenjet e shume bimeve qe nuk zhvillojne strukture dytesore, qelizat e endodermes marrin funksion mbeshtetes duke drurezuar jo vetem muret e lartpermnedur por dhe muret tangjenciale te jashtem e te brendshem. Ne kete menyre formohet endoderma e shpeshtuar ne forme U-je ose O-je.

Tapa
Perbehet nga fellogjeni, i cili zevendeson epidermen ne organet qe zhvillojne strukture dytesore. Perbehet nga disa shtresa qelizore, ne fome kryesisht prizmatike, pa hapesira nderqelizore. Muret e qelizave te rritura te tapes, jane te papaershkueshme per shak te depozitimit brenda murit paresor te disa fletezave suberine dhe dylli. Ne disa raste brenda murit depozitohet nje shtrese e holle celuloze. Nga kjo rrjesh qe qelizat e tapes, duke patur nje mur plotesisht te papershkueshem, nuk mund te kryejne shkembime me ambjentin e jashtem dhe keshtu citoplazma vdes dhe mbetet vetem muri. Hapesira qe i takonte citoplazmes mbushet me ajer. Pra ky ind pervecse i paershkueshem nga uji dhe gazrat, eshte nje isolant i mire termik; keshtu indet qe gjenden poshte tij mbrohen nga tharja, nga nxehtesia dhe i ftohti. Ashtu si epiderma tapa ka struktura ajrosese, te cilat jane shume qelizore, mund te shihen me sy te lire, dhe quhen thjerreza. Ashtu si stomat, ato lejojne shkembimet e gazrave mes bimes dhe ambjentit te jashtem, por thjerrezat nuk kane mekanizma hapje dhe mbyllje dhe nuk mund ti rregullojne keto shkembime. Thjerrezat e para formohen kur formohen dtomat ne strukturen paresore. Ne kete pike fellogjeni ne vend qe te prodhoje tape normale, prodhon qeliza sferike parenkimatike me mure te tapezuara dhe me hapesira nderqelizore. Ky ind e shtyp epidermenduke e care dhe ben te mundur shkembimin e gazrave nepermjet hapesirave nderqelizore. Me ardhjen e dimrit felllogjeni prodhon ne baze te thjerrezes nje shtrese tape qe e mbyll. Ne pranvere fellogjeni riprodhon ind mbushes i cili shtyp tapen e formuar ne dimer duke e care per te rihapur thjerrezen. Ky proces perseritet por ne menyre te kufuzuar. Si pasoje carjes se gjetheve, traumave ose plagosjeve, bima reagon duke formuar nje shtrese mbrojtese te papershkueshme.

Strukturat sekretuese
Ne te kaluaren eshte debatuarmbi rendesine e ketyre substancave q equhen metabolite dytesore; neso keto ishin jashteqitje te bimes apo sekrecione. Momentalisht mendohet qe jane sekrecioneqe prodhohen enkas nga bima per te terhequr insketet per poelnizimin ose per tu mbrojtur nga kashet barngrenese, ose si reagim ndaj nje sulmi parazitar. Keto lende sekretohen nga citoplazma dhe zakonisht mblidhen ne vakuole, sic ndodh per shume alkaloide etj. Por ne shume raste metabolitet dytesore prodhohen, vecohen dhe mblidhen ne disa struktura te vecanta qe quhen struktura sekretuese. Duhet nenvizuar qe zakonisht sekretimi nuk ndertohet vetem nga nje perberje, por nga disa, madje me natyra te ndryshme midis tyre. Sekretimi mund te perbehet nga metabolite dytesore por dhe nga produkte te metabolizmit paresor ose nga lende te cilat bima i ka me teprice. Si pershembull nektaret qe clirojne polisakaride. Nga ana citologjike qelizat sekretuese paraqesin invaginime te shumta te membranes qelizore per te rritur siperfaqen e saj te jashtme dhe lehtesoje sekretimin.